Her gün mü, şu an mı? İki zamanın farkı

Merak sorusu

Zeynep bir dil buluşmasında yeni biriyle tanışıyor. Karşısındaki genç adam, Daniel, elinde bir bardak çayla soruyor: "So, what do you do?" Zeynep bardağını kaldırıp gülümsüyor: "I'm drinking tea!" Daniel bir an duraksıyor, sonra kahkahayı basıyor: "No, no, I mean your job!"

Daniel'in sorusu "Ne iş yaparsın?" idi. Zeynep ise "Şu an ne yapıyorsun?" sorusunu cevapladı. İki soru İngilizcede tek bir sözcükle ayrılır: "What do you do?" ile "What are you doing?". Biri kalıcı bir durumu, bir mesleği, bir alışkanlığı sorar; öteki bu dakikada olup biteni. Türkçe bu iki soruyu da "-yor" ekiyle kurabildiği için fark kolayca kaybolur. Bu ders iki zamanı yan yana koyuyor.

Anlatım

Geniş zaman: her zaman, genellikle, her gün

Geniş zaman alışkanlıkları, tekrarlanan işleri ve genel olarak doğru olan şeyleri anlatır: "I work in a bank" bir bankada çalışırım, "Ryan cooks every Sunday" Ryan her pazar yemek yapar, "The sun rises in the east" güneş doğudan doğar. Eylemin konuşma anında sürüp sürmediği önemli değildir; önemli olan tekrar ya da süreklilik.

Bu zamanla sık gelen sözcükler bir ipucudur: "every day", "every Sunday", "usually", "always", "often", "never", "on Mondays". Bunları duyduğunda cümlenin büyük olasılıkla geniş zamanda olduğunu düşünebilirsin.

Şimdiki zaman: şu an, bu hafta

Şimdiki zamanın ilk işi, konuşurken devam eden bir hareketi göstermektir: "Ryan is cooking now" Ryan şu an yemek yapıyor. Bir de geçici durumları anlatır, yani bir süreliğine olan ama kalıcı olmayan şeyleri: "I'm staying with a friend this week" bu hafta bir arkadaşımda kalıyorum, "She's working from home these days" bu aralar evden çalışıyor.

Bu zamanla gelen ipucu sözcükler de farklıdır: "at the moment", "today", "now", "this week", "these days". Bu sözcükler, zamanın bir kesitine, geçici bir pencereye işaret eder.

İki zaman aynı cümlede

İki zaman sık sık aynı cümlede buluşur ve birbirinin karşısında durarak anlamı keskinleştirir: "I usually walk to work, but today I'm taking the bus" genellikle işe yürüyerek giderim ama bugün otobüse biniyorum. İlk yarı bir alışkanlık, ikinci yarı bugüne özgü bir istisna.

Aynı yapı meslekte de işler: "Daniel is a teacher, but this month he's working in a café" Daniel öğretmen ama bu ay bir kafede çalışıyor. Kalıcı olan meslek geniş zamanla, geçici olan iş şimdiki zamanla söylenir.

Durum fiilleri geniş zamanda kalır

"Like", "love", "want", "know", "need" gibi durum fiilleri, şu anda doğru olsalar bile genellikle geniş zamanda kalır: "I want some water now", "I know the answer", "She needs help right now". Bu fiiller şimdiki zamanın kuralını bozuyor gibi görünür; ama bir hareket değil, bir durum anlattıkları için "-ing" almazlar.

Türkçe köprüsü

Türkçede "-yor" eki iki işi birden görür. "Ryan şu an yemek yapıyor" cümlesi şu anı, "Ryan her pazar yemek yapıyor" cümlesi bir alışkanlığı anlatır; ek aynıdır. Türkçede alışkanlık için geniş zaman eki de vardır: "Ryan her pazar yemek yapar". Ama günlük konuşmada "-yor" daha sık duyulur. İngilizcede ise iki anlam iki ayrı zamana ayrılır ve seçim zorunludur.

