Open the door: emir cümleleri

Merak sorusu

Cumartesi sabahı Zeynep yeni aldığı kitaplığı kurmaya çalışıyor. Kutudan çıkan kılavuz kısa cümlelerle dolu: "Open the box carefully. Check all the parts. Don't use a hammer." Zeynep şaşırıyor; hiçbir cümlede "you" yok, hiçbir fiilde ek yok. Kim kime ne yapmasını söylüyor?

Tam o sırada Ryan salona giriyor ve kutuya bakıyor. Zeynep ona dönüp "Hold this!" diyor. Ryan gülümsüyor, parçayı tutuyor ve ekliyor: "Hold this, please. Then I'm happy to help." Kılavuzdaki cümleler de Zeynep'in cümlesi de aynı yapıdaydı; ama biri bir talimattı, öteki bir arkadaşa söylenmiş bir istekti. Bu ders, İngilizcede birine bir şey yapmasını söyleyen cümleleri ve onları nasıl yumuşatacağını anlatıyor.

Anlatım

Yalın fiil, özne yok

Emir cümlesi, fiilin yalın hâliyle başlar: "Open the door" kapıyı aç, "Sit down" otur, "Listen" dinle. Özne söylenmez, çünkü cümle zaten karşındaki kişiye yöneliktir. Fiil hiçbir ek almaz; geniş zamandaki "-s" de, başka bir işaret de gelmez.

Bu, İngilizcede öznenin düşmediği nadir yerlerden biridir. Önceki derslerde her cümlenin bir özneye ihtiyaç duyduğunu gördün; emir cümlesi bu kuralın bilinçli bir istisnasıdır. Dinleyen, özneyi kendisi olarak anlar.

Tek biçim, herkes için

İngilizcede emir biçimi tek kişiye de, bir gruba da, tanımadığın birine de aynıdır. "Come in" hem arkadaşına "gel içeri", hem bir sınıfa "girin", hem de bir müşteriye "buyurun, içeri girin" demektir. Fiilin kendisi kime söylendiğini göstermez; bunu durum, ses tonu ve eklenen küçük sözcükler gösterir.

"To be" fiili de emir biçimine girer ve o zaman yalın hâli "be" kullanılır: "Be quiet" sessiz ol, "Be careful" dikkatli ol. Burada "am", "is" ya da "are" gelmez.

Olumsuz: don't

Birine bir şeyi yapmamasını söylemek için fiilin önüne "don't" gelir: "Don't touch" dokunma, "Don't worry" merak etme, "Don't be late" geç kalma. Genel olumsuz cümlelerdeki "don't" ile aynı sözcüktür ve fiil yine yalın kalır.

Tabelalarda ve resmî yazılarda "don't" yerine açık biçim "do not" sık görülür: "Do not enter" girilmez, "Do not touch" dokunmayın. Açık biçim daha sert ve resmî bir etki bırakır; konuşmada ise neredeyse her zaman "don't" duyulur.

Let's: birlikte yapalım

Söyleyen kişi de işin içindeyse "let's" kullanılır: "Let's go" gidelim, "Let's start" başlayalım, "Let's have a break" mola verelim. "Let's" sözcüğü "let us" ifadesinin kısaltmasıdır ve ardından yine yalın fiil gelir. Bu, emirden çok bir öneridir; karşındakini bir işe davet eder.

Türkçe köprüsü

Türkçede emir kipi kişiye göre değişir: "gel" bir kişiye ve samimi, "gelin" birden fazla kişiye ya da saygıyla tek bir kişiye, "geliniz" ise daha resmîdir. Türkçede emir veren kişi, fiilin sonundaki ekle karşısındakiyle nasıl bir ilişkisi olduğunu da söylemiş olur. İngilizcede bu ek yoktur. "Come" herkes için tek biçimdir ve saygı, ekin değil sözcüklerin ve ses tonunun işidir.

