Edilgen yapı neden var? (Passive Voice mantığı)

Merak sorusu

Pazartesi sabahı Sophie merdivenlerden koşarak iniyor ve kapının önünde donup kalıyor. Bisikletinin kilitli olduğu demir parmaklık boş. Mutfağa geri dönüyor, sesi titriyor: "My bike was stolen last night!" Ryan kahvesini bırakıyor: "Who stole it?" Sophie ellerini açıyor: "I don't know! That's the problem!"

Sophie'nin cümlesinde bir tuhaflık var: bisikleti çalan kişi cümlede hiç yok. Olmaması da çok doğal, çünkü Sophie onun kim olduğunu bilmiyor. Önemli olan hırsız değil, bisikletin başına gelen şey. İngilizce, bir olayda işi yapanı değil, etkilenen şeyi öne çıkarmak için "passive voice", yani edilgen yapı kullanır: "My bike was stolen." Türkçede aynı işi "-ıl" ya da "-ın" eki görür: "Bisikletim çalındı." Bu ders edilgen yapının neden var olduğunu, ne zaman ve niçin tercih edildiğini anlatıyor.

Anlatım

Etken ve edilgen: kim öne çıkıyor?

Etken bir cümlede, İngilizce adıyla "active voice", işi yapan kişi özne olur: "Someone stole my bike" biri bisikletimi çaldı. Edilgen bir cümlede ise işten etkilenen şey özne olur: "My bike was stolen" bisikletim çalındı. Olay aynıdır; değişen, cümlenin kimi ya da neyi öne çıkardığıdır.

Edilgen yapı "be" fiili ve fiilin üçüncü hâliyle kurulur: "was stolen", "is made", "are sold". Bu dersin amacı yapının mantığını görmek; farklı zamanlardaki biçimlerini sonraki derslerde tek tek göreceksin.

Neden edilgen? Beş sebep

Birincisi, işi yapanı bilmiyoruz: "My bike was stolen." İkincisi, işi yapan çok açık, söylemeye gerek yok: "The thief was arrested" hırsız tutuklandı; tutuklayanın polis olduğu bellidir. Üçüncüsü, işi yapan önemli değil: "English is spoken all over the world" İngilizce dünyanın her yerinde konuşulur; kimin konuştuğu değil, dilin yaygınlığı önemlidir.

Dördüncüsü, cümlede zaten konuşulan şeyi özne olarak tutmak istiyoruz: "I love this bridge. It was built in 1890." Beşincisi, resmî ve kişisel olmayan bir ton istiyoruz. Haberlerde, bilimsel yazılarda, talimatlarda ve resmî duyurularda edilgen yapı çok sık görülür: "Visitors are asked to switch off their phones."

By: işi yapanı eklemek

İşi yapanı söylemek istersen "by" kullanılır: "The bike was found by a neighbour" bisiklet bir komşu tarafından bulundu. Ama "by" çoğu edilgen cümlede yoktur; çünkü edilgen yapıyı seçmenin sebebi zaten işi yapanı geri planda bırakmaktır.

"By" genellikle işi yapan yeni ya da ilginç bir bilgiyse eklenir: "This song was written by a sixteen-year-old girl." Burada yazarın yaşı haberin kendisidir.

Yalnızca nesne alan fiiller

Edilgen yapı yalnızca nesne alan fiillerle kurulabilir. "Steal", "build", "write", "find" gibi fiillerin bir nesnesi vardır; bu yüzden edilgen olurlar. "Happen", "arrive", "sleep", "die" gibi fiillerin ise nesnesi yoktur ve edilgen olamazlar. "The accident was happened" diye bir cümle kurulmaz; doğrusu "The accident happened."

Türkçe köprüsü

Türkçe edilgen yapıyı çok sever ve onu tek bir ekle kurar: "-ıl" ya da "-ın". "Çalındı", "yapıldı", "satılır", "bulundu" gibi sözcükler günlük dilin her yerindedir. Bu açıdan Türkçe konuşan biri için edilgen yapının mantığı hiç yabancı değildir; "Bisikletim çalındı" ile "My bike was stolen" aynı düşünceyi taşır.

