Passive: diğer zamanlar

Merak sorusu

Cumartesi sabahı mahalle hareketli. Zeynep eski sinemanın önünde durup iskeleye bakarken Tom yanına geliyor, elinde belediyenin dağıttığı bir bülten. Bülteni yüksek sesle okuyor: "The old seats have been removed. The roof is being repaired this month. New windows will be fitted in the summer, and a small library is going to be added on the first floor." Zeynep gülüyor: "So many changes, and not one person's name!"

Tom'un okuduğu dört cümlenin hepsi edilgen, ama hiçbiri yalın bir "is" ya da "was" ile kurulmamış. Koltuklar sökülmüş bile, çatı şu sıralar tamir ediliyor, pencereler yazın takılacak, kütüphane ileride eklenecek. İngilizce edilgen yapıyı haritadaki hemen her zamana taşıyabilir. İşin sırrı basit: etken cümlenin zamanını koru, sonra "be" fiilinin doğru biçimini ve üçüncü hâli ekle. Türkçede aynı işi "-ılıyor", "-ılmış", "-ılacak" ekleri görür. Bu ders o yeni biçimleri tek tek ele alıyor.

Anlatım

Formül: zaman yardımcıda, edilgenlik sonda

Her edilgen cümlenin sonunda aynı iki parça vardır: "be" fiilinin bir biçimi ve fiilin üçüncü hâli. Zamanı ise "be" fiilinin kendisi ya da onun önündeki yardımcılar taşır. Etken cümlenin zamanını bul, o zamanın "be" biçimini yaz, arkasına üçüncü hâli ekle.

Örneğin etken "They are repairing the roof" şimdiki zamandadır. Şimdiki zamanın "be" biçimi "is being" olur: "The roof is being repaired." Etken "They have removed the seats" present perfect'tir; onun "be" biçimi "have been" olur: "The seats have been removed."

Şimdiki zaman ve geçmişte süreklilik: being

Şu anda süren bir edilgen iş için "am / is / are being" ve üçüncü hâl kullanılır: "The roof is being repaired" çatı tamir ediliyor, "The windows are being cleaned" camlar siliniyor. Geçmişte süren bir iş için "was / were being" gelir: "The road was being repaired when we arrived" vardığımızda yol tamir ediliyordu.

"Being" sözcüğü burada iki işi birden yapar: hem sürekliliği, hem edilgenliği taşıyan yapının parçasıdır. Onu atlamak, cümlenin anlamını tamamen değiştirir.

Present perfect ve past perfect: been

Bir işin tamamlandığını ve sonucunun bugüne uzandığını anlatmak için "has / have been" ve üçüncü hâl kullanılır: "The seats have been removed" koltuklar söküldü, şimdi yoklar. "The shop has been sold" dükkân satıldı. Geçmişteki bir andan önce bitmiş bir edilgen iş için ise "had been" gelir: "When we got there, the tickets had already been sold" oraya vardığımızda biletler çoktan satılmıştı.

Gelecek: will be ve going to be

Gelecekteki edilgen bir iş için "will be" ve üçüncü hâl kullanılır: "New windows will be fitted in the summer" yeni pencereler yazın takılacak. Önceden verilmiş bir plan için "going to be" de gelir: "A library is going to be added" bir kütüphane eklenecek.

Türkçe köprüsü

Türkçe edilgen yapıyı zaman ekleriyle çok rahat birleştirir: "tamir ediliyor", "söküldü", "satılmış", "takılacak", "satılmıştı". İngilizcede bu sözcüklerin her biri birkaç parçaya ayrılır. "Tamir ediliyor" = "is being repaired", "takılacak" = "will be fitted", "satılmıştı" = "had been sold". Türkçenin tek sözcükte topladığını İngilizce yardımcı fiillerle sıraya dizer.

En sık görülen tuzak, edilgenliği unutmaktır. Türkçede "Yol tamir ediliyor" derken edilgenlik "-il" ekinde saklıdır ve kulağa çok doğal gelir. Bu yüzden Türkçe konuşanların ağzından sıkça duyulan cümle "The road is repairing" olur. Ama bu cümle yolun kendisinin bir şeyi tamir ettiğini söyler. Doğrusu "The road is being repaired" olur; "being" ve üçüncü hâl, Türkçedeki "-il" ekinin karşılığıdır.

İkinci tuzak present perfect'te çıkar. Türkçede "Dükkân satıldı" ya da "Dükkân satılmış" deriz. İngilizcede sonucu bugüne uzanan bu durum için "has been sold" gerekir; "has sold" demek, dükkânın bir şey sattığını anlatır.

Gerçek hayattan örnekler

Tom bülteni okumayı bitiriyor ve yan sokaktaki eski fırından söz ediyor.

Tom'un üç cümlesi üç farklı zamandan geldi: bitmiş bir iş "has been replaced", süren bir iş "is being painted", gelecekteki bir iş "will be reopened". Üçünde de işi yapanlar yoktu; önemli olan fırının kendisiydi.

Akşam Daniel York'tan yazıp mahalledeki değişiklikleri soruyor. Zeynep ona kısa bir cevap gönderiyor.

Sık yapılan hata

Present perfect'te "been" sözcüğünü atlamak da sık görülür: "The shop has sold." Bu cümle dükkânın bir şey sattığını söyler. Dükkânın kendisi satıldıysa "been" gerekir: "The shop has been sold."

Mini alıştırma

1. "Köprü şu anda boyanıyor" cümlesini İngilizceye çevir.
2. "Mektup gönderildi" cümlesini present perfect edilgen ile kur.
3. "Konser yarın iptal edilecek" nasıl söylenir?
4. "The car is washing now" cümlesini düzelt.
5. "Vardığımızda yemek çoktan yenmişti" cümlesini İngilizceye çevir.

Cevaplar

1. "The bridge is being painted at the moment."
2. "The letter has been sent."
3. "The concert will be cancelled tomorrow."
4. "The car is being washed now."
5. "When we arrived, the food had already been eaten."

Sesli tekrar görevi

Ardından geçmişten bir cümle ekle: "When I got home, the dishes had already been washed." Kaydını dinlerken her edilgen cümlede sonda "be" biçimi ve üçüncü hâl bulunduğundan, şimdiki zamanda "being" sözcüğünü atlamadığından emin ol. Bu iki parça, bütün edilgen zamanların ortak iskeletidir.

Özet kartı

1. Formül: etken cümlenin zamanını koru, "be" fiilinin o zamandaki biçimini yaz, üçüncü hâli ekle.
2. Şimdiki zaman: is / are being + V3: The roof is being repaired; geçmişte süreklilik: was / were being + V3.
3. Present perfect: has / have been + V3: The seats have been removed; past perfect: had been + V3.
4. Gelecek: will be + V3; plan: going to be + V3.
5. "Being" ve "been" atlanırsa anlam değişir: The road is repairing, The shop has sold yanlış.
6. Türkçedeki "-ılıyor, -ıldı / -ılmış, -ılacak, -ılmıştı" eklerinin her biri İngilizcede birkaç parçaya ayrılır.

Sonraki derse köprü

Sinemanın yeni hâli için mahallede bir toplantı yapılıyor ve kapıya bir kural listesi asılıyor: "Bikes must be left outside. Phones should be switched off during the film. Tickets can be bought online." Zeynep listeyi okurken fark ediyor: kuralların hepsi edilgen; üstelik bu kez "be" fiilinin önünde "must", "should" ve "can" var. Sıradaki derste edilgen yapıyı bu yardımcı fiillerle kurmayı öğreneceksin.