He works — üçüncü şahısta -s neden var?

Merak sorusu

Zeynep, Sophie'ye kardeşi Emre'nin nasıl bir hayatı olduğunu anlatıyor: "Emre study at the university. He live with me. He go to the library every day." Sophie başını sallıyor, her şeyi anlıyor, ama Zeynep'in her fiilde aynı küçük parçayı unuttuğunu fark ediyor. Kibarca tekrar ediyor: "Oh, so he studies, he lives with you and he goes to the library."

Zeynep'in cümlelerinde eksik olan tek bir ses vardı: fiilin sonundaki s. İngilizcede geniş zamanda fiillerin neredeyse hiç eki yoktur; ama öznede tek bir "o" belirdiği anda bu tek ek ortaya çıkar. Bu ders o küçük ekin nerede, nasıl ve neden kullanıldığını anlatıyor.

Anlatım

Kural: tek bir kişi, tek bir ek

Ben, sen, biz ve onlar için fiil yalın kalır. Özne "he", "she" ya da "it" olduğunda ise fiile "-s" eklenir: "he works", "she works", "it works". Özne bir isim olsa da kural aynıdır, yeter ki tekil olsun: "Emre works", "my sister lives", "the shop opens".

Bu ekin görevi basittir: fiilin, tek bir üçüncü kişiye ait olduğunu göstermek. "They work" ile "she works" arasındaki fark, fiilin sonundaki tek bir sestir. Öznenin çoğul olduğu durumlarda, "my parents live" gibi, ek gelmez.

Yazım: -s, -es, -ies

Ek eklenirken çoğul isimlerdekiyle aynı yazım kuralları geçerlidir. Çoğu fiile yalnızca "-s" gelir: "works", "lives", "reads". Fiil s, sh, ch, x ya da o ile bitiyorsa "-es" gelir: "watches", "washes", "fixes", "goes", "does". Sonu ünsüz artı y olan fiillerde y yerini "-ies" ekine bırakır: "study" "studies", "fly" "flies". Y'den önce ünlü varsa yalnızca "-s": "play" "plays".

Bir fiil ise tamamen biçim değiştirir: "have" fiili "he has", "she has" olur. "He haves" diye bir biçim yoktur. "To be" fiilinin "is" biçimini zaten biliyorsun; üçüncü kişide biçimi tamamen değişen fiiller bu ikisidir.

Söyleyiş: üç tanıdık ses

Bu ek, çoğul -s ile aynı üç biçimde okunur. Sert bir sesten sonra keskin bir s: "works", "gets", "stops". Yumuşak bir sesten ya da ünlüden sonra z: "lives", "reads", "plays". S, ş, ç ve c benzeri seslerden sonra bir hece daha: "watches", "washes", "fixes".

İki fiilde ise ünlü de değişir. "Does" "duz" değil, "daz" gibi kısa ve gevşek bir a ile söylenir. "Says" yani söyler de "seyz" değil, "sez" gibi okunur. Bunlar sık kullanılan sözcükler olduğu için doğru söylenişleri kulağa hızla yerleşir.

Neden sadece üçüncü kişi?

İngilizce eskiden, bugünkü Türkçe gibi, fiile her kişi için ayrı bir ek eklerdi. Dil tarihçilerine göre bu eklerin çoğu yüzyıllar içinde aşınıp düştü ve bugün geriye yalnızca üçüncü tekil kişinin eki kaldı. Birkaç yüz yıl önce bu ek "-eth" biçiminde yazılıyordu, "he goeth" gibi; zamanla yerini bugünkü "-s" aldı.

Yani "he works" sözcüğündeki s, eski ve daha zengin bir ek sisteminin hayatta kalan son parçasıdır. Mantıklı bir sebebi yoktur; tarihin bıraktığı bir izdir. Bu yüzden onu bir kural olarak değil, bir alışkanlık olarak öğrenmek daha kolaydır.