Fark biçimdedir. Türkçede edilgenlik tek bir ekle gelir; İngilizcede ise iki parça gerekir: "be" fiili ve üçüncü hâl. Türkçe konuşanlar bu yüzden "be" fiilini sık sık atlar: "My bike stolen." İngilizcede "was" olmadan cümle eksik kalır; "stolen" tek başına bir fiil gibi çalışmaz.

Bir fark daha var. Türkçede nesnesiz fiillerden de edilgen kurulabilir: "Burada oturulmaz", "Eve geç gidildi", "Bu yoldan geçilmez". İngilizcede bu mümkün değildir. Böyle cümleler için İngilizce başka yollar kullanır: "You can't sit here", "We went home late", "No entry". "Tarafından" sözcüğü ise İngilizcedeki "by" ile birebir örtüşür ve iki dilde de çoğu zaman kullanılmaz.

Gerçek hayattan örnekler

Sophie polise bisikletini bildiren bir form dolduruyor. Formdaki cümleler edilgen yapıyla dolu.

Formda Sophie kendini hiç özne yapmadı. Bisikleti kilitleyen oydu, ama bu bilgi önemli değildi; önemli olan bisikletin başına gelenlerdi. Resmî bir belge olduğu için edilgen yapı doğal bir seçimdi.

İki gün sonra iyi bir haber geliyor. Tom merdivenden sesleniyor.

Tom'un cümlelerinde de işi yapanlar yoktu: bisikleti kimin bulduğu, kimin bıraktığı bilinmiyordu ya da önemli değildi. Önemli olan bisikletin sağ salim olmasıydı.

Sık yapılan hata

Nesnesiz fiilleri edilgen yapmak da sık görülür: "The accident was happened on Monday." "Happen" nesne almayan bir fiildir ve edilgen olamaz. Doğrusu "The accident happened on Monday." Bir fiilin edilgen olup olamayacağını anlamak için kendine sor: bu fiil bir şeyi etkiliyor mu?

Mini alıştırma

1. "Biri arabamı çizdi" cümlesini edilgen yapıyla İngilizceye çevir.
2. "The thief was arrested" cümlesinde "by the police" neden eklenmemiş?
3. "Bu köprü 1890'da yapıldı" nasıl söylenir?
4. "The letter written by my grandmother" cümlesini düzelt.
5. "It was happened yesterday" cümlesi neden yanlış?

Cevaplar

1. "My car was scratched."
2. İşi yapanın polis olduğu zaten açık; söylemeye gerek yok.
3. "This bridge was built in 1890."
4. "The letter was written by my grandmother."
5. "Happen" nesne almayan bir fiildir ve edilgen olamaz: "It happened yesterday."

Sesli tekrar görevi

Ardından başına gelen küçük bir olayı iki kez anlat: bir kez etken, bir kez edilgen: "Someone broke my phone screen", "My phone screen was broken". İki cümlenin neyi öne çıkardığını sesli olarak karşılaştır. Kaydını dinlerken edilgen cümlelerde "be" fiilini atlamadığından emin ol. Bu tek kural, Türkçe konuşanların en sık kaydığı yeri kapatır.

Özet kartı

1. Edilgen yapı = be + üçüncü hâl: My bike was stolen.
2. Etken cümle işi yapanı, edilgen cümle işten etkileneni öne çıkarır.
3. Beş sebep: işi yapan bilinmiyor, açık, önemsiz; konu sürekliliği; resmî ve kişisel olmayan ton.
4. By + işi yapan yalnızca gerektiğinde: The bike was found by a neighbour.
5. Nesne almayan fiiller edilgen olmaz: The accident happened, "was happened" değil.
6. Türkçedeki "-ıl, -ın" edilgen ekidir; İngilizcede "be" fiili atlanmaz, nesnesiz fiillerden edilgen kurulmaz.

Sonraki derse köprü

Bisiklet bulunduktan sonra Edith, Sophie'yi teselli etmek için çay koyuyor ve eski günleri anlatıyor: "In my day, milk was delivered to every door at six in the morning. Now it's bought in supermarkets, and nobody knows the milkman's name." Edith'in cümlelerinde edilgen yapı iki farklı zamanda çalıştı: biri geçmişi, öteki bugünü anlattı. Sıradaki derste edilgen yapının geniş zaman ve geçmiş zaman biçimlerini öğreneceksin.