Öğrenci misin?" İngilizcede soru nasıl kurulur?

Merak sorusu

Bir akşam Sophie, Zeynep'e Türkçe bir şey öğrenmek istediğini söylüyor. "How do you say 'Are you a student?' in Turkish?" Zeynep gülümsüyor: "Öğrenci misin?" Sophie şaşırıyor: "That's it? Nothing moves? You just add a little word at the end?" Zeynep başını sallıyor. Sophie bir süre düşünüyor, sonra ekliyor: "English is so complicated, then!"

Sophie haklı bir noktayı yakaladı. Türkçede bir cümleyi soruya çevirmek için çoğu zaman tek bir küçük sözcük, "mi", yeterlidir. İngilizcede ise sözcükler yer değiştirir ve cümlenin türüne göre iki farklı yardımcı kullanılır. Önceki derslerde bu parçaları ayrı ayrı gördün. Bu Türkçe Köprüsü dersi onları tek bir haritada birleştiriyor.

Anlatım

Türkçenin tek aracı: "mi"

Türkçe bir cümleyi evet-hayır sorusuna çevirmek için sorulan sözcüğün arkasına "mi" ekler. Bu ek ünlü uyumuna göre "mı", "mi", "mu", "mü" olur ve kişi eklerini de üzerine alabilir: "öğrenci misin", "yorgun musun", "gelir misin". Sözcüklerin sırası değişmez; cümle düz hâliyle kalır.

Bilgi sorularında ise Türkçe, soru sözcüğünü cevabın geleceği yere koyar: "Sen nerede çalışıyorsun?" Cevap aynı yere oturur: "Ben bankada çalışıyorum." Türkçe soru, düz cümlenin neredeyse aynısıdır; farkı küçük bir ek ya da bir soru sözcüğü yaratır.

İngilizcenin iki sorusu

İngilizcede soru kurmadan önce iki karar verirsin. İlk karar yardımcıyı seçer: cümlede "work", "live", "like" gibi bir eylem varsa "do" ya da "does", cümle "öğrenciyim", "yorgunum" gibi fiilsizse "to be".

Öteki karar sorunun türünü seçer: evet ya da hayır cevabı mı bekliyorsun, yoksa bir bilgi mi? Evet-hayır sorusunda yardımcı başa geçer. Bilgi sorusunda ise yardımcının da önüne bir soru sözcüğü eklenir. Bu iki soru, İngilizce soruların neredeyse tamamını dört kutuya yerleştirir.

Dört kutu

"To be" ile evet-hayır kutusunda "Are you a student?" durur, öğrenci misin. Hemen yanındaki "to be" ile bilgi kutusunda "Where are you?" vardır, neredesin. Alt sırada "do" ile evet-hayır kutusu "Do you cook?" sorusunu, yani yemek yapar mısın sorusunu taşır; yanındaki "do" ile bilgi kutusu da "What do you cook?" sorusunu, yani ne pişirirsin sorusunu.

Dört kutunun hepsinde aynı ilke işler: yardımcı fiil, yani "am, is, are" ya da "do, does", özneden önce gelir. Bilgi sorularında bu yardımcının da önüne soru sözcüğü eklenir. Türkçedeki "mi" ekinin yaptığı işi, İngilizcede bu yer değiştirme yapar.

Kısa cevaplar yardımcıyı yansıtır

Evet-hayır sorularına verilen kısa cevaplar, sorudaki yardımcıyı geri verir. "Are you…?" sorusuna "Yes, I am", "Do you…?" sorusuna "Yes, I do", "Does it…?" sorusuna "No, it doesn't" dersin. Türkçede ise cevap çoğu zaman fiilin kendisini tekrar eder: "Evet, öğrenciyim", "Evet, çalışıyorum". İngilizcede asıl fiil tekrarlanmaz; yardımcı yeterlidir.

Türkçe köprüsü

Türkçede "mi" ekinin yeri değiştikçe sorunun odağı da değişir. "Öğrenci misin?" mesleğini sorar. "Sen mi öğrencisin?" ise öğrencinin sen olup olmadığını sorar. "Mi" hangi sözcüğün arkasına gelirse, soru o sözcüğü hedef alır. Bu, Türkçenin soru odağını gösterme yoludur.

