Yapısal yaklaşım

Açılış sahnesi

Görüşme odasına dört sandalye konmuş. Cavit ile Behice'nin arasındaki sandalyede Cavit'in annesi oturuyor; üç yıldır onlarla aynı evde yaşıyor. On altı yaşındaki torun bu kez gelmeyi kabul etmiş, kapıya en yakın köşede telefonuna eğilmiş.

Behice anlatmaya başlıyor: "Oğlumuz geçen cuma gece ikide geldi. Ben on ikiyi söylemiştim, Cavit de..." Cümlesini bitiremiyor. Babaanne yumuşak bir sesle araya giriyor: "Çocuk zaten arkadaşının evindeydi, ben biliyordum." Cavit annesine bakıyor, sonra halıya. Behice'nin sesi sertleşiyor: "Görüyor musunuz? Evde her konuşma böyle bitiyor. Ben bir şey söylüyorum, annesi cevap veriyor, Cavit susuyor."

Terapist bir süre izliyor. Sonra ayağa kalkıp babaanneye pencerenin yanındaki koltuğu gösteriyor: "Bu evi en uzun süredir tanıyan kişi sizsiniz, birazdan sizin gözünüzden de dinlemek istiyorum. Şimdilik oradan izler misiniz?" Babaanne biraz şaşırmış ama kalkıyor. Terapist Behice'nin sandalyesini Cavit'in tam karşısına çekiyor.

"Cavit Bey, saat konusunda ne düşündüğünüzü bana değil, Behice Hanım'a söyler misiniz?" Cavit konuşmaya başlarken başı yine pencereye dönüyor. Terapist elini hafifçe kaldırıyor: "Ona." Cavit karısına bakıyor ve bir süre susuyor. "Ben de on iki olsun istiyorum," diyor sonunda. "Ama annem üzülür diye her seferinde..." Cümle yarıda kalıyor.

Behice'nin yüzü değişiyor. "Bunu ilk kez duyuyorum," diyor. Köşedeki genç telefonu dizine bırakmış, iki ebeveynine bakıyor.

Bu derste ne olacak

M20-D01 sistemik düşüncenin temel kavramlarını çift ilişkisine taşımıştı. Bu ders, o düşünceden doğan ve ailede önce iskeleti arayan ekolü ele alıyor: Salvador Minuchin'in adıyla anılan yapısal aile terapisi (structural family therapy).

Önce yapısal terapistin üç sözcüğünü açacağız: alt sistemler, sınırlar ve hiyerarşi. Ardından bu üçünün kesiştiği bir örüntüye, kuşak çizgisini aşan koalisyona geçeceğiz. Sonra terapistin yapıyı nasıl değiştirdiğine bakacağız: katılma, oturma düzeni ve sahneleme. Usta katmanında çift terapisine uyarlamayı, geniş aileli evleri ve eleştirileri tartışacağız.

Sıfır noktası

Yapısal yaklaşımın çıkış sorusu basittir: Bu evde kim kiminle yakın, kim kimden uzak, ve kararlar kimde duruyor? Terapist önce konuşmanın nasıl aktığını izler: Kim kimin yerine cevap veriyor, tartışma başlayınca kim içeri çekiliyor?

M10-D06 ailenin içindeki ilişki öbeklerini adlandırmıştı. Yapısal terapist bu birimlerin her birinin kendi işini görmesini bekler: Çift kendi arasında uzlaşır, ebeveynler çocuk yetiştirme kararlarını birlikte verir, kardeşler kendi aralarında yarışır ve dayanışır. Sorun, bir birimin işi başka bir birime kaydığında görünür hâle gelir.

Mekanizma

Alt sistemler ve sınırların geçirgenliği

Minuchin aileyi iç içe geçmiş halkalar gibi çizer. Her alt sistemin çevresindeki sınır, kimin hangi karara ne ölçüde katılacağını belirler. M10-D05 çiftin çevresindeki sınıra ad koymuştu; yapısal yaklaşım aynı mantığı ailenin bütün katlarına yayar ve sınırın ne kadar kolay aşıldığını bir süreklilik üzerinde düşünür.

