It's time…, I'd rather…

Merak sorusu

Perşembe akşamı ailecek Kordon'da yürüyorlar. Güneş denize doğru iniyor, martılar bağırışıyor. Babası İngilizce cümlelerini özenle kuruyor: "You know, Zeynep, it's time you came home more often. Your mother counts the days." Zeynep gülüyor, sonra denize bakıp iç çekiyor: "I'd rather stay here another week than go back to the rain. But I have a meeting on Tuesday." Annesi araya giriyor, bu kez Türkçe: "Hadi, eve dönme vakti, hava serinliyor."

Babasının cümlesinde bir tuhaflık vardı: "It's time you came." Zeynep'in daha sık gelmesi bugüne ve geleceğe dair bir istek, ama fiil geçmiş biçimde: "came". Zeynep'in cümlesinde ise bir tercih vardı: "I'd rather stay … than go back". Gecikmiş bir işi dile getirmek için İngilizce bir kalıp, tercih bildirmek için başka bir kalıp kullanır. İki kalıp da bazen, tıpkı dileklerde olduğu gibi, geçmiş biçimi ödünç alır. Şimdi bu iki kısa ama güçlü kalıbı tanıyalım.

Anlatım

It's time + to: zamanı geldi

En basit biçim "It's time" ve "to" ile başlayan bir fiildir: "It's time to go home." "It's time to start the meeting." Bu, genel bir durumu, belli bir kişiyi hedef almadan anlatır. Türkçedeki "eve dönme vakti" ya da "toplantıya başlama zamanı" gibi. Kişiyi belirtmek istersen "for" eklenir: "It's time for us to go." "It's time for the children to go to bed." Burada zamanın kim için geldiği açıkça söylenir.

It's time + özne + geçmiş zaman

Daha güçlü, biraz eleştirel bir anlam için "It's time" arkasından bir özne ve geçmiş zaman gelir: "It's time you came home more often." "It's time we bought a new car." Biçim geçmişe benzese de söylenen şey şimdiye ve yarına dair: bu çoktan yapılmalıydı, artık yapılsın. Bu yapı çoğu zaman "high" ya da "about" ile güçlendirilir: "It's high time you found a job." "It's about time they fixed this road!" Bu biçimler sabırsızlığı ve hafif bir sitemi açıkça gösterir. Geçmiş biçim burada da dileklerdeki gibi, durumun henüz gerçekleşmediğini işaret eder.

I'd rather + yalın fiil: kendi tercihin

Kendi tercihini söylerken "I'd rather" arkasına çıplak fiil konur: "I'd rather stay here." "I'd rather not go out tonight." "I'd" burada "I would" kısaltmasıdır. Olumsuzda "not" doğrudan fiilin önüne gelir: "I'd rather not." İki seçeneği karşılaştırmak için "than" eklenir: "I'd rather stay here another week than go back to the rain." Soru biçiminde bir tercih sorulabilir: "Would you rather walk or take a taxi?" Bu soru, günlük konuşmada çok sık duyulur.

I'd rather + özne + geçmiş zaman: başkasının tercihi

Başka birinin bir şeyi yapmasını ya da yapmamasını tercih ettiğini anlatırken "I'd rather" arkasından bir özne ve geçmiş zaman gelir: "I'd rather you didn't smoke here." "I'd rather you stayed for dinner." Bu yapı kibar ama net bir istektir ve çoğu zaman bir ricanın yumuşak biçimidir. Dinleyen kişi, bunun aslında bir rica olduğunu hemen anlar.

Türkçe köprüsü

Türkçede "It's time" yapısının karşılığı "… zamanı geldi" ya da "… vakti"dir: "Eve dönme vakti" → "It's time to go home." Daha güçlü, eleştirel anlamda Türkçe "Artık … -menin zamanı geldi" der: "Artık daha sık gelmenin zamanı geldi" → "It's time you came home more often." Türkçe isim-fiil kullanır, İngilizce ise geçmiş zamanı.

