First Conditional: gerçek olasılıklar

Merak sorusu

Cuma akşamı Tom mutfak masasında elinde bir kâğıtla oturuyor: yarınki mangal partisinin planı. Telefonundaki hava durumu yüzde yetmiş yağmur diyor. Tom, Zeynep ile Ryan'a planını okuyor: "If it's sunny, we'll eat in Edith's garden. If it rains, we'll move everything into the kitchen. And if the sausages burn again, Ryan will cook next time!" Ryan itiraz ediyor: "If I cook, nobody will eat!"

Tom'un cümleleri bir önceki dersteki genel gerçeklere benzemiyor. Bunlar her zaman geçerli kurallar değil; yarın, belli bir günde olabilecek gerçek olasılıklar ve onların sonuçları. Yağmur yağabilir de, yağmayabilir de; ama yağarsa ne olacağı belli. İngilizce bu tür gerçek ve olası durumları "first conditional" ile anlatır: koşul kısmında geniş zaman, sonuç kısmında "will". Türkçe bunu genellikle "-rsa … -ecek" kalıbıyla söyler: "Yağmur yağarsa mutfağa taşınacağız." Bu ders, geleceğe dair gerçek olasılıkları anlatmayı öğretiyor.

Anlatım

Yapı: if + geniş zaman, will + yalın fiil

First conditional'da koşul kısmı geniş zamanda, sonuç kısmı "will" ile kurulur: "If it rains, we'll move into the kitchen." Koşul gerçekten olabilir; konuşan kişi bunun gerçekleşme ihtimalini yüksek ya da en azından makul görür.

Önemli bir kural: "if" kısmında "will" kullanılmaz. Gelecekten söz edildiği hâlde koşul geniş zamanda kalır: "If it rains tomorrow", "If it will rain tomorrow" değil. Gelecek anlamını sonuç kısmındaki "will" taşır.

Sonuç kısmında başka seçenekler

Sonuç kısmında "will" yerine başka yardımcı fiiller de gelebilir. "Can" bir imkânı anlatır: "If it's sunny, we can eat outside." "Should" bir tavsiye verir: "If you feel cold, you should bring a jacket." Emir cümlesi bir rica ya da talimat verir: "If you see Edith, tell her we're starting at two." "Going to" da kullanılabilir, özellikle bir plan anlatılıyorsa: "If it rains, we're going to use the kitchen." Anlam, "will" ile kurulan cümleye çok yakındır.

Uyarı, söz ve tehdit

First conditional günlük hayatta uyarılar, sözler ve şakalaşmalar için de çok kullanılır. Uyarı: "If you touch the grill, you'll burn yourself." Söz: "If you help me with the salad, I'll make you my famous burger." Şakacı tehdit: "If you eat the last sausage, I'll never speak to you again!" Üçünde de koşul gerçek ve yakın bir olasılıktır.

Zero mı, first mü?

İki yapı birbirine benzer ama farklı işler görür. Zero conditional her zaman geçerli bir gerçeği anlatır: "If you leave meat in the sun, it goes bad." First conditional ise belli bir gelecekteki durumu anlatır: "If we leave the meat in the sun tomorrow, it'll go bad." Birincisi bir kural, ikincisi yarın için bir uyarıdır.

Türkçe köprüsü

Türkçede gerçek olasılıklar genellikle koşul eki "-rsa / -rse" ile gelecek zaman ekinin buluştuğu cümlelerle kurulur: "Yağmur yağarsa mutfağa taşınacağız", "Yardım edersen sana hamburger yapacağım". Bu kalıp İngilizcedeki first conditional'ın yapısına denk düşer: koşul kısmındaki "-rsa" geniş zamanın bir biçimidir, sonuç kısmındaki "-ecek" ise "will" ile karşılanır.