Türkçe köprüsü

Türkçede ve İngilizcede üçüncü tekil kişi ters durumdadır. Türkçede "çalışırım", "çalışırsın" ekli, "çalışır" ise kişi eki olmadan kalan yalın biçimdir. İngilizcede tersine, "I work" ve "you work" yalındır, ek alan kişi "he works" olur. Türkçe konuşan birinin kulağında üçüncü kişi "eksiz" kişidir; İngilizcede ise tam o kişi ek ister.

Bu ters durum yüzünden "-s" eki Türkçe konuşanların en kolay unuttuğu eklerden biridir. "She work", "He live", "My brother study" gibi cümleler anlaşılır, ama İngiliz kulağına eksik gelir. Özellikle konuşma hızlandığında ek düşer; yazıda ise dikkatle eklenir.

Ekin hatırlanması için bir alışkanlık kurabilirsin: cümleye "he", "she", "it" ya da tek bir kişinin adıyla başladığında, fiile geldiğinde bir anlığına dur ve sonunu kontrol et. Türkçedeki "o" sözcüğünü duyduğun her an, İngilizcede fiilin arkasında bir "-s" beklediğini düşün.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep, kardeşinin rutinini bu kez eksiksiz anlatıyor.

Dört fiilde de ek var ve üç farklı biçimde: "studies" y'den ies'e, "lives" yumuşak z sesiyle, "gets" keskin s ile, "goes" ise -es ile. Türkçe çeviride "okuyor" ve "yaşıyor" demek doğal geliyor; İngilizcede ise hepsi geniş zaman, çünkü Emre'nin kalıcı düzenini anlatıyor.

Bir müze girişindeki tabelada da aynı ek karşına çıkar.

"The museum" tekil bir isim, yani "it" yerine geçiyor; bu yüzden "opens" ve "closes" ek aldı. "Closes" sözcüğü z benzeri bir sesle bittiği için bir hece daha uzuyor.

Sık yapılan hata

Tersine bir hata da görülür: eki çoğul öznelere de eklemek. "My parents lives in Izmir" yanlıştır; özne çoğul olduğu için ek gelmez: "My parents live in Izmir". Kontrol sorusu basittir: özne tek bir kişi ya da şey mi? Evetse ek gelir, hayırsa gelmez.

Mini alıştırma

1. "I work" cümlesini "she" ile yeniden kur.
2. "Watch" ve "go" fiillerine üçüncü kişide hangi ek gelir?
3. "Study" fiili "he" ile nasıl yazılır?
4. "Have" fiilinin üçüncü tekil biçimi nedir?
5. "My brother live in Ankara" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "She works."
2. "-es": "watches" ve "goes".
3. "Studies"; sonu ünsüz artı y olduğu için y yerini "-ies" ekine bırakır.
4. "Has": "He has a car."
5. "My brother lives in Ankara."

Sesli tekrar görevi

Anlatımı kaydet ve dinlerken her fiilin sonunda bir s, z ya da ız sesi duyup duymadığını işaretle. Ek düşen bir cümle varsa onu yavaşça, eki abartarak yeniden söyle; ardından aynı cümleyi normal hızda tekrarla.

Özet kartı

1. Geniş zamanda he, she, it ve tekil isimlerle fiil "-s" alır: she works, the shop opens.
2. Çoğul öznelerle ek gelmez: my parents live.
3. Yazım: -s, s-sh-ch-x-o'dan sonra -es, ünsüz ve y'den sonra -ies: works, goes, studies.
4. "Have" fiili "has" olur.
5. Ek üç sesle okunur: works, lives, watches; "does" daz, "says" sez diye söylenir.
6. Türkçede üçüncü kişi eksiz kalır, İngilizcede ek alan kişi odur; bu yüzden ek kolay unutulur.

Sonraki derse köprü

Zeynep, Emre'nin sabahları erken kalkmadığını da söylemek istiyor; Sophie ise Emre'nin kahve içip içmediğini merak ediyor. İngilizcede geniş zamanda "değil" demek ve soru sormak için fiilin önüne küçük bir yardımcı gelir. Üstelik "he" ve "she" ile bu yardımcı, fiilin sonundaki "-s" ekini kendi üstüne alır. Sıradaki derste geniş zamanın olumsuz ve soru biçimlerini öğreneceksin.