Çözüm odaklı yaklaşım

Açılış sahnesi

İlk görüşmenin on beşinci dakikası. Naci, mutfak tezgâhında bırakılan kirli tencereden başlayıp kayınbiraderinin düğününe uzanan bir liste anlatmaya hazırlanmış. Hümeyra ise çantasından bir kâğıt çıkarmış; üzerinde son iki ayın kavgaları tarih sırasıyla yazılı.

Terapist kâğıda bakıyor ama okumuyor. Bunun yerine soruyor: "Geçen hafta kavganın olmadığı, ya da başlayıp büyümeden bittiği bir gün oldu mu?"

Naci kaşlarını kaldırıyor: "Biz buraya kavgalarımızı anlatmaya geldik. İyi günleri anlatmak için para mı veriyoruz?" Terapist ona hak veriyor: Kavgalar da konuşulacak. Ama soruyu geri çekmiyor.

Hümeyra bir süre düşünüyor. "Salı akşamı," diyor. "Annemle telefonda tartışmıştım, sinirliydim. Naci bir şey sormadı, çay koydu, balkona iki sandalye çıkardı. Konuşmadık bile. Ama o akşam kavga etmedik." Naci şaşırmış görünüyor: "Onu hatırlıyor musun?"

Terapist yazıyor ve iki soru daha soruyor: "Salı akşamı ne farklıydı? Bir daha olsa ilk kim fark ederdi?" Naci'nin cevabı kısa ama ilk kez listesinden değil, o akşamdan geliyor: "Bağırmadığını fark ettim. Ben de bağırmadım."

Bu derste ne olacak

M20-D03 Palo Alto geleneğinde sorunun her gün nasıl yeniden üretildiğine baktı; M20-D05 psikodinamik çizgiye geçti. Bu ders aynı kısa terapi soyağacından çıkan ama bakışını tersine çeviren bir kolu açıyor: Steve de Shazer ve Insoo Kim Berg'in adıyla anılan çözüm odaklı kısa terapi (solution-focused brief therapy). Stratejik okul işe yaramayan çözümü durdurmaya çalışırken, bu yaklaşım zaten işe yarayanı bulup çoğaltmaya çalışır.

Sırayla istisnalara, ölçekleme sorularına, mucize sorusuna ve oturumun sonundaki iltifat ile görevlere bakacağız. Çift oturumunun kendine özgü güçlüğü, iki eşin iki ayrı mucize anlatması, üçüncü bölümün merkezinde. Son bölümde yaklaşımın sınırları var: ağır sıkıntı, güvenlik ve sorununu anlatmaya ihtiyaç duyan eşin kendini geçersiz hissetmesi.

Sıfır noktası

Bir sorunla gelen insanlar genellikle önce sorunu anlatır, terapist de onu anlamaya çalışır. Çözüm odaklı yaklaşımın çıkış iddiası şu: Bir sorunu çözmek için nedenini ayrıntılarıyla bilmek her zaman gerekli değildir. Terapi S05-P01-D07 bu yönelimi çözüm konuşması diye adlandırmıştı; burada aynı yönelimi iki kişinin aynı odada farklı şeyler istediği bir görüşmeye taşıyoruz.

Mekanizma

İstisnalar: sorunun beklendiği hâlde gelmediği an

Çözüm odaklı terapistin ilk aradığı şey, sorunun kuralının bozulduğu andır. Çift "hep kavga ediyoruz" der; terapist "hep" sözcüğünün içindeki boşluğu sorar.

İstisnanın değeri, kim neyi farklı yaptı sorusunda yatar. Hümeyra'nın salı akşamında iki hamle var: Naci soru sormadı, çay koydu; Hümeyra bağırmadı. Terapist hangisinin önce geldiğini sormaz, M20-D01'in çember mantığıyla ikisini birlikte tutar ve tekrarlanabilir parçayı arar.

Ölçekleme soruları: sayının kendisi değil, aradaki adım

İkinci araç, değişimi bir sayıya bağlayan sorudur. Terapist sorar: "Sıfır en kötü hâliniz, on görüşmeye geldiğiniz şeyin çözüldüğü gün olsun; bugün neredesiniz?"

Fark burada önemli: M18-D09'daki sürekli ilerleme geri bildirimi, geçerliği sınanmış kısa ölçeklerle görüşmeden görüşmeye izlenen bir veri kaydıdır; ölçekleme sorusu ise sayıyı sohbetin kapısı olarak kullanır ve iki çift arasında karşılaştırılamaz.

Franklin ve arkadaşlarının bulgusu ölçekleme sorusunu tek başına sınamıyor; ama teknikleri genel bir "olumlu bakış" havasına değil, terapistle danışanın her cümlede birlikte kurduğu anlama bağlıyor.

Mucize sorusu ve iki ayrı mucize

Üçüncü araç, yaklaşımın en bilinen sorusudur. Terapist sorunu bir gecede ortadan kaldıran bir varsayım kurar ve ertesi sabahın ayrıntısını ister.

Bireysel terapide mucize tek kişinin hayalidir. Çift görüşmesinde ise iki mucize gelir ve çoğu zaman birbirine benzemez. Terapistin işi hangisinin doğru olduğuna karar vermek değil, iki tarifte ortak olan sahneyi bulmaktır.

İltifat, görev ve görüşmeden önce başlayan değişim

Çözüm odaklı bir görüşme çoğunlukla kısa bir aradan sonra terapistin geri bildirimiyle biter. Bu geri bildirimin iki parçası vardır: çiftin zaten iyi yaptığı şeylere yönelik somut iltifatlar ve bir sonraki görüşmeye kadar yapılacak küçük bir görev. İltifat genel bir övgü değil, görüşmede duyulan bir davranışın adlandırılmasıdır: "Salı akşamı ikiniz de sesinizi yükseltmemeyi seçmişsiniz."

