Çoğul -s'nin üç farklı okunuşu

Merak sorusu

Bir mağazanın kasasındasın ve aldıklarını taşımak için poşet istiyorsun. "Two bags, please" demek istiyorsun ama ağzından "tu beks" gibi bir ses çıkıyor. Kasiyer kaşlarını kaldırıyor: "Two… backs?" Poşet yerine sırt demiş gibi oldun; İngilizcede "backs" sırtlar demektir.

Sorun "bag" sözcüğünde değil, sonundaki seslerdeydi. İngilizcede çoğul eki yazıda hep bir s gibi görünür, ama söylerken üç farklı biçimde çıkar ve hangisinin geleceğini sözcüğün son sesi belirler. Bu ders o üç sesi ve onları seçmenin basit yolunu anlatıyor.

Anlatım

Sert ve yumuşak sesler

Önce iki tür ünsüz sesi ayırmak gerekiyor. Elini boğazına koy ve "sssss" de; titreşim hissetmezsin. Şimdi "zzzzz" de; boğazın titrer. S sesine sert, z sesine yumuşak denir. İngilizcede p, t, k, f ve fısıltılı th sert seslerdir. B, d, g, v, l, m, n, r ve bütün ünlüler ise yumuşak seslerdir.

Çoğul ekinin okunuşunu bu ayrım belirler. Karar harfe göre değil, sözcüğün son sesine göre verilir. Yazıda sessiz bir e ya da gh olabilir; önemli olan, sözcüğün kulağa hangi sesle bittiğidir.

Birinci ses: s

Sözcük sert bir sesle, yani p, t, k, f ya da fısıltılı th ile bitiyorsa çoğul eki keskin bir s gibi okunur. "Cups" fincanlar, "cats" kediler, "books" kitaplar, "months" aylar bu sesle biter. Burada ek, önündeki sert sese uyar ve o da sert kalır.

İkinci ses: z

Sözcük yumuşak bir ünsüzle ya da bir ünlüyle bitiyorsa çoğul eki z'ye yakın, titreşimli bir sesle okunur. "Bags" poşetler, "dogs" köpekler, "pens" kalemler, "cars" arabalar, "days" günler, "trees" ağaçlar bu sesle biter. Boğazın, son sesten eke geçerken titremeye devam eder.

Bu okunuşu çok sık duyarsın, çünkü pek çok İngilizce isim bir ünlüyle ya da yumuşak bir sesle biter. Türk kulağına bu z sesi başta tuhaf gelebilir, çünkü yazıda s görüyorsun. Ama s ile söylediğinde de anlaşılırsın; sadece aksanın daha belirgin olur.

Üçüncü ses: ız

Sözcük s, z, ş, ç ya da c sesine benzeyen bir sesle bitiyorsa, eke kısa bir ünlü eklenir ve sözcük bir hece uzar: "ız" gibi. "Buses" otobüsler, "boxes" kutular, "dishes" tabaklar, "watches" saatler, "pages" sayfalar bu sesle biter. "Bus" tek hecedir, "buses" iki hecedir.

Bu seslerden sonra tek başına bir s ya da z söylemek neredeyse imkânsızdır; ağız iki benzer sesi arka arkaya çıkarmakta zorlanır. Araya giren kısa ünlü bu yüzden vardır. "Pages" sözcüğünde yazıda sessiz bir e var, ama söylenişte "peyciz" gibi iki hece duyulur.

Aynı kural başka yerlerde de

Bu üç ses yalnızca çoğul ekine ait değildir. Sahiplik eki olan "'s" aynı kuralı izler: "Mert's" keskin s ile, "Ali's" z ile, "James's" ise ız ile biter. Fiillerin sonuna gelen "-s" eki de aynı biçimde okunur; onu geniş zamanı işlerken göreceğiz. Yani bu kuralı bir kez öğrendiğinde, üç ayrı yerde birden kullanırsın.

Türkçe köprüsü

Bu kuralın tanıdık bir akrabası Türkçede var. Türkçede "-de" eki, sert bir ünsüzden sonra "-te" olur: "evde" ama "kitapta", "okulda" ama "sokakta". Sert sesten sonra ek de sertleşir; buna ünsüz benzeşmesi denir. İngilizcedeki çoğul eki de tam olarak böyle davranır: sert sesten sonra sert s, yumuşak sesten sonra yumuşak z. Türkçedeki "Fıstıkçı Şahap" hatırlatmasıyla bildiğin sert sesler, İngilizcede de benzer biçimde çalışır.

