Virgüllü sıfat cümleleri (non-defining relative clauses)

Merak sorusu

Çarşamba akşamı Zeynep, Helen'in yeni notunu okuyor: "Our readers don't know Margaret or your father. Add a little detail about each person." Zeynep taslağına dönüyor ve ilk denemede iki cümleyi ayrı ayrı yazıyor: "I sat next to Margaret on the plane. Margaret was visiting her daughter in İzmir." Sonra iki cümleyi tek bir cümlede birleştiriyor: "On the plane, I sat next to Margaret, who was visiting her daughter in İzmir." Cümle daha akıcı, bilgi aynı.

Zeynep'in yeni cümlesindeki "who was visiting her daughter in İzmir" kısmı, Margaret'in kim olduğunu belirlemiyordu; zaten tek bir Margaret vardı. Yalnızca ona dair bir ayrıntı ekliyordu. İngilizcede bu tür ek bilgiler iki virgülle kuşatılmış bir yan cümleyle verilir. Bu yapıya virgüllü sıfat cümlesi, İngilizce adıyla "non-defining relative clause" denir. Sıfat cümlelerini tanıdığın derste bu yapıya kısaca göz atmıştın; bu kez bir metni zenginleştirmek için bütün kurallarıyla kullanacaksın.

Anlatım

Tanımlayan ve eklenen bilgi

İki tür sıfat cümlesi vardır. Tanımlayan sıfat cümlesi, hangi kişiden ya da şeyden söz edildiğini belirler ve virgül almaz: "The woman who sat next to me was very kind." Hangi kadın? Yanımda oturan. Virgüllü sıfat cümlesi ise zaten bilinen bir isme ek bilgi verir: "Margaret, who sat next to me, was very kind." Margaret'in kim olduğu belli; yan cümle yalnızca bir ayrıntı ekliyor. Ek bilgiyi cümleden çıkarırsan anlam bozulmaz: "Margaret was very kind." Tanımlayan cümlede ise bilgiyi çıkarınca cümle belirsizleşir: "The woman was very kind." Hangi kadın? Bu basit deneme, iki türü ayırmanın en kolay yoludur.

Hangi sözcükler?

Virgüllü sıfat cümlelerinde "who" insanlar, "which" nesneler, "whose" sahiplik, "where" yer, "when" zaman için kullanılır: "My father, who retired last year, has started learning English." "Our flat in İzmir, which looks over the sea, is on the fifth floor." "Mrs Patel, whose shop opened in 1962, sent me a card." "İzmir, where I grew up, is on the Aegean coast." İki önemli kural var. Birincisi, bu cümlelerde "that" kullanılmaz: "Margaret, that was visiting her daughter" yanlıştır. İkincisi, bağlaç asla düşmez: "The flat, I love, is by the sea" gibi bir cümle kurulamaz; "which" mutlaka kalır.

Bütün bir cümleye bağlanan which

"Which" bazen tek bir isme değil, önceki cümlenin tamamına bağlanır: "The luggage turned up a day late, which ruined our plans for Saturday." Burada "which", bavulun geç gelmesi olayının tamamını gösterir. Bu yapı, bir olayın sonucunu ya da ona dair bir yorumu eklemek için çok kullanışlıdır.

Miktar ifadeleriyle: most of whom, some of which

Yazılı dilde virgüllü sıfat cümleleri miktar ifadeleriyle de kurulur: "I met twenty volunteers, most of whom were retired." "Edith gave me old photos, some of which were taken in the 1950s." İnsanlar için "whom", nesneler için "which" kullanılır. Bu yapı, özellikle resmî metinlerde bilgi yoğunluğunu artırır.

Söyleyiş: virgül kadar bir duraklama

Konuşmada virgüller küçük duraklamalara dönüşür ve yan cümle biraz daha alçak, biraz daha hızlı söylenir. Bu duraklama, dinleyene ek bilginin geldiğini haber verir.

Türkçe köprüsü

Türkçede sıfat cümleleri ismin önüne gelir ve tanımlayan ile ek bilgi veren arasında biçim farkı yoktur: "İzmir'deki kızını ziyarete giden Margaret." İngilizcede ise iki türü virgüller ayırır. Bu yüzden Türkçe düşünen biri, İngilizcede virgülleri koymayı sık sık unutur ve ek bilgiyi tanımlayan bilgi gibi yazar.

