Türkçede ek, İngilizcede fiil — am / is / are

Merak sorusu

Bir dil okulunda ilk gün. Öğretmen sınıfa dönüp herkesten kendini tanıtmasını istiyor. Sıra Ahmet'e geliyor ve Ahmet, Türkçede nasıl söylüyorsa öyle kuruyor: "I Ahmet. I engineer. I from Izmir." Öğretmen gülümsüyor, her şeyi anlıyor, ama tahtaya yavaşça üç küçük sözcük yazıyor: "am", "is", "are".

Ahmet'in cümlelerinde bir parça eksikti ve bu parça Türkçede de var, sadece görünmüyor. Türkçede "mühendisim" derken "-im" eki "ben ... im" anlamını taşır. İngilizce aynı işi sözcüğün sonuna değil, ayrı bir sözcüğe verir. Bu ders o sözcüğü ve Türkçedeki eklerle nasıl eşleştiğini anlatıyor.

Anlatım

Görünmeyen parça: "olmak" fiili

İngilizcede "am", "is" ve "are" aynı fiilin üç biçimidir. Bu fiile "to be" denir ve Türkçede kabaca "olmak" anlamına gelir. Ama kullanıldığı yerlerin çoğunda Türkçede "olmak" sözcüğünü hiç söylemeyiz. "Ben öğretmenim" derken "olmak" yoktur; onun yerine "-im" eki vardır.

İngilizce cümlenin bir fiile ihtiyacı vardır; özneden sonra sıra her zaman bir fiildedir. "Ben öğretmenim" gibi fiilsiz görünen Türkçe cümlelerde bu fiil görevini "to be" üstlenir: "I am a teacher."

Hangi kişiye hangi biçim?

"To be" fiili zamire göre biçim değiştirir. "I" ile yalnızca "am" kullanılır: "I am". "He", "she" ve "it" ile "is" kullanılır: "he is", "she is", "it is". "You", "we" ve "they" ile ise "are" kullanılır: "you are", "we are", "they are".

Bu eşleşmeyi aklında tutmanın kolay bir yolu var. "Am" yalnızca "ben" içindir. "Is" tek bir üçüncü kişi, yani tek bir "o" içindir. Geri kalan her şey, yani sen, siz, biz ve onlar, "are" alır.

İsimler de aynı kuralı izler. Tek bir kişi ya da şey "is" alır, birden fazlası "are" alır. "My mother is a nurse" annem hemşire, "My parents are at home" annem ve babam evde demektir.

Kısaltmalar: konuşmanın asıl biçimi

Günlük konuşmada "am", "is" ve "are" çoğu zaman zamire yapışarak kısalır. "I am" "I'm", "you are" "you're", "he is" "he's", "she is" "she's", "it is" "it's", "we are" "we're", "they are" "they're" olur. Yazıda aradaki kesme işareti, düşen harfin yerini gösterir.

Konuşmada neredeyse her zaman kısa biçimler duyulur; uzun biçimler resmi yazılarda ya da vurgu gerektiğinde kullanılır. "I'm tired" yani yorgunum, doğal bir cümledir. "I am tired" ise vurgulu duyulur, "gerçekten yorgunum" der gibi. Bu yüzden kısa biçimleri erken alışkanlık hâline getirmek konuşmanı çok daha akıcı yapar.

Hava ve saat: "it" ile başlayan cümleler

Öznesiz Türkçe cümleler için İngilizcenin bir yer tutucusu var: "it". Türkçede "Hava soğuk" ya da "Geç oldu" derken belirli bir özne yoktur. İngilizcede ise cümlenin başı boş kalamayacağı için "it" gelir: "It is cold", "It is late".

Buradaki "it" bir eşyayı göstermez; yalnızca öznenin yerini doldurur. Hava durumunu, saati ve genel durumu anlatan pek çok cümle bu yolla kurulur. Türkçede tek sözcükle söylediğin "Soğuk!" İngilizcede "It's cold!" olur.

Türkçe köprüsü

Türkçede isim ve sıfatlar, eklerle yüklem olur. "Öğretmen" bir isimdir; "öğretmenim", "öğretmensin", "öğretmeniz" dediğimizde sözcük hem kişiyi hem de "olmak" anlamını ek sayesinde taşır. Türk dilbilgisi bu yapıya ek-fiil der. Üçüncü kişide ek çoğu zaman hiç görünmez: "O öğretmen" dediğimizde cümle tamamdır, istersek "öğretmendir" deriz.

