Tekrar — Edilgen Yapı

Merak sorusu

Cumartesi sabahı eski sinemanın önü kalabalık. Balonlar asılmış, kapının yanındaki masada çay ve kekler var. Edith en güzel ceketini giymiş, saçları özenle taranmış. Zeynep'e gülümseyerek fısıldıyor: "I had my hair done specially for today!" Saat on birde belediye başkanı Mrs Okafor küçük bir kürsüye çıkıyor ve konuşmasına başlıyor. Zeynep kulak kabartıyor, çünkü konuşmanın neredeyse her cümlesi edilgen.

Bu tekrar dersi, açılış gününün konuşmalarını izliyor. Başkanın konuşmasında binanın geçmişi, bugünü ve geleceği anlatılıyor; ama binayı kimin yaptığı, kimin tamir ettiği, kimin açacağı çoğu zaman söylenmiyor. Önemli olan binanın kendisi. Edilgen yapıya dair ne öğrendiysen, bu tek günde bir araya gelecek.

Anlatım

Geçmiş: was, were ve had been

Başkan binanın geçmişiyle başlıyor: "This building was built in 1932 as a cinema. For many years, films were shown here every night. When it was finally closed, most of the seats had already been damaged." Geçmişteki olaylar "was built", "were shown" ve "was closed" ile; ondan da önceki bir durum "had been damaged" ile anlatıldı.

Hiçbir cümlede işi yapanlar yoktu. Binayı yapan mimarlar ya da filmleri gösteren çalışanlar, konuşmanın amacı açısından önemli değildi.

Bugün: has been ve is being

Sonra başkan son bir yılı anlatıyor: "Over the last year, the roof has been repaired and new windows have been fitted. At the moment, a small library is being set up upstairs." Biten işler "has been" ve "have been" ile, devam eden iş ise "is being" ile anlatıldı.

Gelecek ve kurallar: will be, can be, must be

Konuşmanın sonunda geleceğe ve kurallara geçiliyor: "Classes will be held here every week. The hall can be hired for birthdays, and all bookings must be made a week in advance." Gelecek "will be" ile, imkân "can be" ile, kural "must be" ile anlatıldı.

By ile yeni bir bilgi

Başkan konuşmasını bir teşekkürle bitiriyor ve bu kez işi yapanı özellikle söylüyor: "And the beautiful poster at the door was designed by one of our volunteers, Zeynep!" Herkes alkışlıyor. Burada "by" gerçek bir bilgi taşıdı: posteri kimin tasarladığı, cümlenin asıl haberi.

Türkçe köprüsü

Başkanın konuşmasını Türkçeye çevirdiğinde modülün bütün köprüleri görünür. "Bu bina 1932'de yapıldı" cümlesindeki "-ıldı" eki "was built", "Çatı onarıldı" cümlesindeki anlam "has been repaired", "Kütüphane kuruluyor" cümlesindeki "-ılıyor" eki "is being set up" oldu. Türkçenin tek sözcükte topladığı edilgenlik ve zaman, İngilizcede her seferinde birkaç parçaya ayrıldı.

"Salon kiralanabilir" cümlesindeki "-ılabilir" eki "can be hired", "Rezervasyon yapılmalı" cümlesindeki "-ılmalı" eki "must be made" ile karşılandı. Bütün bu cümlelerde İngilizcenin ortak bir kuralı vardı: "be" fiili hiçbir zaman atlanmadı.

Edith'in "Saçımı yaptırdım" cümlesi ise Türkçedeki ettirgen ekle kuruldu ve İngilizcede "I had my hair done" oldu. Türkçe konuşanlar için tuzak burada da aynı: kalıbı "I did my hair" diye çevirmek, işi Edith'in kendisinin yaptığını söyler.

Gerçek hayattan örnekler

Açılıştan sonra herkes çay içerken Mrs Patel, Zeynep'in yanına geliyor.

Mrs Patel'in üç cümlesinde üç ayrı yapı vardı: geçmiş zaman edilgen "was admired", yardımcı fiilli edilgen "can be printed" ve yaptırma kalıbı "having new menus made".

Akşam Zeynep günü anlatan kısa bir mesaj yazıyor. Mesaj York'taki Daniel'e gidiyor.

Son cümledeki "I've been asked" bir insanın, yani Zeynep'in kendisinin, edilgen bir cümlenin öznesi olabileceğini gösterdi.

Sık yapılan hata

Yaptırma kalıbında sırayı karıştırmak da modülün bir başka tuzağıdır: "We're having made new menus." Nesne ortaya girer: "We're having new menus made."

Mini alıştırma

1. "This building was built in 1932" cümlesi hangi zamanda?
2. "Çatı onarıldı ve yeni pencereler takıldı" cümlesini, sonucu bugüne uzanan bir edilgen yapıyla kur.
3. "Kütüphane şu anda kuruluyor" nasıl söylenir?
4. "Rezervasyonlar bir hafta önceden yapılmalı" cümlesini İngilizceye çevir.
5. "Edith did her hair for the opening" cümlesini "yaptırdı" anlamında düzelt.

Cevaplar

1. Geçmiş zaman edilgen: was + üçüncü hâl.
2. "The roof has been repaired and new windows have been fitted."
3. "The library is being set up at the moment."
4. "Bookings must be made a week in advance."
5. "Edith had her hair done for the opening."

Sesli tekrar görevi

Ardından iki kural ya da imkân ekle: "Dogs must be kept on a lead", "The garden can be visited on Sundays". Son olarak "by" ile yeni bir bilgi veren bir teşekkür cümlesi ve "have something done" kalıbıyla kendin hakkında bir cümle kur: "I had my suit cleaned for today!" Kayıttaki edilgen cümlelerin hiçbirinde "be" fiilinin ve üçüncü hâlin eksik kalmamasına dikkat et.

Özet kartı

1. Edilgen yapı işten etkileneni öne çıkarır; işi yapan bilinmiyorsa, açıksa ya da önemsizse kullanılır.
2. Geçmiş: was / were + V3; önceki geçmiş: had been + V3.
3. Bugün: is / are + V3; süren iş: is being + V3; tamamlanmış iş: has / have been + V3.
4. Gelecek ve yardımcı fiiller: will / can / must / should + be + V3.
5. By + işi yapan yalnızca yeni bir bilgi taşıyorsa: The poster was designed by Zeynep.
6. Have something done: I had my hair done; Türkçedeki ettirgen ekin karşılığı.

Sonraki derse köprü

Akşam Sophie işten dönüyor ve açılışı kaçırdığı için üzgün. Zeynep ona başkanın konuşmasını anlatıyor: "She said that the building had been a cinema for almost ninety years. She told us the library would be ready in May." Sophie fark ediyor: Zeynep başkanın sözlerini tırnak içinde değil, kendi cümleleriyle aktarıyor ve zamanlar bir adım geriye kaymış. Sıradaki modülde birinin söylediklerini aktarmayı, yani reported speech'i öğreneceksin.