Tuzak, Türkçenin bir başka kalıbında. Türkçede gelecek zamanla da koşul kurabiliriz: "Yağmur yağacaksa şemsiye al." Bu kullanım, Türkçe konuşanları İngilizcede "If it will rain" demeye iter. Ama İngilizcede koşul kısmı neredeyse her zaman geniş zamanda kalır: "If it rains, take an umbrella."

Bir de sonuç kısmında Türkçenin sık kullandığı geniş zaman var: "Izgaraya dokunursan elini yakarsın." Türkçede "yakarsın" geniş zamanla söylenir, ama anlam gelecekteki belli bir durumdur. İngilizcede bu cümle "will" ile kurulur: "If you touch the grill, you'll burn yourself." Kısacası, Türkçedeki geniş zaman sonuç kısmında İngilizcede "will" olur.

Gerçek hayattan örnekler

Cumartesi sabahı hava bulutlu. Tom, Edith'i arıyor ve son durumu anlatıyor.

Tom iki olasılığı ve sonuçlarını sıraladı. Edith ise gülerek bir "tehdit" ekledi; Türkçede "alırsın" diye geniş zamanla söylenen sonuç, İngilizcede "you'll buy" oldu.

Öğleden sonra güneş çıkıyor. Zeynep, Sophie'ye bir mesaj yazıyor. Sophie işte ve gelip gelemeyeceği belli değil.

Sık yapılan hata

Sonuç kısmında "will" kullanmayı unutmak da sık görülür: "If you help me, I make you a burger." Belli bir gelecek durumdan söz ediliyorsa sonuç "will" ister: "If you help me, I'll make you a burger." Geniş zaman burada genel bir alışkanlık gibi duyulur.

Mini alıştırma

1. "Otobüsü kaçırırsam geç kalacağım" cümlesini İngilizceye çevir.
2. "If I will see Tom, I will tell him" cümlesini düzelt.
3. "Hava güzel olursa parka gidebiliriz" cümlesini "can" ile kur.
4. "If you heat butter, it melts" ile "If you leave the butter in the sun today, it'll melt" arasındaki fark nedir?
5. "Onu görürsen ona selam söyle" talimatını İngilizceye çevir.

Cevaplar

1. "If I miss the bus, I'll be late."
2. "If I see Tom, I'll tell him."
3. "If the weather is nice, we can go to the park."
4. İlki her zaman geçerli genel bir gerçek; ikincisi bugüne dair belli bir uyarı.
5. "If you see her, say hello from me."

Sesli tekrar görevi

Ardından bir arkadaşına bir söz ver ve bir uyarıda bulun: "If you help me move the sofa, I'll cook dinner", "If you forget your keys again, you'll sleep in the garden!" Kaydını dinlerken "if" kısmında "will" kullanmadığından ve sonucu "will" ile bağladığından emin ol. Bu iki küçük kuralı ayırmak, yapının neredeyse bütün sırrı.

Özet kartı

1. First conditional: if + geniş zaman, will + yalın fiil: If it rains, we'll move inside.
2. "If" kısmında will yok: If it rains tomorrow, "If it will rain" değil.
3. Sonuç kısmında can, should, going to ya da emir cümlesi de olabilir.
4. Uyarı, söz ve tehditler için sık: If you touch it, you'll burn yourself.
5. Zero conditional genel gerçek; first conditional belli bir gelecek durum.
6. Türkçedeki "-rsa … -ecek" = first conditional; "yağacaksa" ve sonuçtaki geniş zaman İngilizceye kelime kelime taşınmaz.

Sonraki derse köprü

Mangal biterken Ryan, Edith'in geniş bahçesine hayranlıkla bakıyor: "If I had a garden like this, I would have a barbecue every weekend!" Zeynep gülüyor, çünkü paylaştıkları dairenin yalnızca küçük bir balkonu var. Bu cümle gerçek bir olasılığı değil, hayali bir durumu anlatıyor: koşul kısmında geçmiş zaman, sonuç kısmında "would" var. Sıradaki derste hayali durumları anlatan second conditional'ı öğreneceksin.