Şiddet sonrası güvenli çalışma

Açılış sahnesi

İkinci ayrı görüşme de bitti. Terapist iki dosyayı yan yana açıyor ve vaka toplantısına götüreceği karar notunu yazmaya başlıyor. Bayram ile Kadriye on bir yıldır evli, iki çocukları var. Dört ay önce, taksitlerin bu ay da ödenemeyeceğinin anlaşıldığı akşam, mutfakta başlayan tartışma koridorda bir itişmeyle bitmiş. Kadriye önce Bayram'ı göğsünden itmiş, Bayram onu omzundan geri itmiş; Kadriye kapı pervazına çarpmış, kolunda bir hafta süren bir morluk kalmış. O geceden beri ikisi de aynı şeyi söylüyor: bir daha olmasın, birlikte gelelim.

Terapist ölçütleri tek tek yazıyor. Korku: Kadriye Bayram'dan değil, o gecenin tekrarından, hele çocuklar uyanıkken tekrarından korkuyor; Bayram kendi kolunun gücünden ürktüğünü söylüyor. Kontrol: maaşlar ortak hesapta, iki tarafın da şifresi var, kimse kimsenin telefonuna bakmıyor. Yön: itme karşılıklı ama güç eşit değil; yaralanan Kadriye. Ciddiyet ve sıklık: ilişki boyunca tek olay. Alkol: o akşam içen yok. Silah: evde yok; köydeki baba evinde ruhsatlı bir av tüfeği var ve Bayram sorulunca bunu kendisi anlatmış. Sorumluluk: Bayram ilk görüşmeye "o da itti" diye başlamış, sonunda "ben daha güçlüyüm, onun çarpmasından ben sorumluyum" demiş.

Terapist notun altına bir cümle yazıyor, siliyor, yeniden yazıyor: "Ortak çalışma tartışılabilir; şu koşullarla." Koşulların listesi kararın kendisinden uzun çıkacak.

Bu derste ne olacak

M16-D04 taramanın nasıl yürütüldüğünü gösterdi ve kararın üç yöne açıldığını söyledi. Bu ders o yönlerden ilkinin, ortak çalışmaya kapı aralamanın içini dolduruyor. Önce hangi koşullar bir araya geldiğinde ortak oturumun masaya konabildiğine, sonra masayı hiç kurdurmayan işaretlere bakacağız. Üçüncü durak oturumun kendisi: açılışı, molası, kapanışı. Dördüncüsü ortak çalışmanın hangi anda durdurulduğu ve konjoint programların kanıtının ne kadar izin verdiği. 6284 sayılı Kanun'a yalnız klinik karara değdiği yerde ve resmî metinden değineceğiz; ders hukuki bir yol haritası sunmuyor.

Sıfır noktası

Bu dersin ağırlığı "tartışılabilir" sözcüğünde. M13-D10 okura, kontrol amaçlı şiddette ortak oturumun neden yanlış başlangıç olduğunu anlattı. Arada dar ama gerçek bir alan kalıyor: M13-D04'ün durumsal çift şiddeti diye ayırdığı, tartışmanın tırmandığı anda ortaya çıkan ve bir kontrol düzenine hizmet etmeyen şiddet. Bu alanda bir çift ortak çalışma istediğinde cevap ne kendiliğinden bir "evet" ne de kendiliğinden bir "hayır"; her biri kendi başına doğrulanan bir dizi koşul.

İki ters tutum bu alanı bozar. Biri her fiziksel olayı aynı kefeye koyup ortak çalışmayı tümden reddetmek. Öteki "bir kez olmuş" diyerek değerlendirmeyi kısa kesmek ve bir kontrol düzenini sıradan bir kavga gibi okumak.

Mekanizma

Kapıyı aralayan koşullar

Kaynaklar bu koşulları farklı sözcüklerle anlatıyor ama çekirdekte buluşuyor. Şiddet durumsal ve düşük ciddiyette olmalı: bir tartışmanın içinde çıkmış, ağır yaralanmaya yol açmamış, seyrek. Partnerlerden hiçbiri ötekinden korkmamalı. Para, telefon, arkadaşlar ve aile üzerindeki söz hakkı bir tarafın elinden alınmamış olmalı. Şiddet iki yönlüyse bile kimin yaralandığı ayrıca not edilir; karşılıklılık eşitlik demek değildir. İki partner de ortak çalışmayı ayrı ayrı ve baskı görmeden istemeli. Davranışı uygulayan taraf sorumluluğunu almalı; M11-D07'nin onarım için işlediği sorumluluk üstlenme burada da "ama" ile biten bir cümleyle karşılanmış sayılmaz. Son koşul, taramanın çalışma boyunca sürmesi.

