Stratejik yaklaşım

Açılış sahnesi

İkinci görüşme. Asım sekiz aydır işsiz; günlerini evde, çoğu zaman perdeleri yarı kapalı salonda geçiriyor. Gülizar konuşmaya hazırlıklı gelmiş: "Ben elimden geleni yapıyorum. Ama o hiçbir şey yapmıyor."

Terapist ona hak vermiyor, itiraz da etmiyor. Bir kâğıt alıp başka bir şey soruyor: "Şimdiye kadar ne denediniz? Hepsini sayalım."

Gülizar saymaya başlıyor. Gazetedeki ilanları kesip kahvaltı masasına bırakmış. Asım'ın özgeçmişini kendisi yeniden yazmış. Kardeşini arayıp "Bir konuş onunla" demiş. Her akşam kapıdan girerken "Bugün kimi aradın?" diye soruyor. Eski bir iş arkadaşına gizlice mesaj atıp Asım'ı aramasını rica etmiş. Arada bir oturup uzun uzun "Sen bunu yaparsın, sen güçlü adamsın" konuşması yapıyor.

Terapist listeyi yüksek sesle okuyor. Sonra Asım'a dönüyor: "Bunların her biri olduğunda içinizde ne oluyor?" Asım bir süre susuyor. "Her seferinde biraz daha küçülüyorum. İlan masaya gelince odaya geçiyorum. Akşam o soruyu duymamak için uyuyor gibi yapıyorum."

Kâğıttaki altı madde birbirinden farklı görünüyor, ama terapist hepsinin üstüne tek bir sözcük yazıyor: cesaretlendirmek. Gülizar ne kadar cesaretlendiriyorsa Asım o kadar geri çekiliyor; Asım ne kadar geri çekiliyorsa Gülizar o kadar cesaretlendiriyor.

Bu derste ne olacak

M20-D01 sistem kuramının temel kavramlarını kurdu, M20-D02 yapısal ekolün haritasını çizdi. Bu ders aynı ailenin başka bir kolunu açıyor: Palo Alto'daki Zihinsel Araştırma Enstitüsü'nün (Mental Research Institute) kısa terapi geleneği ve onunla akraba olan Jay Haley ile Cloé Madanes'in stratejik çizgisi. Watzlawick, Weakland ve Fisch'in adıyla anılan bu yaklaşımın sorusu, sorunun nereden geldiği değil, neyin onu her gün yeniden ürettiği.

Sırayla sorunu canlı tutan çözüm fikrine, stratejik yeniden çerçevelemeye, yönergelere ve en çok tartışılan araca, semptomun reçete edilmesine bakacağız. Son bölümün merkezinde etik var: gizli strateji, onam, manipülasyon eleştirisi ve güç farkı.

Sıfır noktası

İnsanlar bir sorunla karşılaştığında akla en yatkın görünen şeyi yaparlar. Uyuyamayan uyumaya çalışır, korkan korkudan kaçar, yalnız hisseden daha çok ilgi ister. Çoğu zaman bu işe yarar. Ama bazen tam bu akla yatkın hamle sorunun yakıtı hâline gelir; kişi işe yaramadığını gördükçe aynı hamleyi daha çok, daha sık, daha yüksek sesle yapar. Stratejik okul bu tablonun üzerine kuruldu.

Mekanizma

Sorunu besleyen çözüm

Palo Alto geleneğinin ilk adımı, bir güçlükle bir sorunu birbirinden ayırmaktır. İşini kaybetmek, yaşlanan bir anne baba, bir çocuğun doğumu gündelik hayatın güçlükleridir. Bunlar, insanların onlara verdiği cevaplar takılıp kaldığında sorun hâline gelir. Asım'ın işsizliği bir güçlük; Gülizar'ın cesaretlendirmesiyle Asım'ın çekilmesinin birbirini beslediği çember ise sorun.

Terapistin "Ne denediniz?" sorusu bu yüzden tanılayıcı bir sorudur. Cevaplar listelendiğinde çoğu zaman yüzeyde çeşitli, temada tek düze bir liste çıkar. M20-D01'in birinci ve ikinci düzey değişim ayrımı burada somut bir anlam kazanır: Listenin her maddesi aynı kuralın içinde daha fazlasını yapmaktır, yani birinci düzeydedir. Stratejik terapistin aradığı ise kuralın kendisini değiştiren hamledir; çoğu zaman bu, aynı şeyin fazlası değil, onun bırakılması ya da tersidir.