İngilizcede aynı odak, sözcüklerin yeri değil sesin vurgusuyla gösterilir. "Are you a student?" düz bir sorudur. "Are YOU a student?" diye "you" sözcüğü vurgulanırsa, soru öğrencinin sen olup olmadığını sorar. Yazıda bu fark görünmez; konuşmada ise sesin yükseldiği sözcük, Türkçedeki "mi" ekinin yerini tutar.

Bir de şaşkınlık soruları var. İngilizcede bazen sözcükler yer değiştirmeden, yalnızca sonda yükselen bir sesle soru sorulur: "You're a student?" Bu, "Gerçekten öğrenci misin?" gibi bir şaşkınlık ya da doğrulama anlamı taşır. Türkçe konuşanlar bu biçimi doğal bulur, çünkü Türkçedeki sıraya benzer. Ama sıradan, tarafsız bir soru için İngilizcede yardımcının öne geçmesi gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Sophie, Zeynep'in anlattıklarından sonra bir oyun öneriyor: birbirlerine iki dilde soru soracaklar. Zeynep İngilizce sorularla başlıyor.

Bu kısa sohbette üç kutu kullanıldı: "Are you tired?" be ile evet-hayır, "Do you want tea?" do ile evet-hayır, "Where is the sugar?" be ile bilgi sorusu. Her soruda yardımcı özneden önce geldi; cevaplarda ise yardımcı yansıtıldı: "No, I'm not".

Sophie de Türkçe deniyor: "Çay ister misin?" Zeynep gülüyor, çünkü Sophie'nin Türkçesi, tıpkı kendi İngilizcesinin başlangıcı gibi, küçük ama doğru bir adım. İki dil, aynı soruyu iki farklı makineyle kuruyor.

Sık yapılan hata

Dört kutu arasındaki karışıklık da sık görülür: "Do you are happy?" ya da "Are you work here?" gibi. İlkinde fiilsiz bir cümleye "do" eklenmiş, ikincisinde eylemli bir cümlede "to be" kullanılmış. Soru kurmadan önce kendine ilk soruyu sor: bu cümlede bir eylem var mı? Cevap, hangi yardımcıyı seçeceğini söyler.

Mini alıştırma

1. Türkçede bir cümleyi soruya çeviren küçük ek hangisidir?
2. "Yorgun musun?" sorusunu İngilizceye çevir.
3. "Burada mı çalışıyorsun?" sorusu hangi yardımcıyla kurulur?
4. "Where do you work?" sorusu dört kutudan hangisine girer?
5. "You are student?" cümlesini tarafsız bir soruya çevir.

Cevaplar

1. "Mi" eki; ünlü uyumuna göre mı, mi, mu, mü olur.
2. "Are you tired?"
3. "Do" ile: "Do you work here?"
4. "Do" ile kurulan bilgi sorusu kutusuna.
5. "Are you a student?"

Sesli tekrar görevi

Ardından aynı sekiz sorunun Türkçesini söyle ve iki dili yan yana dinle. Türkçede her soruda "mi" ekinin ya da soru sözcüğünün yerini, İngilizcede ise yardımcının özneden önce geldiğini fark et. Evet-hayır sorularında sesin yükseldiğine, bilgi sorularında alçaldığına dikkat et.

Özet kartı

1. Türkçe soru, çoğu zaman "mi" eki ya da yerinde duran bir soru sözcüğüyle kurulur; sıra değişmez.
2. İngilizcede ilk karar: fiilsiz cümlede "to be", eylemli cümlede "do/does".
3. İkinci karar: evet-hayır sorusunda yardımcı başa; bilgi sorusunda yardımcının önüne soru sözcüğü.
4. Dört kutu: Are you…? Where are you? Do you…? Where do you…?
5. Kısa cevap yardımcıyı yansıtır: Yes, I am. No, it doesn't.
6. Türkçedeki "mi" ekinin odak işini İngilizcede ses vurgusu görür: Are YOU a student?

Sonraki derse köprü

Bu modülde bir günün bütün parçalarını topladın: geniş zamanı ve "-s" ekini, "do" ve "does" ile olumsuzu ve soruyu, sıklık sözcüklerini, saati, zaman edatlarını, tarihleri ve soru sözcüklerini. Bir radyo yayınında biri kendi gününü anlatırken bunların hepsi birden karşına çıkar: saatler, alışkanlıklar, günler ve sorular. Sıradaki tekrar dersinde modülü böyle bir anlatımı dinleyip saatleri doldurarak bir araya getireceğiz.