Kapıyı kapatan işaretler

Dahil etme ölçütlerinin tersyüzü, ortak oturumu hiç gündeme almayan işaretlerdir. Başta M03-D07'nin adını koyduğu zorlayıcı kontrol geliyor: fiziksel olay tek olsa bile ardında para, iletişim ve hareket üzerine kurulmuş bir düzen varsa kapı kapanır. Partnerden duyulan korku, ciddi yaralanma, silahla tehdit ya da kolay erişilen bir silah, boğazı sıkma, M13-D06'nın ısrarlı takibi ve ayrılık konuşulurken artan tehditler aynı listede. M16-D04'ün ölümcül tehlike değerlendirmesi bunların bir kısmını zaten soruyor; burada her biri ortak çalışma sorusunu gündemden çıkarır. Boğma ayrıca anılmalı, çünkü iz bırakmayabilir ve "bir şey olmadı" diye anlatılabilir; klinisyen bu cümleyi duyunca konuyu kapatmaz, açar.

Hukuk da bu karara değiyor. M13-D08 6284 sayılı Kanun'un tedbirlerini resmî metinden okudu. Klinisyeni ilgilendiren ayrıntı şu: 5. maddedeki önleyici tedbirler arasında şiddet uygulayanın korunan kişiye, konutuna, okuluna ve işyerine yaklaşmaması, onu iletişim araçlarıyla rahatsız etmemesi ve kanunen izin verilen silahlarını kolluğa teslim etmesi sayılıyor. Böyle bir karar yürürlükteyken iki partneri aynı odaya çağıran bir plan kararın amacıyla çelişebilir; kapsamını terapist değil, bir avukat ya da kararı veren merci değerlendirir. 13. madde tedbire aykırılığın zorlama hapsiyle sonuçlanabileceğini söylüyor; bir ihlali öğrenmek klinik açıdan da kontrolün sürdüğüne işaret eder. 15. madde ise şiddet önleme ve izleme merkezlerinin mağdura ve şiddet uygulayana yönelik hizmetlerinin, zorunlu hâller dışında farklı birimlerde sunulmasını öngörüyor.

Oturumun iskeleti

Protokol, McCollum ile Stith'in olağan ortak yaklaşımı güvenliği gözetecek biçimde değiştirme önerisinin somut hâli. Oturum her partnerle birkaç dakikalık yalnız bir kontrolle açılır: son görüşmeden bu yana bir itişme, tehdit, eşya kırma ya da korku anı yaşanıp yaşanmadığı. Bir partner yeni bir olay anlatırsa ortak bölüm o gün hiç başlamayabilir. Mola, M07-D08'de çiftin kendisi için anlatılan yapılandırılmış molanın klinik uyarlamasıdır: kimin, hangi işaretle, ne kadar ara vereceği ilk oturumda yazılır; terapist gerektiğinde molayı kendisi başlatır. M16-D12'nin tedavi sözleşmesi bu çiftlerde bir şiddetsizlik taahhüdünü de içerir.

Kapanış da planlanır. Yoğun duygu taşıyan bir konu son dakikalarda açılmaz; açılmışsa terapist onu yatıştırarak kapatır ve eve dönüşe dair kısa bir soru sorar, çünkü odada kabaran bir konu kapıdan çıkınca yeniden alevlenebilir. Gerekirse ayrılışlar birkaç dakika arayla düzenlenir. M19-D11'in anlattığı alkol odaklı çift programlarını hatırlatan bir nokta da var: içki bu çiftlerde ayrı bir başlık olarak izlenir.

Haftalık yazılı bildirim, riskin oturumdan oturuma izlenmesini sağlamış; yalnız açılış da aynı işi görür.

Ne zaman durulur, kanıt ne kadar izin verir

Durdurma ölçütlerini baştan yazmanın iki işlevi var. Durma anı geldiğinde karar bir partnerin anlattığına bağlanmaz; "sözleşmedeki koşul oluştu" demek bilgiyi veren kişiyi görünmez kılar. Ayrıca durdurma bir ceza gibi algılanmaz. Durmak çifti bırakmak demek değildir: bireysel görüşmelere dönülür, risk yeniden değerlendirilir, korkan partnerle güvenlik planlaması gündeme gelir. Terapi S03-P02-D07 böyle bir planın kişinin kendi cümleleriyle kurulduğunda işe yaradığını anlatıyor.

İki bulgu aynı dar kapıdan geçiyor. Durumsal ve hafif şiddette ortak çalışmanın şiddeti alevlendireceği kaygısını bir ölçüde hafifletiyorlar; ağır şiddet ya da kontrol için hiçbir şey söylemiyorlar.

