Don't ve doesn't — geniş zamanda olumsuz ve soru

Merak sorusu

Emre'nin doğum günü yaklaşıyor ve Sophie ona sürpriz bir kahvaltı hazırlamak istiyor. Zeynep'e mesaj atıyor: "Does Emre drink coffee?" Zeynep hızla yazıyor: "No, he not drink coffee. He drink tea. And he not get up early!" Sophie gülen bir yüzle cevap veriyor: "OK, so he doesn't drink coffee and he doesn't get up early. Tea at eleven, then!"

Zeynep'in mesajı anlaşıldı ama İngilizcede "değil" demenin yolu, "not" sözcüğünü fiilin önüne koymak değildir. Geniş zamanda olumsuz ve soru cümleleri için İngilizce küçük bir yardımcıya başvurur. Sophie'nin cümlesinde o yardımcı iki kez göründü: "doesn't". Bu ders, bu yardımcının nasıl çalıştığını anlatıyor.

Anlatım

Yardımcı fiil: do

"To be" ile kurulan cümlelerde olumsuzluk kolaydı: "I am not", "she isn't". Ama "work", "live", "drink" gibi fiillerle kurulan geniş zaman cümlelerinde "not" doğrudan fiilin önüne gelemez. Araya "do" adlı bir yardımcı fiil girer. Bu yardımcı, cümlenin olumsuz ya da soru olduğunu taşır; asıl fiil ise yalın hâliyle arkasında durur.

"I work" cümlesinin olumsuzu "I do not work", kısaltılmış hâliyle "I don't work" olur. Öteki çoğul ve ikinci kişi özneleri de aynı "don't" biçimini kullanır: "We don't live in London", "They don't drink coffee". "Don't" kabaca "dount" gibi söylenir.

He, she, it: doesn't

Üçüncü tekil kişide yardımcı fiil "does" olur ve olumsuz hâli "does not", kısaca "doesn't" olur. Bir önceki derste gördüğün "-s" eki burada yer değiştirir: yardımcıya geçer ve asıl fiil yalın kalır. "He works" olumsuzda "he doesn't work" olur, "he doesn't works" değil.

Bu, dersin en önemli kuralıdır: bir cümlede "-s" eki yalnızca bir kez görünür. "Does" ya da "doesn't" varsa, arkadaki fiil ek almaz. "Doesn't" sözcüğü "dazınt" gibi söylenir; "does" sözcüğündeki kısa a sesi burada da korunur.

Soru: yardımcı başa geçer

Evet-hayır sorusu kurmak için yardımcı fiil cümlenin başına geçer. "You drink coffee" cümlesinin sorusu "Do you drink coffee?" olur. "He drinks coffee" cümlesinin sorusu "Does he drink coffee?" olur. Burada da "-s" eki "does" sözcüğüne geçmiştir ve "drink" yalın kalır.

Kısa cevaplarda yine aynı yardımcı kullanılır. "Do you drink coffee?" sorusuna "Yes, I do" ya da "No, I don't" dersin. "Does he…?" sorusuna "Yes, he does" ya da "No, he doesn't" dersin. Asıl fiil kısa cevapta tekrar edilmez; yardımcı onun yerini tutar.

Be mi, do mu?

İngilizcede iki ayrı soru yolu olduğu için hangisinin seçileceğini bilmek önemlidir. Cümlede başka bir fiil yoksa, yani "Ben öğrenciyim", "O yorgun" gibi fiilsiz cümlelerde "to be" kullanılır: "Are you a student?", "Is she tired?". Cümlede "work", "like", "live" gibi bir fiil varsa "do" kullanılır: "Do you work?", "Does she like tea?".

İki yolu karıştırmak çok yaygındır: "Are you work here?" ya da "Do you are a student?". Kontrol sorusu basittir: cümlede eylem bildiren bir fiil var mı? Varsa "do", yoksa "be".

Türkçe köprüsü

Türkçede olumsuzluk fiilin içine yerleşir: "içerim" olumsuzda "içmem", "kalkar" olumsuzda "kalkmaz" olur. "-ma, -me" ve "-maz, -mez" ekleri fiilin gövdesine yapışır. İngilizcede ise olumsuzluk ayrı bir sözcüktür ve fiile değil, yardımcı fiile bağlanır: "I don't drink". Türkçe tek sözcükte yaptığını, İngilizce üç sözcüğe dağıtır.