Yeniden çerçeveleme: anlamı değil hamleyi değiştirmek

Bir eş "Ben elimden geleni yapıyorum" dediğinde, çözüm girişimini bırakması ona sevgiden ya da sorumluluktan vazgeçmek gibi gelir. Stratejik terapist bu yüzden bırakma önerisini doğrudan yapmaz; önce durumun anlamını, o eşin yeni bir hamleyi kabul edebileceği biçimde yeniden kurar. M17-D04 yeniden çerçevelemeyi adlandırmıştı. Fark yönde yatıyor: Duygu odaklı terapide yeni çerçeve, suçlamanın altındaki bağlanma korkusuna ve ortak döngüye açılan bir kapıdır; stratejik terapide ise çerçeve, eskisinin yerine farklı bir davranışı mümkün kılmak için kurulur ve başarısı içgörüyle değil, bir sonraki hafta neyin değiştiğiyle ölçülür.

Palo Alto ekibi bunu danışanın konumunu (client position) kullanmak diye tarif etti: Terapist çiftin zaten inandığı değerlerle konuşur. Gülizar için bu değer, kocasına yardım etmekti. Terapist ona cesaretlendirmeyi bırakmasını söylemedi; Asım'ın çekilmesinin bir tembellik değil, bir kez daha yenilmemek için gösterilen bir temkin olabileceğini, temkinli birine gösterilen yoğun güvenin ise üzerinde taşınamaz bir beklenti yükü bırakabileceğini söyledi.

Yönergeler ve görevler

Stratejik terapist oturumda konuşulanla yetinmez; değişimin evde, gündelik hayatın içinde olacağını varsayar. Bu yüzden oturumlar çoğu zaman bir görevle biter. Haley bu yönergeleri terapinin asıl taşıyıcısı saydı; Madanes ise ailedeki hiyerarşi ve güç ilişkilerini değiştirmeye yönelik, kimi zaman oyun ve rol yapmayı içeren görevler geliştirdi. M10-D06'da gördüğümüz alt sistemler ve M10-D05'teki çift sınırı, bu görevlerin kimi hedeflediğini belirlemede terapistin haritası olur.

Yönerge M17-D12'nin sahnelemesinden farklıdır: Sahnelemede çift oturumun içinde birbirine yeni bir biçimde döner ve terapist o anı canlı izler. Yönerge ise çoğu zaman terapistin göremeyeceği bir yerde, mutfakta ya da yatak odasında uygulanır ve sonucu bir sonraki görüşmede raporlanır. Görevin yapılıp yapılmaması da bilgidir: Yapılmayan bir görev, sistemin neye direndiğini gösterir.

Semptomu reçete etmek ve etik tartışması

Stratejik geleneğin en çok bilinen ve en çok eleştirilen aracı paradoksal müdahaledir. Terapist değişmesini istediği davranışın sürmesini, hatta planlı biçimde yapılmasını önerir.

Etik tartışma tam bu noktada başlar. Erken stratejik yazında terapist yönergesinin gerekçesini çoğu zaman açıklamazdı; açıklamanın etkiyi bozacağı düşünülürdü. Eleştiriler dört başlıkta toplandı. Birincisi gizli stratejidir: Danışan, kendisine söylenen şeyin terapistin gerçek niyeti olmadığını bilmiyorsa bu bir tür kandırmadır. İkincisi bilgilendirilmiş onamdır; Terapi S02-P01-D06'nın kurduğu ilke, kişinin kendisine ne yapıldığını ve nedenini bilme hakkıdır ve gizli bir reçete bu hakla gerilim içindedir. Üçüncüsü manipülasyon eleştirisidir: Terapist danışanın davranışını onun bilgisi dışında yönlendiriyorsa, sonuç iyi olsa bile ilişkiye sızan güvensizlik bir bedeldir. Dördüncüsü güç farkıdır: Reçete edilen şey birini inciten bir davranışsa terapist o incinmeye onay vermiş olur.

Bu son başlık tartışmaya açık değildir. Bir eşin ötekinden korktuğu, tehdidin ya da denetimin sürdüğü bir ilişkide "bunu planlı yapın", "biraz daha abartın" türünden hiçbir reçete kullanılmaz; M16-D04'ün taraması bu dili masaya gelmeden önce durdurur.