Bu iki uç bir teşhis değil, bir eğilimin adıdır. Yapısal terapistin sorusu "bu aile hangi tip" değil, "bu konuda sınır nereden geçiyor ve bu, ailenin şu anki görevine yarıyor mu" olur.

Hiyerarşi ve kuşak çizgisini aşan koalisyonlar

Yapısal yaklaşımda hiyerarşi, ailenin farklı üyelerinin farklı sorumluluk ve yetki taşıdığı fikrini anlatır. Ebeveynler çocuklarla ilgili kararlarda son sözü birlikte söyler; çocuk büyüdükçe bu yetkinin bir kısmı ona geçer. Hiyerarşi bulanıklaştığında iki tablo sık görülür: Bir çocuk ebeveyn yerine geçer, ya da ebeveynlerden biri kendi ortağını atlayarak başka bir kuşaktan biriyle saf tutar.

Açılıştaki odada bu yapı görünüyordu: Saat konusunda Cavit'in sözü karısına değil annesine dönüktü. Bu bir sevgi eksikliği değil; Cavit'in annesine bağlılığı çift kararlarının üstünde duruyor. M10-D05 bu gerilime ayrı bir ad vermişti; yapısal terapist onu kimin hangi çizginin öbür yanına geçtiğiyle gösterir.

Katılma: terapistin sisteme girişi

Yapısal terapist aileyi dışarıdan düzeltmeye çalışmaz. Önce sistemin içine girer; Minuchin bunu terapinin ilk ve sürekli işi olarak tarif eder.

Katılma bir nezaket adımından ibaret değildir. Terapist kimin önce konuştuğunu, ailenin hangi şakaları paylaştığını izler ve bir süre bu tempoya uyar. Açılıştaki terapist babaanneyi pencereye göndermeden önce ona evi en iyi tanıyan kişi olarak seslendi; bu saygı işareti onun kenara çekilmesini kolaylaştırdı. M15-D04 eşlerin terapiye birlikte bağlanmasına bir ad vermişti; katılma bu bağın yapısal terapideki giriş kapısıdır.

Programın en net üstünlüğü aileleri odaya getirmek ve orada tutmaktı; katılmanın değeri burada dolaylı olarak görünüyor.

Yeniden yapılandırma: düzeni oturumda değiştirmek

Katılma kurulduğunda terapist yeniden yapılandırmaya (restructuring) geçer. Hedef ailenin anlattığı hikâye değil, odada o an yaşanan etkileşimdir. Araçlar somuttur: oturma düzenini değiştirmek, bir üyenin başkası adına konuşmasını durdurmak, bir alt sistemi bir süre yalnız bırakmak, bir çatışmanın odada sürmesine izin vermek.

Sahneleme bu araçların merkezindedir. M17-D12 onu bir oturumun akışı içinde tanımlamıştı; yapısal gelenekte terapist ailenin her zamanki etkileşimini odada başlatır ve sonra yönünü değiştirir. Açılışta terapist sözü annenin yanından alıp çiftin arasına yerleştirdi.

Bir sandalyeyi yerinden oynatma kararı okunarak edinilecek bir beceri değildir; ne zaman ve kimin onayıyla yapılacağı, kayıtlı oturumların süpervizyonda izlenmesiyle öğrenilir.

Usta katmanı

Yapısal yaklaşım ailelerle çalışmak için doğdu, ama çift terapistinin işine iki yerden girer. Çiftin sıkıntısı çoğu zaman çiftin dışında beslenir: bir ebeveynin yakınlığında, bir çocuğun ebeveyn yerine geçmesinde, geniş ailenin kararlara katılmasında. Bu yüzden terapist odada olmayanları da hesaba katar, "Bu kavgada başka kim var?" diye sorar ve gerekirse o kişiyi bir oturuma çağırır.

Bu soru geniş aileyle iç içe yaşanan evlerde ayrı bir ağırlık taşır; M14-D08 aynı evi paylaşan kuşakları anlatmıştı. Eraslan ve arkadaşlarının 2012 tarihli derlemesi Türkiye'deki aileleri kuşaklar arasında duygusal ya da maddi karşılıklı bağımlılık taşıyan bir "ilişkisellik kültürü" (culture of relatedness) içinde tanımlıyor, evlilik ve aile terapisini burada yeni gelişen bir disiplin sayıyor ve uygulama verisinin kısıtlı olduğunu not ediyor. Bu bağlamda yakınlığı iç içe geçmişlik diye etiketlemek kolay ve yanıltıcıdır.