Ama Türkçenin bir alışkanlığı burada zorluk çıkarır. Türkçe sözcüklerin çoğu b, c, d ya da g ile bitmez; bu sesler sözcük sonunda genellikle sertleşir. "Kitabı" derken b sesi varken, sözcüğün kendisi "kitap" diye p ile biter. Bu yüzden Türkçe konuşan biri İngilizcede "bag", "dog", "bed" gibi sözcüklerin sonunu da sertleştirmeye eğilimlidir: "bak", "dok", "bet". Sonra çoğul eki de bu sert sese uyar ve "bags" sözcüğü "baks" olur.

Çözüm, İngilizce sözcüğün sonundaki yumuşak sesi bilerek yumuşak bırakmaktır. "Bag" derken g sesini boğazın titreşerek bitir, ardından z'ye akıt. Başlangıçta abartmak işe yarar: "bagggz". Zamanla ağız bu yeni sonu doğal biçimde üretmeye başlar.

Gerçek hayattan örnekler

Mağazaya geri dönelim. Bu kez sözcüğün sonunu yumuşak tutuyorsun.

Kasiyer gülümseyip iki poşeti uzatıyor. Ardından alışveriş listeni kontrol ediyorsun: "apples, eggs, tomatoes and three boxes of tea". "Apples", "eggs" ve "tomatoes" z ile, "boxes" ise ız ile bitiyor. Bir listede üç ayrı okunuştan ikisi yan yana.

Aynı akşam bir arkadaşın telefonda sana evindeki hayvanları anlatıyor.

"Cats" keskin s ile, "dogs" yumuşak z ile bitiyor. İki sözcük yan yana geldiğinde fark kulakta daha net duyulur: biri kısa bir tıslama gibi, öteki hafif bir vızıltı gibi.

Sık yapılan hata

Ters yönde de bir hata görülür: her çoğulu bir hece uzatmak. "Cats" sözcüğünü "ketız", "books" sözcüğünü "bukız" diye söylemek yanlıştır. Kısa ünlü yalnızca s, z, ş ve ç'ye benzeyen seslerden sonra gelir. Öteki sözcüklerde ek, bir hece eklemeden önceki sese yapışır.

Mini alıştırma

1. "Cups" sözcüğündeki çoğul eki nasıl okunur ve neden?
2. "Dogs" sözcüğündeki çoğul eki hangi sese yakındır?
3. "Boxes" sözcüğü kaç hecelidir?
4. "Ali's" ve "Mert's" sözcüklerinin sonları nasıl okunur?
5. Türkçede "evde" ile "kitapta" arasındaki fark, İngilizcedeki hangi kurala benzer?

Cevaplar

1. Keskin bir s ile; "cup" sert bir p sesiyle biter.
2. Z sesine; "dog" yumuşak bir g sesiyle biter.
3. İki hecelidir: "bok-sız".
4. "Ali's" z ile, "Mert's" keskin s ile biter.
5. Çoğul ekinin önceki sese uyması kuralına; sert sesten sonra ek de sertleşir.

Sesli tekrar görevi

Ardından şu cümleyi söyle ve kaydet: "I have two cats, three dogs and four boxes." Dinlerken üç çoğulun üç farklı sesle bittiğini kontrol et; özellikle "dogs" sözcüğünün "doks" gibi sertleşip sertleşmediğine dikkat et.

Özet kartı

1. Çoğul eki yazıda s, söyleyişte üç farklı sestir: s, z ve ız.
2. Sert seslerden sonra keskin s: cups, cats, books.
3. Yumuşak seslerden ve ünlülerden sonra z: bags, dogs, days.
4. S, z, ş, ç ve c'ye benzeyen seslerden sonra bir hece eklenir, ız: buses, boxes, pages.
5. Aynı kural sahiplik eki 's için de geçerlidir: Mert's, Ali's, James's.
6. Türkçedeki "evde" ve "kitapta" benzeşmesi aynı ilkeyle çalışır; ama İngilizcede sözcük sonundaki yumuşak sesi sertleştirmemek gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu modülde tanımlamanın bütün küçük parçalarını topladın: "değil" demeyi, "a" ile "the" farkını, çoğulları, bu ile şu arasındaki mesafeyi, kimin neyi olduğunu ve bu çoğulların nasıl söylendiğini. Şimdi bunları tek bir durumda bir arada kullanma zamanı. Yeni bir eve taşınırken kutuları etiketlemek, eşyaların kime ait olduğunu anlatmak ve kaybolan bir şeyi sormak, bu parçaların hepsini aynı anda ister. Sıradaki ders modülün tekrarını böyle bir taşınma gününde yapıyor.