Telaffuz: Kelime vurgusu (PHOtograph – phoTOgraphy)

Merak sorusu

Edinburgh'daki otelin kahvaltı salonunda Zeynep, Alistair'e broşürdeki bir resmi gösteriyor: "Is there a PHOtography show in the city?" Alistair kaşlarını çatıp broşüre bakıyor, sonra yüzü aydınlanıyor: "Oh, phoTOgraphy! Yes, there's a great one in the old town." Zeynep kızarıyor. Sözcüğün bütün harflerini doğru söylemişti, ama sesinin ağırlığını yanlış heceye koymuştu.

Bir sözcükte hangi hecenin vurgulandığı, İngilizcede anlaşılmanın gizli anahtarlarından biridir. Sesler doğru olsa bile vurgu yanlış yerdeyse dinleyen kişi sözcüğü bir an tanıyamaz. Üstelik İngilizcede aynı aileden sözcüklerde bile vurgulu hece kayabilir: "PHOtograph", "phoTOgraphy", "photoGRAPHic". Türkçede vurgu çoğu zaman sözcüğün sonuna yakındır; İngilizcede ise her sözcüğün kendi yeri vardır. Bu ders kelime vurgusunu ve onu tahmin etmeye yardım eden birkaç ipucunu anlatıyor.

Anlatım

Vurgulu hece nasıl duyulur?

Vurgulu hece üç şekilde öne çıkar: biraz daha uzun, biraz daha yüksek sesle ve sesin tonu biraz daha yukarıda söylenir. Bu derste vurgulu heceyi büyük harflerle yazıyoruz: "HOtel" değil "hoTEL", "BAnana" değil "baNAna".

Vurgusuz hecelerde ise ses zayıflar. Çoğu zaman ünlü, belirsiz ve kısa bir sese dönüşür; Seviye 0'da "a cup of tea" söylerken fark ettiğin o gevşek ses. "PHOtograph" sözcüğünde ikinci hece bu yüzden neredeyse duyulmaz: "PHO-tə-graph". Vurgu yer değiştirince hangi ünlünün gevşeyeceği de değişir: "phə-TO-grə-phy".

İki heceli sözcükler: isim mi, fiil mi?

İki heceli isimlerin ve sıfatların çoğunda vurgu ilk hecededir: "TAble", "WAter", "HAPpy", "LONdon". İki heceli fiillerin çoğunda ise ikinci hecededir: "beGIN", "forGET", "reLAX".

Bazı sözcükler hem isim hem fiil olur ve vurgu anlamı ayırır. "A PREsent" bir hediye, "to preSENT" sunmak. "A REcord" bir kayıt ya da plak, "to reCORD" kaydetmek. Bu bir eğilimdir, kesin bir kural değil; ama tahmin için iyi bir başlangıçtır. Vurgu bazen yazılışı çok benzeyen iki sözcüğü de ayırır: "DEsert" çöl, "deSSERT" ise yemekten sonra yenen tatlıdır. Birinde tek, ötekinde çift "s" vardır, ama kulak farkı önce vurgudan yakalar.

Sözcük sonları ipucu verir

Bazı ekler vurgunun yerini neredeyse kesin gösterir. "-tion" ve "-sion" ile biten sözcüklerde vurgu, ekten hemen önceki hecededir: "inforMAtion", "conversAtion", "deCIsion". "-ic" ile biten sözcüklerde de ekten önceki hece vurgulanır: "fanTAStic", "photoGRAPHic", "ecoNOMic".

Bileşik isimlerde ise vurgu çoğu zaman birinci parçadadır: "BUS stop", "BEDroom", "AIRport", "BIRTHday". İki sözcük birleşip tek bir şeyin adı olunca, ağırlık ilk sözcüğe düşer.

Türkçe konuşanların bildik tuzakları

Bazı sözcükler yazıldığından daha az heceyle ve vurgusu başta söylenir: "COMfortable" üç hecelidir, "COMF-tə-bl"; "VEGetable" "VEJ-tə-bl" gibi söylenir; "CHOColate" iki hecelidir, "CHOC-lət"; "INteresting" çoğu zaman "IN-trə-sting" olur; "WEDnesday" ise "WENZ-day" diye iki heceyle söylenir. Bu sözcükleri yazıldıkları gibi değil, duydukları gibi ezberlemek gerekir.

Türkçe köprüsü

Türkçede vurgu çoğu sözcükte son hecededir: "kitap", "arkadaş", "fotoğraf" sözcüklerinde ses sonda yükselir. Elbette istisnalar vardır; pek çok yer adında ve "yarın", "şimdi" gibi bazı sözcüklerde vurgu başa kayar: "Ankara", "İzmir". Ama Türkçe kulak genel olarak sona doğru bir ağırlık bekler.