Usta katmanı

Stratejik çizginin bugünkü en sistemli torunu, Arizona'da Rohrbaugh ve Shoham'ın geliştirdiği aile danışmanlığı (family consultation) modelidir. Model eski Palo Alto fikrini, sorunu sürdüren çözümü, ironik süreç araştırmasıyla birleştirdi ve onu sağlık sorunları yaşayan çiftlere, hekimlerle birlikte yürüyen bir müdahale olarak taşıdı.

Bu çizginin klinik akıl yürütmesi Asım ile Gülizar'ın odasına doğrudan taşınabilir. Terapist önce güçlüğü (işsizlik) sorundan (cesaretlendirme ile çekilmenin çemberi) ayırır. Sonra denenmiş çözümleri tek tek sayar ve onları ortak temaya bağlar. Üçüncü adımda bu temanın tersi ya da bırakılması için çiftin değerleriyle konuşan bir çerçeve arar. Ancak bundan sonra küçük, ölçülebilir bir yönerge gelir. Aynı ekibin 2012'deki çözümlemesi bu akıl yürütmeye bir işaret ekliyor: Tedavi öncesinde hasta olmayan eşin "biz" diye konuşması, hastanın on iki ay sonra sigarasız kalıp kalmadığını yordadı. Sorunu "senin" değil "bizim" diye kurmak, çözüm girişiminin dilini de değiştiriyor.

Bir yönergenin hangi çifte, hangi dozda ve hangi sözcüklerle verileceğini kestirmek, kayıtlı oturumları bir süpervizörle birlikte izleyerek kazanılan bir sezgidir; bu sayfadaki adımlar o izlemenin yerine geçemez.

Kanıtın sınırı

Stratejik yaklaşımın kurucularının yazdıklarının büyük kısmı klinik gözlemdir ve kanıt hiyerarşisinde uzman görüşü sayılır. Bulunabilen meta-analitik kanıt bireysel psikoterapiden geliyor; Peluso ve Freund'un iki analizi büyük etkiler bildiriyor, ama yazarların kendisi oturum içinde uygulamayı ölçen araç eksikliğine ve güncel deneysel çalışmanın azlığına dikkat çekiyor. Çift terapisine genellenmesi bu yüzden sınırlı kalıyor. Aile danışmanlığı modelinin tek sonuç verisi yirmi çiftlik bir tedavi geliştirme projesinden ve dış ölçütlerle kıyastan geliyor; rastgele atanmış bir karşılaştırmayla sınanmadıkça bu oranın başka çiftlerde tekrarlanıp tekrarlanmayacağı bilinmiyor. Paradoksun gizli mi açık mı verilmesinin etkiyi değiştirip değiştirmediği tartışmalı bir soru olarak duruyor; elimizdeki çalışmalar bu iki biçimi doğrudan karşılaştırmıyor. Bu çizginin Türkçe konuşan ailelerde, özellikle büyüklerin sözünün ağır bastığı evlerde nasıl karşılandığı da araştırma beklemektedir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Stratejik terapist sorunun nereden geldiğinden çok, bugün onu neyin canlı tuttuğuyla ilgilenir.

Denenmiş çözümler sayıldığında çeşitli görünen hamleler genellikle aynı temada buluşur.

Stratejik yeniden çerçeveleme bir içgörü vaat etmez; yeni bir davranışa kapı açar.

Bir görevin gerekçesini danışandan saklamak, sonuç iyi olsa bile güvene ödenmemiş bir borç bırakabilir.

Korku ve denetim varsa semptomu reçete etmek bir seçenek değildir.

Sonraki derse köprü

Asım ile Gülizar'ın çemberine bu derste yalnız bugünden bakıldı: Kim ne yapıyor, o hamle neyi besliyor. Ama Gülizar'ın "Ben bırakırsam her şey dağılır" korkusu nereden geliyor? Belki annesi de babasını aynı biçimde ayakta tutmaya çalışmıştı; belki Asım'ın geri çekilmesi kendi babasının sessizliğini andırıyor. Bir kişinin ailesinin duygusal alanında ne kadar kendisi kalabildiği, iki kişinin gerginliğinin bir üçüncüsüne nasıl yaslandığı ve örüntülerin kuşaktan kuşağa gerçekten taşınıp taşınmadığı, Bowen geleneğinin soruları. Bu iddiaların ne kadarının kanıtla desteklendiği de o dersin tartışması: Farklılaşma ve kuşaklar arası aktarım.