Bu fark Türkçe konuşanları bir tuzağa düşürür. Türkçede "Pencereyi kapatır mısın?" demek yerine "Pencereyi kapatın" demek, "-in" ekiyle yeterince kibar olabilir. İngilizcede "Close the window" ise, arkasına bir şey eklenmezse, kısa ve buyurgan duyulabilir. "Please" sözcüğü bu yüzden İngilizcede Türkçedekinden çok daha sık kullanılır ve cümlenin başına ya da sonuna gelir: "Please close the window", "Close the window, please". Tanımadığın birinden bir şey isterken çoğu İngilizce konuşan emir cümlesi yerine bir soru kurar; bu soru biçimlerini ilerideki derslerde göreceksin.

Olumsuzda da benzer bir aynalama var. Türkçe olumsuzu fiilin içine "-me" ekiyle yerleştirir: "dokunma", "geç kalma". İngilizce ise olumsuzu fiilin önüne ayrı bir sözcük olarak koyar: "don't touch", "don't be late". "Let's" için Türkçenin karşılığı istek kipidir: "gidelim", "başlayalım". Türkçe bunu yine bir ekle, İngilizce ise ayrı bir sözcükle yapar.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep ile Ryan kitaplığı birlikte kurmaya karar veriyor.

Ryan her adımda bir emir cümlesi kullanıyor: "let's" ile birlikte yapacakları işi öneriyor, "put" ile bir talimat veriyor, "don't lose" ile bir uyarı yapıyor. Hiçbir cümlede özne yok; hepsi yalın fiille başlıyor.

Öğleden sonra kitaplığı bitiriyorlar ve Zeynep, Margaret'i çaya çağırıyor. Kapıyı açtığında şöyle diyor:

"Make yourself at home" kalıplaşmış bir misafir karşılama ifadesidir. Zeynep aynı emir biçimlerini, Ryan'a söylediği gibi, bu kez bir misafire söyledi; farkı "please" sözcüğü ve sıcak bir ses tonu yarattı.

Sık yapılan hata

Bir de özneyi eklemek yaygındır: "You open the door" cümlesi emir değil, bir durumu anlatır ya da sert bir buyruk gibi duyulur. Birinden bir şey isterken özneyi bırak ve yalın fiille başla: "Open the door, please."

Mini alıştırma

1. "Pencereyi aç" cümlesinin İngilizcesi nedir?
2. "Gel" ile "gelin" arasındaki fark İngilizcede nasıl gösterilir?
3. "Merak etme" nasıl söylenir?
4. "Başlayalım" cümlesini İngilizce kur.
5. "Don't noisy!" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "Open the window."
2. Fiille değil; "please", ses tonu ve durumla. İkisinin de karşılığı "come"dır.
3. "Don't worry."
4. "Let's start."
5. "Don't be noisy!"

Sesli tekrar görevi

Ardından aynı talimatlardan üçünü bir misafire söylüyormuş gibi "please" ekleyerek ve daha yumuşak bir tonla yeniden söyle. İki kaydı dinle ve sesinin iki durumda nasıl değiştiğine dikkat et; İngilizcede saygıyı taşıyan şey büyük ölçüde budur.

Özet kartı

1. Emir cümlesi yalın fiille başlar, özne söylenmez: Open the door.
2. Tek biçim herkes içindir; Türkçedeki gel / gelin / geliniz farkı İngilizcede yoktur.
3. "To be" emirde "be" olur: Be careful. Don't be late.
4. Olumsuz: Don't + yalın fiil; tabelalarda "Do not".
5. Birlikte yapılacak iş için Let's + yalın fiil: Let's go.
6. Kibarlık ekten değil sözcükten ve tondan gelir: please başta ya da sonda.

Sonraki derse köprü

Kitaplığın kılavuzu adım adım emir cümleleriyle ilerliyordu: önce bunu yap, sonra şunu. Birine bir yeri tarif ederken de aynı düzen işler; ama bu kez fiiller yönleri anlatır ve "ikinci sokak", "sağ tarafta" gibi sıra ve konum bilgileri araya girer. Sıradaki derste emir cümlelerini, sokakta yolunu arayan birine adım adım yol göstermek için kullanacaksın.