Did ve didn't: geçmişte olumsuz ve soru

Merak sorusu

Tom, okul ödevi için büyükannesi Edith'le bir röportaj yapıyor. Telefonunu masaya koyup kayda başlıyor: "Grandma, did you have a TV when you were a child?" Edith gülüyor: "No, we didn't. We didn't have a car either. But we had a radio!" Zeynep de dinliyor ve bir şey fark ediyor: Tom "did you had" demedi, Edith de "we didn't had" demedi.

İki cümlede de asıl fiil "have" yalın kaldı; geçmiş zamanı "did" ve "didn't" taşıdı. Alışkanlıkları anlatırken "do" ve "does" neyse, geçmişte "did" odur; üstelik fiilin geçmiş biçimini de kendi üstüne alır. Türkçede ise geçmiş eki, olumsuzluk ve soru hep aynı fiilin çevresinde toplanır: "yoktu", "var mıydı?". Bu derste geçmişi olumsuzlamayı ve geçmiş hakkında soru sormayı öğreneceksin.

Anlatım

Olumsuz: didn't + yalın fiil

Geçmişte olumsuz cümle kurmak için "didn't", yani "did not", ve ardından fiilin yalın hâli kullanılır: "I didn't work" çalışmadım, "She didn't go" gitmedi, "We didn't have a TV" televizyonumuz yoktu. Bu kalıp hem düzenli hem düzensiz fiillerle aynıdır. Düzensiz fiilin özel geçmiş biçimini hatırlamana bile gerek yoktur; "went" değil, "go" gelir.

"Didn't" bütün kişiler için aynıdır. Geniş zamanda "don't" ile "doesn't" arasında seçim yapıyordun; geçmişte bu seçim ortadan kalkar: "I didn't", "he didn't", "they didn't".

Soru: Did + özne + yalın fiil

Geçmişte evet-hayır sorusu için "did" öznenin önüne geçer ve asıl fiil yine yalın kalır: "Did you work yesterday?" dün çalıştın mı, "Did she call you?" seni aradı mı, "Did they enjoy the film?" filmi beğendiler mi. Kısa cevaplarda "did" geri döner: "Yes, I did", "No, she didn't".

Ayrıntı soruyorsan "where", "what", "when" gibi bir sözcükle başla: "Where did you go?" nereye gittin, "What did you eat?" ne yedin, "When did it start?" ne zaman başladı. Soru sözcüğü, "did", özne, yalın fiil; sıra hep aynıdır.

Did ile do bir arada

"Do" fiili aynı zamanda "yapmak" anlamına gelen bir asıl fiildir. Geçmişte "ne yaptın?" diye sorarken iki "do" yan yana gelir: biri geçmişi taşıyan "did", öteki yalın asıl fiil "do": "What did you do yesterday?" Cevapta ise geçmiş biçim tek başına gelir: "I did my homework." Bu soruyu geniş zamandaki meslek sorusuyla karıştırma; "did" varsa soru geçmişteki bir günü hedefler.

Was ve were ayrı yoldan gider

"To be" fiili "did" kullanmaz. Onun olumsuzu ve sorusu kendi biçimleriyle kurulur: "I wasn't tired", "Were you at home?". "Did you be" ya da "I didn't was" diye bir kalıp yoktur. Kural basit: cümlede "was" ya da "were" varsa "did" gelmez; başka bir fiil varsa "did" gelir.

Türkçe köprüsü

Türkçede geçmişte olumsuzluk ve soru, fiilin kendi eklerine eklenir. Olumsuz için "-me" eki geçmiş ekinden önce gelir: "gittim" → "gitmedim", "çalıştı" → "çalışmadı". Soru için "mi" eklenir: "gittin mi?", "çalıştı mı?". Bütün bilgi, yani fiilin anlamı, olumsuzluk, zaman ve soru, tek bir sözcük kümesinde toplanır.

