Aylar, günler, tarihler ve sıra sayıları (first, second, third)

Merak sorusu

Zeynep, New York'taki bir konferans için Amerikan bir sitesinden uçak bileti alıyor. Tarih kutusuna "05/06" yazıyor; aklında beş haziran var. Birkaç dakika sonra e-postasına bilet düşüyor ve Zeynep donup kalıyor: bilet altı mayıs tarihli, yani bir ay erken.

Zeynep yanlış bir sayı yazmadı. Sadece Amerikan sistemi o sayıları farklı bir sırayla okudu: önce ay, sonra gün. İngiltere'de ise aynı "05/06" beş haziran demektir. Tarihleri söylemenin ve yazmanın İngilizcede birkaç farklı yolu var ve hepsi sıra sayılarına dayanıyor. Bu ders günleri, ayları, sıra sayılarını ve tarihleri güvenle kullanmayı anlatıyor.

Anlatım

Günler ve aylar

Haftanın günleri Monday'den Sunday'e kadar sıralanır: Monday pazartesi, Tuesday salı, Wednesday çarşamba, Thursday perşembe, Friday cuma, Saturday cumartesi, Sunday pazar. "Wednesday" sözcüğünde ortadaki d okunmaz ve kabaca "wenzdey" diye söylenir; "Thursday" ise fısıltılı th ile başlar.

Aylar January'den December'a kadar gider: January, February, March, April, May, June, July, August, September, October, November, December. İngilizcede hem gün hem ay adları her zaman büyük harfle yazılır, cümlenin neresinde olurlarsa olsunlar.

Sıra sayıları

Birinci, ikinci, üçüncü gibi sayılara sıra sayısı denir. İngilizcede ilk üçü tamamen farklıdır ve ezberlenmelidir: "first" birinci, "second" ikinci, "third" üçüncü. Dördüncüden itibaren çoğunlukla sayının sonuna "-th" eklenir: "fourth", "sixth", "seventh", "tenth".

Birkaç sayıda yazım değişir. "Five" "fifth", "twelve" "twelfth" olur; v harfi f'ye döner. "Eight" "eighth" olur ve tek bir t ile yazılır. "Nine" "ninth" olur ve e harfini kaybeder. Onluklarda y harfi "ie" olur: "twenty" "twentieth", "thirty" "thirtieth". Birleşik sayılarda yalnızca son parça sıra sayısı olur: "twenty-first", "twenty-second", "thirty-first".

Kısaltmalar da bu biçimlerden gelir: 1st, 2nd, 3rd, 4th, 21st, 22nd, 23rd. Sonlarındaki iki harf, sözcüğün son iki harfidir.

Tarih söylemek

İngilizcede tarih söylerken günün sayısı sıra sayısıyla söylenir. İngiliz İngilizcesinde en yaygın sözlü biçim "the fifth of May" yani mayısın beşidir. Amerikan İngilizcesinde ise çoğunlukla ay önce gelir: "May fifth". İkisi de anlaşılır; önemli olan günün "five" değil "fifth" olmasıdır.

Tarihi sormak için "What's the date today?" dersin. Cevap "It's the fifth of May" ya da "It's May fifth" olur. Bir tarihte olan bir şeyi anlatırken önceki dersten bildiğin "on" edatı kullanılır: "My flight is on the fifth of June."

Tarih yazmak ve yılları okumak

Yazıda İngiltere'de genellikle "5 May" ya da "5th May", Amerika'da "May 5" biçimi görülür. Rakamlarla yazarken ise büyük tuzak ortaya çıkar: İngiltere gün, ay sırasını kullanır, "05/06" beş haziran demektir; Amerika ay, gün sırasını kullanır, aynı "05/06" altı mayıs demektir. Uluslararası yazışmalarda ayı sözcükle yazmak bu karışıklığı tamamen önler.

Yıllar genellikle ikişer ikişer okunur: "1990" "nineteen ninety", "1453" "fourteen fifty-three". 2000'den sonraki yıllar için iki biçim de duyulur: "2026" "twenty twenty-six" ya da "two thousand and twenty-six".

Türkçe köprüsü

Türkçede sıra sayıları çok düzenlidir: sayıya "-ıncı, -inci" eki eklenir ve istisna yoktur. "Birinci", "ikinci", "üçüncü", "beşinci" hep aynı kuralla kurulur. İngilizcede ise ilk üç sıra sayısı tamamen ayrı sözcüklerdir ve birkaçında yazım değişir. Türkçenin bu düzeni sayesinde kuralı anlamak kolaydır; ezberlenecek olan yalnızca istisnalardır.