"I'd rather" yapısının karşılığı "-meyi tercih ederim" ya da "-sem daha iyi"dir: "Burada kalmayı tercih ederim" → "I'd rather stay here." Başka birinin davranışı için Türkçe "-mesini tercih ederim" ya da "keşke … -mesen" der: "Burada sigara içmemeni tercih ederim" → "I'd rather you didn't smoke here." Türkçede kişi ekler aracılığıyla bildirilir; İngilizcede ise ayrı bir özne ve geçmiş zaman gerekir.

Türkçe konuşanların en sık yaptığı hata, bu iki kalıbın arkasına başka bir özne geldiğinde şimdiki zamanı seçmektir: "It's time you come", "I'd rather you don't". Türkçedeki isim-fiil zaman taşımadığı için bu seçim doğal görünür. Oysa bu iki kalıpta, başka bir özne geldiğinde fiil her zaman geçmiş biçimdedir.

Gerçek hayattan örnekler

Eve döndüklerinde Zeynep'in telefonuna Helen'den bir e-posta gelmiş. Toplum merkezinin bahar sergisi için bir karar gerekiyor.

Helen'in e-postasında üç yapı yan yana çalıştı: "It's time we chose" bir kararın geciktiğini, "Would you rather" bir tercih sorusunu, "I'd rather you didn't" ise kibar bir isteği anlattı.

Gece yatarken Zeynep, Ryan'a kısa bir cevap yazıyor. Ryan haziran yarışı için yine kaygılı.

Sık yapılan hata

Bir başka kayma "rather" ile "to" sözcüğünü yan yana getirmektir: "I'd rather to stay." "Rather" kendi başına "to" istemez: "I'd rather stay." Başka birinin davranışı için ise şimdiki zaman değil geçmiş zaman kullanılır: "I'd rather you don't call" değil, "I'd rather you didn't call." Bir de "prefer" ile karışmasın: "I'd prefer to stay" doğrudur, ama "I'd rather to stay" yanlıştır.

Mini alıştırma

1. "Yatma vakti" cümlesini "It's time" ile kur.
2. "It's high time you find a new flat" cümlesini düzelt.
3. "Taksiye binmeyi tercih ederim" cümlesini "I'd rather" ile çevir.
4. "Bana öyle bağırmamanı tercih ederim" cümlesini İngilizceye çevir.
5. "I'd rather to eat at home" cümlesindeki hatayı bul.

Cevaplar

1. It's time to go to bed.
2. It's high time you found a new flat.
3. I'd rather take a taxi.
4. I'd rather you didn't shout at me like that.
5. "To" gereksiz: I'd rather eat at home.

Sesli tekrar görevi

Ardından üç tercih cümlesi kur: birini tek başına, "I'd rather stay in tonight"; birini "than" ile iki seçeneği karşılaştırarak; birini de başka birinin davranışı için, "I'd rather you didn't tell anyone." Son olarak bir arkadaşına "Would you rather…?" ile iki seçenekli bir soru sor. Kaydını dinlerken "rather" sonrasında "to" kullanmadığından ve başka bir özne geldiğinde geçmiş zamanı seçtiğinden emin ol.

Özet kartı

1. It's time + to: genel olarak zamanı geldi; It's time to go home.
2. It's time + özne + geçmiş zaman: artık yapılmalı, biraz eleştirel; It's time you came home more often.
3. It's high time / It's about time: daha güçlü, sabırsız bir vurgu.
4. I'd rather + yalın fiil: kendi tercihin; I'd rather stay, I'd rather not; than ile karşılaştırma.
5. I'd rather + özne + geçmiş zaman: başkasının davranışına dair tercih; I'd rather you didn't smoke here.
6. Türkçedeki "-menin zamanı geldi" ve "-mesini tercih ederim" isim-fiil kullanır; İngilizcede başka özneyle geçmiş zaman gelir.

Sonraki derse köprü

Pazar akşamı, Zeynep'in İzmir'deki son gecesi. Ailecek bir veda yemeği yiyorlar ve sofrada herkes konuşuyor: bavul zamanında gelseydi neler olurdu, keşke Zeynep daha uzun kalabilseydi, keşke geçen yıl yıl dönümüne gelebilseydi, eve daha sık uğraması gerektiği. Bu modülde öğrendiğin bütün koşul ve dilek yapıları tek bir sofrada buluşacak. Sıradaki tekrar dersi bu sofranın başında geçiyor.