Usta katmanı

Deneyimli bir klinisyen önce kendi isteğine bakar: birlikte gelen iki kişiye "evet" demek herkesi, terapistin yardım arzusunu da memnun eder. Bayram ile Kadriye'nin dosyasında ölçütler büyük ölçüde sağlanıyor, ama klinisyen kararı yine koşullara bağlıyor: her oturumun yalnız kontrolle açılması, yazılı bir şiddetsizlik taahhüdü, ilk oturumda kurulacak bir mola planı, baba evindeki tüfeğin kimde ve nerede durduğunun konuşulması, altıncı oturumda yeni bir ayrı değerlendirme ve iki partnere baştan açıklanmış durdurma koşulları.

İkinci incelik sorumluluğun nerede görüleceği. Bayram'ın "ben sorumluyum" cümlesi değerli, ama ölçüt bir cümle değil, bir davranış: gerilim yükseldiğinde molayı kimin başlattığı, bir hatanın "ama" eklenmeden kabulü, partnerin korkusunun küçümsenmeden dinlenmesi. Bu tartıyı kâğıt üstünde değil, kararların yanlış çıktığı dosyaları süpervizörle birlikte okuyarak öğrenmek gerekiyor.

Güvenlik notu

Bu ders ortak çalışmanın kapısını hangi koşullarda araladığını anlattığı için bir yanlış okumaya açık: okurun kendi ilişkisi için "bizimki durumsal, o hâlde birlikte gidebiliriz" sonucunu çıkarması. Bu ayrımı yapmak, iki partnerle ayrı ayrı görüşmüş ve ölçütleri tek tek sınamış bir uzmanın işidir; partnerinden çekinen biri, ortak bir randevuya "evet" demeden önce yalnız bir görüşme isteyebilir ve bunun gerekçesini açıklamak zorunda değildir. Yardımın kapıları yan yana kullanılabilir: aile hekimi ya da bir hastane, kolluk, il ve ilçelerde şiddetin önlenmesiyle görevli kamu birimleri ve izleme merkezleri, hakları öğrenmek için baroların ücretsiz avukat desteği ve yaşananı anlatabilecek bir dost. Tehlike o saatte sürüyorsa terapi beklenecek bir sıra değildir; korunmak için kolluk ya da sağlık hizmeti hemen aranabilir.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan bulguların hepsi aynı dar kapıdan geçen çiftlerden geliyor ve o kapının dışına genellenemez. Karakurt ve arkadaşlarının meta-analizi altı çalışmaya dayanıyor; Simpson ve arkadaşlarının çiftleri hafif saldırganlıkla sınırlı; Brannen ile Rubin'in güvenlik bulgusu küçük, mahkeme yönlendirmeli bir örneklemde nitel bir incelemeden çıkıyor. McCollum ile Stith'in ve LaTaillade ile arkadaşlarının metinleri programları geliştiren araştırmacıların önerileri; yalnız açılış ya da mola gibi tek tek bileşenler ayrı ayrı sınanmış değil. Kontrol amaçlı şiddette ortak tedaviyi sınayan bir çalışma bu kartlarda yer almıyor; etik nedenlerle böyle bir denemenin kurulması da beklenmez. Bulguların çoğu başka hukuk ve hizmet düzenlerinden geliyor; 6284 sayılı Kanun'un çerçevesiyle nasıl kesiştiği tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Durumsal ve hafif şiddette ortak çalışma kendiliğinden ne kabul ne ret; bütün koşullar tek tek doğrulandığında konuşulmaya başlar.

Zorlayıcı kontrol, partnerden korku, ciddi yaralanma, silah, boğma, ısrarlı takip ve tedbir ihlali, olay kaç kez yaşanmış olursa olsun ortak oturumu gündemden çıkarır.

Ortak oturum yalnız kontrolle açılır, önceden yazılmış bir molayla soluklanır, eve dönüş düşünülerek kapanır.

Baştan yazılan durma koşulu, kararı bilgiyi veren partnere değil sözleşmeye dayandırır.

Konjoint programların kanıtı umut verici ama dar; seçilmiş çiftlerin dışına taşınmaz.

Sonraki derse köprü

Bayram ile Kadriye'nin ilk ortak oturumu bir protokolle açılacak, ama protokol odadaki ilişkinin yerini tutmayacak. Kadriye ayrı görüşmede terapistin korkusunu ciddiye aldığını gördü; Bayram ise aynı terapistin onu yalnız iten taraf olarak görüp görmeyeceğini merak ediyor. Terapist birine yakın durduğunda ötekini kaybeder mi? Her eşle kurulan iki bağ, çiftin bütün olarak kurduğu üçüncü bağın içinde nasıl birbirine dokunur? Ya gelmeye gönülsüz olan eşle ittifak nereden başlar? Özel klinik durumların ardından süreç ve etik bölümü bu sorularla açılıyor. İki kişiyle ittifak.