İngilizce bu bilgileri böler. Zamanı ve olumsuzluğu "didn't" taşır, anlamı yalın fiil taşır: "I didn't go". Türkçedeki tek sözcük "gitmedim", İngilizcede üç parçaya ayrılır: "I", "didn't", "go". Türkçe konuşanların en sık yaptığı hata da buradan gelir: geçmişi hem "didn't" sözcüğünde hem de fiilde göstermeye çalışmak, yani "I didn't went" demek. Türkçede geçmiş eki fiilin üstünde durduğu için, İngilizcede de fiilin geçmişte kalması gerektiği sanılır.

Pratik bir kural bu hatayı önler: bir cümlede "did" ya da "didn't" varsa, geçmiş zaman zaten onun üstündedir; asıl fiil her zaman yalın hâline döner. "Did you see…?", "I didn't buy…", "Where did she go?". Zaman bir cümlede yalnızca bir kez gösterilir.

Gerçek hayattan örnekler

Tom'un röportajı sürüyor.

Tom'un sorularında "did" öne geçti ve fiiller yalın kaldı: "Did you like", "What did you do". Edith'in kısa cevabı "Yes, I did" oldu. Olumlu cümlesinde ise geçmiş biçim tek başına geldi: "I helped".

Röportajın sonunda Tom bir soru daha soruyor.

Bu soruda "did" kullanılmadı, çünkü asıl fiil "be" idi: "Were you happy?". Edith'in cevabı da "Yes, I was" oldu. Aynı cevapta "didn't have" ise "have" fiili için "didn't" kullandı.

Sık yapılan hata

Soruda da aynı kayma olur: "Did you saw the film?" Doğrusu "Did you see the film?". "To be" ile de ters bir hata görülür: "Did you were at home?" Burada "did" gereksizdir: "Were you at home?"

Mini alıştırma

1. "Dün çalışmadım" cümlesinin İngilizcesi nedir?
2. "Filmi izledin mi?" sorusunu İngilizce kur ve olumsuz kısa cevap ver.
3. "Dün ne yaptın?" sorusunu İngilizce sor.
4. "She didn't bought anything" cümlesini düzelt.
5. "Did you were tired?" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "I didn't work yesterday."
2. "Did you watch the film?" — "No, I didn't."
3. "What did you do yesterday?"
4. "She didn't buy anything."
5. "Were you tired?"

Sesli tekrar görevi

Ardından soruları kendin cevapla; her cevapta bir olumlu ve bir olumsuz cümle kullan: "Yes, I did. I had a red bike. But I didn't have a car." Kaydını dinlerken "did" ya da "didn't" gelen her cümlede fiilin yalın kaldığından emin ol.

Özet kartı

1. Olumsuz: didn't + yalın fiil: I didn't go. She didn't like it.
2. Soru: Did + özne + yalın fiil: Did you see it? Kısa cevap: Yes, I did. No, I didn't.
3. Bilgi sorusu: soru sözcüğü + did + özne + yalın fiil: Where did you go?
4. What did you do? geçmişteki bir günü sorar; meslek sorusu geniş zamanla kurulur.
5. Was / were "did" kullanmaz: Were you happy? I wasn't tired.
6. Türkçedeki "gitmedim" İngilizcede üç parçadır: I didn't go. Zaman yalnızca bir kez gösterilir; "didn't went" yanlıştır.

Sonraki derse köprü

Tom röportajın sonunda soruyor: "When did you meet Grandpa?" Edith gülümsüyor: "About sixty years ago, in a small shop." Bu cevapta "ago" sözcüğü geçmişi şimdiye göre ölçtü. Türkçede "altmış yıl önce" deriz ve "önce" sözcüğü sayıdan sonra gelir; İngilizcede de benzer bir sıra vardır ama "yesterday", "last week" gibi başka zaman sözcükleri kendi kurallarıyla gelir. Sıradaki derste geçmişi zamana bağlayan bu ifadeleri öğreneceksin.