Tarihte ise iki dil farklı sayıları kullanır. Türkçede "5 Mayıs" derken sıradan bir sayı kullanırız ve bunu "beş mayıs" diye okuruz. İngilizcede aynı tarih sıra sayısıyla söylenir: "the fifth of May". Türkçe düşünen biri bu yüzden "five May" demeye eğilimlidir; doğrusu "fifth" sözcüğünü kullanmaktır. Rakamlarla yazımda ise Türkçe, İngiltere gibi gün, ay sırasını kullanır; bu yüzden Amerikan formlarında dikkatli olmak gerekir.

Büyük harf kuralı da farklıdır. Türk Dil Kurumunun yazım kurallarına göre ay ve gün adları yalnızca belirli bir tarih bildirdiğinde büyük harfle başlar: "29 Ekim 1923", "5 Mayıs Salı". Öteki durumlarda küçük yazılır: "her pazartesi", "mayıs ayında". İngilizcede ise ay ve gün adları her zaman büyük harfle yazılır: "every Monday", "in May".

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep havayolunu arıyor ve durumu açıklıyor.

Görevli bileti düzeltiyor ve tarihi sözcükle tekrar ediyor: "OK, June fifth. You're all set." Amerikalı görevli ayı önce söyledi; Zeynep ise İngiliz biçimini kullandı. İki biçim de aynı tarihi anlatıyor ve telefon görüşmesinde ikisi de rahatça anlaşıldı.

Konferans günü Zeynep, bir meslektaşıyla doğum günlerini konuşuyor.

"Twenty-first" birleşik bir sıra sayısı: yalnızca son parça, "first", sıra sayısına dönüşüyor. Türkçede ise "yirmi bir mart" diye, sıradan bir sayıyla söylüyoruz.

Sık yapılan hata

Yazıda sık görülen başka bir hata da gün ve ay adlarını küçük harfle yazmaktır: "on monday", "in june". Türkçede bunlar çoğu zaman küçük yazıldığı için bu alışkanlık kolayca İngilizceye taşınır. İngilizcede ise "Monday" ve "June" her zaman büyük harfle başlar.

Mini alıştırma

1. "Birinci", "ikinci" ve "üçüncü" İngilizcede nasıl söylenir?
2. "Beşinci" ve "on ikinci" sözcüklerinin yazımında ne değişir?
3. "5 Mayıs" İngiliz İngilizcesinde nasıl söylenir?
4. Amerikan bir formda "03/04" hangi tarihtir?
5. "on monday" ifadesini düzelt.

Cevaplar

1. "First", "second" ve "third".
2. V harfi f olur: "fifth", "twelfth".
3. "The fifth of May."
4. Dört mart; Amerikan sisteminde önce ay yazılır, yani "March fourth".
5. "On Monday"; gün adları büyük harfle yazılır.

Sesli tekrar görevi

Sonra ailenden üç kişinin doğum gününü iki biçimde de söyle ve kaydet: "My mother's birthday is on the tenth of April" ve "April tenth". Dinlerken her tarihte sıra sayısını kullandığını kontrol et.

Özet kartı

1. Günler ve aylar İngilizcede her zaman büyük harfle yazılır: Monday, June.
2. Sıra sayıları: first, second, third; sonra çoğunlukla -th: fourth, sixth.
3. Yazımı değişenler: fifth, eighth, ninth, twelfth, twentieth.
4. Tarihte gün sıra sayısıyla söylenir: the fifth of May ya da May fifth.
5. Rakamlarla İngiltere gün/ay, Amerika ay/gün sırası kullanır; emin olmadığında ayı sözcükle yaz.
6. Yıllar ikişer okunur: nineteen ninety, twenty twenty-six.

Sonraki derse köprü

Bu derste "What's the date?" ve "When's your birthday?" diye iki soru sordun. İlki "what", ikincisi "when" sözcüğüyle başladı. İngilizcede bunlar gibi, cümlenin başına gelen ve Türkçedeki "ne", "nerede", "kim", "neden", "nasıl" sözcüklerine karşılık gelen bir soru sözcüğü ailesi var. Bu ailenin üyeleri, önceki derslerde gördüğün "do" ve "does" ile birleşince bilgi soran her türlü soruyu kurmanı sağlar. Sıradaki derste soru sözcüklerini tanıyacaksın.