Cat" ile "cut" arasındaki fark — İngilizcenin gizli sesli harfleri

Merak sorusu

Bir mutfak eşyası dükkânındasın ve omlet yapmak için küçük bir tava arıyorsun. Satıcıya "Do you have a pen?" diye soruyorsun, çünkü aklındaki sözcük "pan" ve sen onu Türkçe bir "e" ile söylüyorsun. Satıcı gülümseyip seni kasanın yanındaki kalemlere götürüyor. Oysa sen tava istemiştin.

Satıcı yanlış anlamadı; senin söylediğin sözcüğü duydu. İngilizcede "pen" kalem, "pan" tavadır ve iki sözcüğü ayıran tek şey ortadaki ünlünün ağızda nerede durduğudur. Türk kulağı ikisini de aynı e olarak kaydeder. Bu ders, kulağının şimdiye kadar birleştirdiği ünlüleri ayırmayı anlatıyor.

Anlatım

Beş harf, çok ses

İngilizcenin ünlü harfleri sayıca az, ama taşıdıkları ses çok. Aynı a harfi "cat" sözcüğünde bir ses, "cake" sözcüğünde başka bir ses, "about" sözcüğünün başında bambaşka bir ses verir. Bu yüzden ünlüleri harflerle değil, ağzın hareketiyle öğrenmek gerekir.

Bir ünlüyü belirleyen iki şey var: ağzın ne kadar açıldığı ve dilin ağız içinde nerede durduğu. Türkçede de durum böyledir, sadece ayrım daha az sayıda noktada yapılır. İngilizce, Türkçenin tek nokta saydığı yerde bazen iki ayrı ses tutar.

Cat: ağzı aşağı indiren e

"Cat" yani kedi sözcüğündeki ünlüyü söylemek için önce Türkçe bir "e" söyle. Sonra dilini aynı yerde tutarak çeneni aşağı indir, ağzını neredeyse "a" diyecekmiş gibi aç. Çıkan ses e ile a'nın arasında, geniş ve açık bir sestir. "Hat", "man", "bad" ve "pan" bu sesi taşır.

Bu sesin karşısında Türkçe "e" sesine daha yakın olan bir İngilizce ünlü durur. "Pen", "men", "bed" sözcüklerindeki ses budur ve Türkçe e ile rahatça söylenir. Sorun, Türk konuşucunun "pan" sözcüğünü de bu sesle söylemesidir. Aradaki fark çenendedir: kalem için çene yukarıda, tava için aşağıda.

Cut: kısa ve gevşek a

"Cut" yani kesmek sözcüğündeki ünlü, Türkçe "a"ya yakın ama ondan daha kısa ve daha gevşektir. Ağız "cat" kadar geniş açılmaz, dil ağzın ortasında rahatça durur. "Cup" yani fincan, "bus" yani otobüs ve "sun" yani güneş bu sesle söylenir.

Böylece "cat" ile "cut" arasındaki fark ortaya çıkar. "Cat" derken ağız geniş, dil önde ve aşağıdadır. "Cut" derken ağız daha kapalı, dil ortada ve gevşektir. Aynı ikiliyi "cap" yani kasket ile "cup" yani fincan arasında da duyarsın.

Uzun ve kısa: ship ile sheep

İngilizce ünlüler arasında bir fark daha var: bazıları uzun, bazıları kısadır. "Sheep" yani koyun sözcüğündeki "ii" uzun ve gergin bir sestir; dudaklar hafifçe gülümser gibi yana açılır. "Ship" yani gemi sözcüğündeki "i" ise kısa ve gevşektir, dil biraz geriye ve aşağıya kayar. Türkçedeki i sesi bu ikisinin arasında bir yerdedir.

Uzunluk tek başına yetmez, sesin niteliği de değişir. Yine de başlangıç için "sheep" sözcüğünü uzatmak, "ship" sözcüğünü kısa ve gevşek tutmak iyi bir çalışma yoludur.

Gizli ses: vurgusuz heceler

İngilizcenin en sık duyulan ünlüsü hiçbir harfe ait değildir. Vurgulanmayan hecelerde a, e, o ya da u harflerinin çoğu çok kısa, belirsiz bir sese dönüşür. Dilbilimciler bu sese "schwa" der. Türkçedeki ı sesine biraz benzer, ama daha kısa ve daha gevşektir.

"Banana" yani muz sözcüğünde üç a harfi var. Yalnızca ortadaki vurgulu a açıkça duyulur; baştaki ve sondaki a harfleri bu kısa, belirsiz sese iner. "About" yani hakkında sözcüğünün başındaki a da aynı sesi verir. Harfe bakıp her ünlüyü açıkça söylersen sözcük yabancı gelir; vurgusuz heceyi gevşek bırakırsan doğal gelir.