İngilizce öğrenen biri bu alışkanlığı taşıdığında, sözcüklerin sonunu vurgulamaya başlar: "comforTAble", "vegeTAble", "photoGRAPH". Bu vurgular sesleri doğru olsa bile sözcüğü yabancılaştırır. Bir İngilizce sözcüğü ilk kez öğrenirken, harfleriyle birlikte vurgusunu da öğrenmek bu yüzden önemlidir.

İyi haber şu: sözlükler vurguyu gösterir. Pek çok sözlükte vurgulu hecenin önünde küçük, yukarıda duran bir çizgi bulunur, "ˈ" işareti. Sözlükte bir sözcüğe baktığında bu işareti de oku; mümkünse sesli okunuşunu dinle ve vurgulu heceyi elinle masaya vurarak tekrar et.

Gerçek hayattan örnekler

Sergiye giderken Sophie ile Zeynep bir oyun oynuyor: Sophie bir sözcük söylüyor, Zeynep vurguyu bulmaya çalışıyor. Her doğru cevap için Sophie bir puan veriyor.

Zeynep "-tion" ipucunu hemen kullandı. "Comfortable" sözcüğünde ise önce heceleri yuttu, sonra vurguyu doğru yere koydu. Sophie alkışlıyor: "Perfect!"

Sergiden dönerken Zeynep, Alistair'e teşekkür ediyor ve bu kez sözcüğü doğru söylüyor. Alistair gülümseyerek başını sallıyor.

Cümlede üç uzun sözcük vardı ve üçünde de vurgu doğru yerdeydi: "phoTOgraphy", "fanTAStic", "inforMAtion".

Sık yapılan hata

Sözcük ailelerinde de sık bir kayma görülür: "PHOtograph" sözcüğünün vurgusunu "phoTOgrapher" ve "phoTOgraphy" sözcüklerine de taşımak. Aynı kökten gelse de her sözcüğün vurgusu ayrı ayrı öğrenilmelidir.

Mini alıştırma

1. "Information" sözcüğünde vurgu hangi hecededir?
2. "Photograph" ile "photography" sözcüklerinin vurgusu aynı mı?
3. "A present" ile "to present" arasında vurgu nasıl değişir?
4. "Bus stop" bileşik isminde vurgu hangi parçadadır?
5. "Fantastic" sözcüğünde vurgu nerede?

Cevaplar

1. Üçüncü hecede: "inforMAtion".
2. Hayır: "PHOtograph" ilk hecede, "phoTOgraphy" ikinci hecede.
3. İsimde ilk hecede "PREsent", fiilde ikinci hecede "preSENT".
4. Birinci parçada: "BUS stop".
5. İkinci hecede: "fanTAStic".

Sesli tekrar görevi

Son olarak bildik tuzakları yavaşça, sonra normal hızda söyle: "COMfortable, VEGetable, CHOColate, INteresting, WEDnesday". Kaydını dinlerken sözcüklerin sonuna değil, doğru heceye ağırlık verdiğinden ve vurgusuz heceleri gevşek bıraktığından emin ol.

Özet kartı

1. Vurgulu hece daha uzun, daha yüksek ve daha tiz; vurgusuz heceler gevşer.
2. Aynı ailede vurgu yer değiştirebilir: PHOtograph, phoTOgraphy, photoGRAPHic.
3. İki heceli isim ve sıfatlar çoğu zaman başta, fiiller çoğu zaman sonda: PREsent / preSENT.
4. -tion, -sion, -ic: vurgu ekten önceki hecede: inforMAtion, fanTAStic.
5. Bileşik isimlerde vurgu birinci parçada: BUS stop, AIRport.
6. Türkçedeki sona doğru vurgu alışkanlığı İngilizceye taşınmaz; sözlükteki "ˈ" işareti vurguyu gösterir.

Sonraki derse köprü

Pazar öğleden sonra dönüş treninde Zeynep defterini açıyor ve bu modülde öğrendiklerini sıralıyor: onay bekleyen küçük sorular, "get" fiilinin anlamları, telefon kalıpları, e-postalar ve mesajlar, havalimanı ve otel konuşmaları, ve şimdi de vurgulu heceler. Trende yanına oturan yolcuyla başlayan bir sohbet, bunların hepsini sınamak için iyi bir fırsat olacak. Sıradaki tekrar dersinde hepsini yeniden, bir arada kullanacaksın.