Yaklaşımın eleştirileri ağırdır. Birincisi, kuram uzun süre örtük bir "normal aile" çizimiyle çalıştı: iki ebeveynin yönettiği, kuşak çizgilerinin net olduğu bir aile. Tek ebeveynli, üvey, eşcinsel ya da çok kuşaklı aileler bu çizime göre eksik görünür. İkincisi kültüreldir: Bir toplumda yakınlık sayılan örüntü başka bir toplumda iç içe geçmişlik diye okunabilir. Üçüncüsü, M20-D01'de anılan feminist eleştiri bu ekolü de hedef aldı: Hiyerarşiyi öven bir dil evdeki güç eşitsizliğini görünmez kılabilir. Hiyerarşi kavramı bir eşin ötekini denetlemesini ya da korkutmasını "aile düzeni" diye aklamak için kullanılamaz; böyle bir ilişkide M13-D01'in güç dengesizliği ayrımı ve M16-D04'ün tarama adımı her yapısal müdahaleden önce gelir.

Psikosomatik aile modeli bu eleştirilerin sınandığı alan oldu. Minuchin ve çalışma arkadaşları, yeme bozukluğu ve bazı kronik hastalıklarda aileyi iç içe geçmişlik, aşırı koruma, katılık ve çatışmanın çözülememesi özellikleriyle tarif etmişti. Sonraki araştırmalar bu dört özelliğin birlikte ve tutarlı biçimde ölçülemediğini gösterdi.

Kanıtın sınırı

Yapısal yaklaşımın kanıtı iki ayrı alanda durur. Ergen ve aile alanında bu kavramlardan türeyen programlar rastgele kontrollü denemelerle sınandı; Robbins ve arkadaşlarının denemesinde aileleri tedaviye getirmekte açık bir üstünlük, madde kullanımında ise karışık bir tablo çıktı. Çapraz kuşak koalisyonu gözlemsel çalışmalarda ölçülebildi ve ergen sorunlarıyla bağlantılı bulundu.

Çift sıkıntısında tablo çok daha ince. M15-D02'de anılan meta-analizler aile ve çift terapilerini genel olarak değerlendirdi; yalnız çift sıkıntısına uygulanmış, yapısal adını taşıyan bir terapiyi sınayan güçlü bir deneme buradaki kartlarda yok. Bu alandaki kullanımı bugün daha çok kuramsal bir tercih ve klinik gelenektir. Psikosomatik aile modeli de kurucu kuşağın gözlemlerinin her zaman tekrarlanmadığını gösterdi. Bulguların başka kültürlere ve aile biçimlerine taşınıp taşınamayacağı tartışmalı; genellemeyi sınayacak çalışmalar az.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yapısal terapist önce ne konuşulduğuna değil, kimin kime ve kimin adına konuştuğuna bakar.

Yakınlık ile iç içe geçmişlik aynı şey değildir; bir ailenin sınırı konudan konuya farklı bir yerden geçer.

Bir ebeveynin başka bir kuşaktan biriyle ortağına karşı süreğen biçimde birleşmesi, çiftin kararlarını kendi alanının dışına taşır.

Terapist yapıyı değiştirmeden önce o yapının içine saygıyla girer; katılma kurulmadan yapılan bir yer değişikliği direnç doğurur.

Hiyerarşi bir sorumluluk dağılımını anlatır, bir eşin ötekini yönetme hakkını değil.

Sonraki derse köprü

Yapısal terapist sorunu ailenin düzeninde arar. Başka bir ekol ise ailenin sorunu çözmek için yıllardır tekrarladığı çözüm girişimlerine bakar ve onların sorunu besleyip beslemediğini sorar: Babadan saklanan karne, oğlu korumak için yapılmış bir hamleydi. Bu bakış terapistin planlı müdahalesini ve onunla gelen etik soruları öne çıkarır. Stratejik yaklaşım.