Türkçe köprüsü

Türkçenin sekiz ünlüsü var ve her biri her hecede aynı açıklıkla söylenir. "Muz" derken de "masa" derken de a'lar aynı a'dır; vurgulu ya da vurgusuz olmak onları değiştirmez. Bu açıklık Türkçeyi düzenli yapar, ama İngilizcede ters çalışır. Türk konuşucusu İngilizce sözcüklerin bütün ünlülerini tam ve açık söyler, bu da konuşmayı kesik kesik duyurur.

Ses sayısı da aynı değil. Türkçede ağzın ön tarafında açıklık bakımından tek bir e vardır; İngilizcede orada hem "pen" sözcüğünün sesi hem "pan" sözcüğünün sesi bulunur. Türkçede tek bir a var; İngilizce onun çevresinde "cut" sözcüğünün kısa sesini ve başka a seslerini ayrı tutar. Kulağın, dilinin ayırmadığı sesleri başlangıçta tek ses sanar. Bu bir eksiklik değil, kulağın kendi dilinde verimli çalışmasının sonucudur.

Uzunluk konusunda da Türkçe az örnek bilir. "Kâr" ya da "hâlâ" gibi birkaç sözcükte ünlüyü uzatırız, ama bu sözcük ayırmada nadiren belirleyicidir. İngilizcede ise uzunluk, ship ile sheep gibi pek çok sözcük çiftini ayırır.

Gerçek hayattan örnekler

Bir arkadaşınla kafede oturuyorsun ve garson ne içmek istediğinizi soruyor.

Bu kısa cümlede dersin iki sesi birden var. "Cup" sözcüğü kısa ve gevşek a ile söylenir; "a" ve "of" ise vurgusuz olduğu için gizli sese iner. Her sözcüğü tek tek, açıkça söylersen garson seni anlar ama cümle robot gibi duyulur. "Cup" sözcüğünü vurgulayıp gerisini hafif bırakırsan cümle doğal akar.

Aynı kafede menüde "jam" yani reçel görüyorsun. Onu Türkçe "cem" diye söylersen yanındaki kişi bir an ne demek istediğini düşünebilir. Çeneni indirerek, "cat" sözcüğündeki açık sesle söylediğinde sözcük yerine oturur.

Sık yapılan hata

Bu hata özellikle tekil ile çoğul arasında anlam karışıklığı yaratır. "The man is here" bir adamın, "The men are here" birden fazla adamın geldiğini söyler. Fiil zaten farkı gösterir, ama dinleyen önce ünlüyü duyar. İki sesi ayna karşısında, çenenin hareketini izleyerek çalışmak en hızlı yoldur.

Mini alıştırma

1. "Pan" ile "pen" sözcüklerinin anlamları nedir?
2. "Cat" sözcüğündeki ünlüyü söylerken çene ne yapar?
3. "Cut" sözcüğündeki ünlü Türkçedeki hangi sese yakındır ve ondan nasıl ayrılır?
4. "Ship" ile "sheep" arasındaki ses farkı nedir?
5. "Banana" sözcüğünde hangi a harfleri gizli, gevşek sese iner?

Cevaplar

1. "Pan" tava, "pen" kalem demektir.
2. Çene aşağı iner ve ağız neredeyse a diyecekmiş gibi açılır.
3. Türkçe a sesine yakındır, ama daha kısa ve gevşektir, ağız daha az açılır.
4. "Sheep" sözcüğündeki ünlü uzun ve gergin, "ship" sözcüğündeki ise kısa ve gevşektir.
5. Baştaki ve sondaki a gevşek sese iner; yalnızca ortadaki vurgulu a açık söylenir.

Sesli tekrar görevi

Ardından şu cümleyi telefonuna kaydet: "A man with a cat has a cup of tea." Kaydı dinlerken "man" ve "cat" sözcüklerinde ağzın geniş açılıp açılmadığına, "a" sözcüklerinin kısa kalıp kalmadığına dikkat et.

Özet kartı

1. Bir ünlüyü ağzın açıklığı ve dilin konumu belirler, harf değil.
2. "Pan", "man", "cat" sözcüklerinde çene aşağıda ve ağız geniştir; "pen", "men", "bed" sözcüklerinde çene yukarıdadır.
3. "Cut", "cup", "bus" sözcüklerindeki ünlü kısa ve gevşek bir a'dır.
4. "Sheep" uzun ve gergin, "ship" kısa ve gevşektir; bu fark iki ayrı sözcük demektir.
5. Vurgusuz hecelerdeki ünlüler çoğu zaman kısa ve belirsiz bir gizli sese, schwa'ya iner.
6. Türkçede her ünlü her hecede açık söylenir; İngilizcede vurgusuz heceyi gevşek bırakmak konuşmayı doğal yapar.

Sonraki derse köprü

Sesleri ağzında kurdun; şimdi onları harf adlarıyla birleştirme zamanı. Bir otelde, bir hastanede ya da telefonda karşındaki kişi adını yazmak için senden onu harf harf söylemeni isteyecek. Peki adında ş, ç ya da ğ gibi İngilizcede olmayan harfler varsa ne yapacaksın? Sıradaki ders adını İngilizce olarak hecelemeyi ve bu harfleri karşındakine anlatmayı gösteriyor.