Soru da benzer biçimde ayrışır. Türkçede fiilin arkasına "mi" soru eki gelir: "Kahve içer misin?" Sözcüklerin sırası değişmez. İngilizcede ise "do" ya da "does" cümlenin başına geçer ve soru böyle kurulur: "Do you drink coffee?" Türkçede sorunun işareti sonda, İngilizcede başta durur.

Bu yüzden ilk denemelerde "He not drink" ya da "You drink coffee?" gibi cümleler çıkar. Birincisinde yardımcı eksik, ikincisinde sıra değişmemiştir. İngilizcede "değil" ve "mi" görevlerini taşıyan küçük "do" sözcüğünü fark ettiğinde, iki sorun birden çözülür.

Gerçek hayattan örnekler

Sophie kahvaltı planını yaparken Zeynep'e birkaç soru daha soruyor.

Kısa cevaplarda yardımcı fiil tek başına duruyor ve Türkçedeki "yer", "isterim" gibi fiillerin yerini tutuyor. "Do you want to come?" kalıbındaki "want to" yani istemek yapısını ileride daha ayrıntılı göreceğiz.

Bir iş görüşmesinde de bu sorular sık gelir.

Olumsuz kısa cevaptan sonra "but" ile olumlu bir bilgi eklemek, konuşmayı olumlu bir yere taşır ve iş görüşmelerinde iyi bir alışkanlıktır.

Sık yapılan hata

Aynı kural sorular için de geçerlidir: "Does she works here?" yanlıştır, "Does she work here?" doğrudur. Cümlede "does" varsa, gözünü asıl fiilin sonuna çevir ve orada bir s olmadığından emin ol. Bir cümle, tek bir "-s" ekini taşır.

Mini alıştırma

1. "I like tea" cümlesini olumsuz yap.
2. "She works on Sundays" cümlesini olumsuz yap.
3. "They live in Leeds" cümlesini soru yap.
4. "Does he drink coffee?" sorusuna olumsuz kısa cevap ver.
5. "Are you work here?" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "I don't like tea."
2. "She doesn't work on Sundays."
3. "Do they live in Leeds?"
4. "No, he doesn't."
5. "Do you work here?"; cümlede "work" fiili olduğu için "do" kullanılır.

Sesli tekrar görevi

Sonra bir arkadaşına soracağın dört soru hazırla, ikisi "Do you", ikisi "Does he" ya da "Does she" ile başlasın. Her soruya kısa bir cevap ver: "Yes, I do", "No, she doesn't". Bu soru-cevap çiftlerini kaydet ve dinlerken "does" varken fiilin sonunda s olmadığını kontrol et.

Özet kartı

1. Geniş zamanda olumsuz: I, you, we, they ile "don't"; he, she, it ile "doesn't".
2. Soru: "Do" ya da "Does" başa geçer: Do you work? Does she work?
3. "-s" eki yardımcıya geçer; asıl fiil yalın kalır: he doesn't work, does he work.
4. Kısa cevaplar: Yes, I do. No, I don't. Yes, she does. No, she doesn't.
5. Fiilsiz cümlelerde "be", fiilli cümlelerde "do": Are you a student? Do you work?
6. Türkçede olumsuzluk ve soru fiile eklenir; İngilizcede ayrı bir yardımcı fiil taşır.

Sonraki derse köprü

Zeynep, Emre'nin kahve içmediğini söyledi. Peki ya "Emre asla kahve içmez" ya da "Emre her zaman çay içer" demek isteseydi? "Asla", "her zaman", "bazen" gibi sözcükler bir alışkanlığın ne sıklıkla tekrarlandığını anlatır ve İngilizcede cümlenin belirli bir yerine yerleşir. Türkçede bu sözcükleri cümlenin pek çok yerine koyabiliriz; İngilizcede ise yerleri daha sıkı kurallara bağlıdır. Sıradaki derste bu sıklık sözcüklerini ve cümledeki yerlerini göreceksin.