Doğru seçimi yapmanın pratik bir yolu var: Türkçe cümlene "her gün", "genellikle" ya da "şu an", "bu hafta" gibi bir sözcük eklemeyi dene. Cümle "her gün" ile anlamlı kalıyorsa ve bir tekrar anlatıyorsa, İngilizcede geniş zaman gelir. "Şu an" ya da "bu hafta" ile anlamlıysa ve geçici bir durumu anlatıyorsa, şimdiki zaman gelir. "Bir bankada çalışıyorum" cümlesi kalıcı bir işi anlatıyorsa "I work in a bank" olur; "Bu ay bir kafede çalışıyorum" ise "I'm working in a café this month".

"Ne yapıyorsun?" sorusu da Türkçede iki anlama gelebilir: şu anki eylemi ya da mesleği sorabilir. İngilizcede bu iki soru ayrıdır. Meslek için "What do you do?", şu anki eylem için "What are you doing?" sorulur. Daniel'in sorusunda "do" iki kez geçti: biri yardımcı fiil, öteki asıl fiil. Bu ikili "do" duyduğunda sorunun mesleği hedeflediğini anlayabilirsin.

Gerçek hayattan örnekler

Daniel, gülme krizi geçince sorusunu yeniden soruyor ve Zeynep bu kez doğru cevap veriyor.

Zeynep'in cevabında iki zaman yan yana durdu. "I work for a small company" kalıcı bir durumu, "this month I'm working from home" geçici bir durumu anlatıyor. "This month" sözcükleri şimdiki zamanın ipucusu.

Aynı akşam Daniel, kendi gününü anlatıyor.

"Usually go" alışkanlığı, "today I'm here" bugüne özgü durumu anlatıyor. "Want" ise bir durum fiili olduğu için şu anki isteği anlatsa bile geniş zamanda kaldı.

Sık yapılan hata

Ters yönde de bir kayma olur: "Look! It rains." Gözünün önünde olup biten bir şey şimdiki zaman ister: "Look! It's raining." "Look!" ya da "now" gibi bir ipucu gördüğünde "-ing" ekini ve "am, is, are" parçasını hatırla.

Mini alıştırma

1. "What do you do?" ile "What are you doing?" arasındaki fark nedir?
2. "Her sabah kahve içerim" cümlesinde hangi zaman kullanılır?
3. "Bu hafta annemde kalıyorum" cümlesini İngilizce kur.
4. "I'm wanting some water" cümlesini düzelt.
5. Boşluğu doldur: "She usually ___ (drive) to work, but today she ___ (walk)."

Cevaplar

1. Birincisi mesleği ya da genel durumu, ikincisi şu anki eylemi sorar.
2. Geniş zaman: "I drink coffee every morning."
3. "I'm staying with my mother this week."
4. "I want some water."
5. "Drives" ve "is walking."

Sesli tekrar görevi

Ardından birine iki soru sor ve cevapla: "What do you do?" ve "What are you doing now?". Kaydını dinlerken iki sorunun cevaplarını karıştırıp karıştırmadığına, durum fiillerini "-ing" ile kullanıp kullanmadığına dikkat et.

Özet kartı

1. Geniş zaman: alışkanlık, tekrar, kalıcı durum, genel doğru: I work in a bank.
2. Şimdiki zaman: şu an süren eylem ve geçici durum: I'm working from home this week.
3. İpuçları: every day, usually, always → geniş; now, today, this week, these days → şimdiki.
4. İki zaman aynı cümlede: I usually walk, but today I'm taking the bus.
5. What do you do? meslek; What are you doing? şu anki eylem.
6. Türkçedeki "-yor" iki anlamı da taşır; "her gün" mü, "şu an" mı sorusu seçimi yapar. Durum fiilleri geniş zamanda kalır.

Sonraki derse köprü

Daniel, Zeynep'in üstündeki ceketi fark edip soruyor: "Is that a new jacket?" Zeynep gülüyor: "Yes! I usually wear jeans and a jumper, but today I'm wearing my new jacket." Giysileri anlatırken bu dersin iki zamanı sürekli iş başındadır: her zaman giydiklerin ve bugün giydiklerin. Ama önce giysilerin adlarını bilmek gerekir; bazıları da, tıpkı yiyeceklerde olduğu gibi, iki kıyıda farklı adlar taşır. Sıradaki derste kıyafetleri öğreneceksin.