Türkçede ek bilgi çoğu zaman ayrı bir cümleyle ya da parantezle verilir: "Babam geçen yıl emekli oldu. Artık İngilizce öğreniyor." İngilizcede bu iki bilgi tek bir cümlede zarifçe birleşebilir: "My father, who retired last year, is now learning English." Yazı dilinde Türkçenin eski "ki" yapısı da aynı rolü üstlenir: "Babam, ki geçen yıl emekli oldu, İngilizce öğreniyor." Ama bu yapı günümüz Türkçesinde seyrek kullanılır.

"Which" ile bütün bir cümleye bağlanan yapı ise Türkçede çoğu zaman "ve bu" ile karşılanır: "Bavulum geç geldi ve bu, planlarımızı bozdu." İngilizcede "which" bu işi tek bir sözcükle yapar.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, Helen'in önerisiyle yazısına iki kişiyi daha tanıtan cümleler ekliyor.

Zeynep'in cümlelerinde iki farklı virgüllü yapı vardı: "who retired from the post office last year" babasına bir ayrıntı ekledi, "most of which he understands" ise öykülerin çoğuna dair bir bilgi verdi. İki bilgi de cümleden çıkarılsa ana anlam bozulmazdı.

Helen yazının son hâlini okuyunca kısa bir cevap yazıyor.

Sık yapılan hata

"That" kullanmak da sık görülen bir kaymadır: "İzmir, that is on the coast, is my hometown." Virgüllü sıfat cümlelerinde "that" yer almaz; doğru biçim "which" ya da yer için "where": "İzmir, which is on the Aegean coast, is my hometown." Bir de bağlacı düşürmemeye dikkat et: "The flat, I grew up in, is by the sea" değil, "The flat, which I grew up in, is by the sea."

Mini alıştırma

1. İki cümleyi birleştir: "Edith lives next door. She is eighty-one."
2. "Paris that is the capital of France is beautiful" cümlesini düzelt.
3. "I missed the bus, which meant I was late" cümlesinde "which" neyi gösteriyor?
4. "Babası pilot olan Tom Leeds'te yaşıyor" cümlesini virgüllü "whose" ile kur.
5. "I have three brothers, ___ live in Ankara" boşluğunu "all of whom" ile doldur.

Cevaplar

1. Edith, who lives next door, is eighty-one.
2. Paris, which is the capital of France, is beautiful.
3. Önceki cümlenin tamamını: otobüsü kaçırmış olmayı.
4. Tom, whose father is a pilot, lives in Leeds.
5. I have three brothers, all of whom live in Ankara.

Sesli tekrar görevi

Ardından bir olayı ve sonucunu "which" ile birleştir: "The concert was cancelled, which was a big disappointment." Son olarak bir grup insanı ya da eşyayı "most of whom" ya da "some of which" ile anlat. Kaydını dinlerken virgüllerin olduğu yerde kısa bir duraklama yaptığından ve yan cümleyi biraz daha alçak sesle söylediğinden emin ol.

Özet kartı

1. Virgüllü sıfat cümlesi zaten bilinen bir isme ek bilgi verir: Margaret, who was visiting her daughter, …
2. Bilgiyi çıkarınca anlam bozulmuyorsa virgül gerekir; bozuluyorsa tanımlayan cümledir.
3. Who, which, whose, where, when; "that" kullanılmaz, bağlaç düşmez.
4. Which bütün bir cümleye bağlanabilir: …arrived late, which ruined our plans.
5. Miktar ifadeleri: most of whom, some of which, all of whom.
6. Türkçede tek biçim ve ismin önü; İngilizcede ismin arkası ve virgüller; "ve bu" çoğu zaman "which".

Sonraki derse köprü

Helen yazının son hâlinde bir cümleyi işaretliyor: "When we were walking along the seafront, we saw the sunset." Güzel, ama biraz uzun. Zeynep cümleyi kısaltmayı deniyor: aynı anda olan iki şeyi, öznesini tekrarlamadan, tek bir fiil biçimiyle bağlamak. İngilizcede bu kısa ve şık yapılar özellikle yazı dilinde çok sık kullanılır. Sıradaki derste "Walking home, I saw…" gibi participle clauses yapısını öğreneceksin.