İngilizce bu işi eklere bırakmaz. Kişiyi zamir gösterir, "olmak" anlamını da ayrı bir sözcük taşır. Türkçedeki "öğretmen-im" İngilizcede iki parçaya ayrılır: "I" kişiyi, "am" da "-im" ekinin yüklem yapma işini üstlenir. Bu yüzden İngilizcede "am", "is" ya da "are" sözcüklerinden birini atladığında cümle, Türkçede eki atlamış gibi yarım kalır.

Bir başka fark yerle ilgilidir. Türkçede "evdeyim" derken yer bildiren "-de" ile kişi bildiren "-yim" aynı sözcükte birleşir. İngilizcede bu bilgiler ayrı sözcüklere dağılır: "I am at home." "I" kişiyi, "am" olmayı, "at home" yeri söyler. Tek bir Türkçe sözcük, İngilizcede dört sözcüklü bir cümleye dönüşür.

Gerçek hayattan örnekler

Dil okuluna geri dönelim. Ahmet tahtadaki üç sözcüğe bakıp kendini yeniden tanıtıyor.

Bu kez her cümlede "I'm" var ve cümleler eksiksiz. "An engineer" parçasındaki "an" sözcüğü de ayrıca dikkat çekiyor; İngilizcede meslek söylerken isimden önce "a" ya da "an" gelir. Bu küçük sözcüğü Türkçede karşılığı olmadığı için ilerideki bir Türkçe Köprüsü dersinde ayrıca işleyeceğiz.

Ertesi sabah Ahmet sınıf arkadaşı Lina'ya kısa bir mesaj yazıyor.

Son cümle bir soru ve "are" sözcüğü başa geçmiş. Soruların nasıl kurulduğunu ayrı bir derste göreceğiz; şimdilik "am, is, are" sözcüklerinin cümlenin kalbinde durduğunu fark etmen yeterli.

Sık yapılan hata

Mesaj yazarken ve aceleyle konuşurken bu eksik daha sık görülür. Dinleyen seni çoğu zaman anlar, ama cümle kırık duyulur ve dilbilgisi düzeyin hakkında yanlış bir izlenim bırakır. Kendini yakalamanın yolu, her kısa cümlede zamirin hemen arkasına bir fiil gelip gelmediğini kontrol etmektir. Zamirden sonra bir isim ya da sıfat duyuyorsan, arada "am", "is" ya da "are" eksiktir.

Mini alıştırma

1. "To be" fiilinin üç şimdiki zaman biçimi hangileridir?
2. "He", "she" ve "it" ile hangi biçim kullanılır?
3. "They are" nasıl kısaltılır?
4. "Hava soğuk" cümlesi İngilizcede hangi sözcükle başlar ve neden?
5. "I student" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "Am", "is" ve "are".
2. "Is"; örneğin "she is", "it is".
3. "They're" diye kısaltılır.
4. "It" ile başlar, çünkü İngilizcede cümlenin öznesi boş bırakılmaz: "It's cold."
5. "I'm a student"; zamirden sonra "am", meslekten önce "a" gelir.

Sesli tekrar görevi

Hepsini kısa biçimlerle, akıcı biçimde söyle ve kaydet. Dinlerken her zamirin arkasında "m", "s" ya da "re" sesini duyup duymadığını kontrol et; bir cümlede bu ses yoksa o cümleyi yeniden söyle.

Özet kartı

1. "Am", "is" ve "are", "olmak" anlamındaki "to be" fiilinin biçimleridir.
2. I ile "am"; he, she, it ve tek bir isim ile "is"; you, we, they ve çoğul isimlerle "are".
3. Konuşmada kısa biçimler kullanılır: I'm, you're, he's, she's, it's, we're, they're.
4. Türkçedeki ek-fiil, yani "öğretmenim" sözcüğündeki "-im", İngilizcede ayrı bir fiildir: I am a teacher.
5. Hava, saat ve genel durum "it" ile başlar: It's cold, it's late.
6. Zamirden sonra doğrudan isim ya da sıfat gelmez; arada am, is ya da are olmalı.

Sonraki derse köprü

Artık kendini ve başkalarını "I'm", "she's", "they're" ile tanıtabiliyorsun. Peki elinde tuttuğun bir şeyin adını bilmiyorsan ne yaparsın? Bir pazarda tanımadığın bir meyve, bir mutfakta hiç görmediğin bir alet ya da bir menüde anlamadığın bir sözcük. İngilizcede bunu sormanın ve cevaplamanın kısa, kalıplaşmış bir yolu var ve o yol da bu derste öğrendiğin "is" sözcüğüne dayanıyor. Sıradaki derste nesnelerin adını sormayı ve söylemeyi öğreneceksin.