Görev de çoğunlukla gözlem görevidir: Bir sonraki görüşmeye kadar ilişkinizde sürmesini istediğiniz şeyleri fark edin. M20-D03'te tarif edilen stratejik yönergeden farkı, terapistin çifte gizli bir hamle yaptırmaması ve onların zaten yaptığı şeyin daha sık olmasını istemesidir. Soyağacı ortak, yön karşıttır: Palo Alto çizgisi işe yaramayanı kesmeye bakar, çözüm odaklı çizgi işe yarayanı çoğaltmaya.

Usta katmanı

Çözüm odaklı terapist dört soruyu bir sırayla sorar ama bir reçete gibi değil, çiftin cevabına göre: İstisna ne zaman oldu, neye benzedi? Bugün ölçekte neredesiniz ve neden daha aşağıda değil? Mucize sabahında ilk kim neyi fark eder? Bir sonraki görüşmeye kadar neyi gözlemlemek işinize yarar? Bu soruların görüşmedeki zamanlaması kâğıt üzerinde basit görünür, oysa hangi eşe ne zaman sorulacağı ancak izlenen görüşmelerle ve süpervizyonla öğrenilen bir yargıdır.

Yaklaşımın ilk sınırı, sorununu anlatmaya ihtiyaç duyan eştir. Kavgasının kâğıda dökülmüş listesini getiren biri için "iyi günler" sorusu, anlaşılmadığı duygusunu derinleştirebilir.

İkinci sınır ağır sıkıntıdır. Eşlerden birinde derin çökkünlük belirtileri, intihar düşünceleri ya da madde kullanımı varsa, ölçekte sıfıra yakın bir sayı küçük adımlarla konuşulacak bir veri değil, değerlendirme gerektiren bir işarettir; bu durum bireysel bir değerlendirmenin önüne geçmez.

Üçüncü sınır güvenliktir. İstisna aramak, korkunun olduğu bir evde tehlikeli bir mesaj taşıyabilir: "Bazı günler vurmuyor" bir istisna değil, bir risk bilgisidir. Çözüm odaklı fikirlerin şiddet bağlamına taşındığı programlardan biri, M13-D10'da kartı verilen Stith ve arkadaşlarının çok çiftli tedavisiydi ve dar koşullar içinde kuruldu: hafif ya da orta düzey şiddetten sonra iki eşin de birlikte kalmak istediği çiftler, şiddet uygulayan erkeğe yönelik bir programa eklenen bir parça ve sürekli izlenen risk (Stith, Rosen ve McCollum, 2002). Bu koşulların dışında ortak görüşme ilk adım olamaz; M16-D04'teki tarama her zaman çözüm sorularından önce gelir.

Etkililik konusunda iki derleme farklı tablolar çiziyor.

Çiftlere özgü kanıtın en geniş toplu değerlendirmesi tek bir ülkeden geliyor.

Kanıtın sınırı

Elimizdeki kanıtın büyük kısmı çözüm odaklı terapiyi genel olarak değerlendiriyor; çiftlerle yapılan çalışmalar azınlıkta. Kim'in meta-analizi küçük etkiler bulurken Gingerich ve Peterson'un nitel derlemesi olumlu bir tablo çiziyor; iki sonuç farklı yöntemlerden ve farklı çalışma kümelerinden geldiği için doğrudan karşılaştırılamaz. Zimmerman ekibinin çalışması tek bir grup programı ve küçük bir karşılaştırma grubuyla sınırlı. Naseh ekibinin derlemesi yalnız bir ülkeye ait ve yazarlar yanlılığı kendileri vurguluyor; bu bulguların başka kültürlere ne kadar genellenebileceği tartışmaya açık. Franklin ve arkadaşları hangi tekniğin neden işe yaradığına dair kanıtın hâlâ erken olduğunu söylüyor. Türkiye'deki tabloya dair elimizdeki tek ipucu eğitim tarafından geliyor: Arslan ve Ulus (2020), bu yaklaşımda verilen eğitimin genellikle iki gün sürdüğünü ve katılımcıların daha uzun ve daha fazla gözetimli uygulama içeren bir eğitim istediğini bildirdi.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sorunun beklendiği hâlde gelmediği an, terapistin ilk aradığı malzemedir; ayrıntısı sorulmadıkça kaybolur.

Ölçekteki sayı bir ölçüm değil, küçük bir sonraki adımı konuşmak için açılan bir kapıdır.

İki eş iki farklı mucize anlattığında terapist doğru olanı seçmez; aynı günün içinde ikisine de yer açan sahneyi arar.

Stratejik okul işe yaramayan çözümü kesmeye, çözüm odaklı yaklaşım işe yarayanı çoğaltmaya bakar.

Önce anlaşılmak isteyen bir eşe iyi günleri sormak onu susturabilir; korkunun olduğu bir evde sakin gün de istisna sayılmaz.

Sonraki derse köprü

Hümeyra'nın salı akşamı bu derste bir istisna olarak bulundu ve çoğaltılmaya çalışıldı. Başka bir gelenek aynı akşama başka bir yerden bakar: O akşam, Naci ile Hümeyra'nın ilişkileri hakkında anlattığı "biz hep kavga ederiz" öyküsüne neden hiç girmedi? Bu gelenek sorunu kişilerin içinden alıp dışarıya koymayı, ona bir ad vermeyi ve çiftin unuttuğu anlardan yeni bir öykü kurmayı dener. Kişiyle sorunu birbirinden ayırmak, suçlamayı nasıl değiştirir? Dışsallaştırmanın çift odasında neye benzediği ve alternatif öykünün kime ait olduğu sıradaki derste açılıyor: Anlatı yaklaşımı.