Olumsuz döngüyü bulmak

Açılış sahnesi

Selma daha montunu çıkarmadan konuşmaya başlıyor. "Geçen perşembe yine oldu. Saat dokuzda eve geldi, mesaj atmamıştı. Ben sadece neredeydin diye sordum."

Gökay koltuğun ucuna doğru kayıyor. "Sadece sormadın. Kapıda bekliyordun."

"Çünkü üç saattir telefonuna ulaşamıyordum."

"Toplantıdaydım. Söyledim bunu."

Selma'nın sesi yükseliyor, cümleleri sıklaşıyor: geçen ay unutulan doğum günü yemeği, annesinin "Gökay hiç aramıyor" demesi, iki yıldır ertelenen tatil. Gökay'ın cevapları her seferinde kısalıyor. Sonunda gözünü pencereye çeviriyor ve susuyor. Selma bir an duruyor, sonra terapiste dönüyor: "İşte. Evde de tam olarak bu."

Terapist ikisine de bakıyor. "Az önce burada bir şey oldu ve ikiniz de onu tanıdınız. Bir dakika onun üzerinde duralım. Selma, Gökay pencereye döndüğünde içinde ne oldu?"

Bu derste ne olacak

M17-D01 duygu odaklı çift terapisinin (emotionally focused couple therapy) dayandığı kuramı, bağlanmayı ve duygunun ilişkideki işlevini anlattı. Bu ders o kuramın terapi odasındaki ilk somut işine geçiyor: çiftin her kavgada yeniden kurduğu olumsuz döngüyü bulmak, her eşin o döngüde nerede durduğunu göstermek.

Dört parçayı sırayla açacağız. Bir döngünün hangi halkalardan oluştuğunu, en sık karşılaşılan üç biçimini, döngünün çiftle birlikte nasıl çizildiğini ve terapistin onu oturumun içinde, tam dönerken nasıl yakaladığını Selma ile Gökay'ın görüşmeleri üzerinden adım adım izleyeceğiz.

Sıfır noktası

Döngü kavramı bu seride yeni değil. M04-D06 iki eşin tepkilerinin birbirini tetikleyerek kendi kendini sürdürdüğü örüntüye etkileşim döngüsü adını vermişti; M07 aynı mekanizmayı çatışmanın içinden, olumsuz karşılıklılık ve talep ile geri çekilme üzerinden incelemişti. M16-D11 ise döngüyü, hangi okuldan gelirse gelsin her çift formülasyonunun ikinci adımı olarak yerleştirdi.

Duygu odaklı yaklaşımın farkı, döngüyü bir sorun listesinin maddelerinden biri saymaması, tedavinin ilk hedefi yapmasıdır. Çiftin anlattığı konu, yani para, kayınvalide, telefon ya da ev işi, döngünün içine düştüğü sahnedir. Terapist sahneyi değil, sahnede her seferinde aynı biçimde tekrarlanan hareketi arar.

Mekanizma

Döngünün halkaları

Bir döngü dört halkadan kurulur. İlki tetikleyicidir: döngüyü başlatan küçük, çoğu zaman gündelik bir olay. Gecikmiş bir mesaj, yarım bırakılmış bir cümle, telefona bakarken verilen bir cevap. İkinci halka her eşin görünen davranışıdır: soru sormak, eleştirmek, sesini yükseltmek ya da susmak, odadan çıkmak, konuyu değiştirmek. Üçüncü halka o davranışın altındaki duygudur; dışarıdan görünmez ve çoğu zaman eşin kendisi de onu adlandıramaz. Dördüncü halka bağlantıdır: Bir eşin davranışı, öbürünün duygusunu nasıl kışkırtıyor ve o duygu hangi davranışa dönüşüp ilkini yeniden besliyor?

Selma ile Gökay'da tetikleyici akşam gelmeyen mesaj. Selma'nın davranışı kapıda soru, ardından eski kırgınlıkların sıralanması. Gökay'ın davranışı açıklama, kısalan cümleler, pencereye dönen bakış. Bu derste altındaki duyguların yalnız kabaca adını koyacağız: Selma'da bir tür "ben ona önemli değilim" kaygısı, Gökay'da "ne yapsam yetmiyor" bezginliği. Bu iki duygunun nasıl katmanlandığı M17-D03'ün işi.

M04-D06'nın talep-geri çekilme örüntüsü davranışı adlandırıyordu. Takipçi ve geri çekilen dili ise davranışın işlevine bakar: Takipçinin eleştirisi çoğu zaman bir ulaşma çabasıdır, geri çekilenin sessizliği çoğu zaman bir koruma çabası.

Üç tanıdık biçim

Duygu odaklı yaklaşım üç biçimi en sık anar. En yaygını takip ile geri çekilmenin dansıdır; Selma ile Gökay'ın döngüsü budur. Takipçi yaklaştıkça geri çekilen uzaklaşır, uzaklaştıkça takipçinin sesi yükselir. İkinci biçim M04-D06'nın karşılıklı geri çekilme örüntüsü dediği sessizliktir. İki eş de çatışmadan çekilir; ev sakindir ama boştur. Bu biçim çoğu zaman uzun süren bir takip-geri çekilme döneminin sonunda ortaya çıkar: Takipçi yorulur, ulaşmayı bırakır. Terapist için tehlikesi, sakinliğin barış gibi görünmesidir.

Üçüncü biçim karşılıklı saldırıdır ve M07'nin olumsuz karşılıklılık dediği tırmanmaya yakındır. Fark bakış açısındadır: M07 ölçülebilir bir davranış dizisini anlatıyordu, burada terapist her iki saldırının altında hangi ulaşma ya da koruma çabasının yattığını arıyor.

Bu bulgu, konumun kişiye değil duruma bağlı olabileceğini gösteriyor. M07-D03'ün değişimi kimin istediğine bağladığı çatışma yapısı burada da iş görüyor: Değişim yükü kimdeyse, geri çekilmeye o daha yakın.

Döngüyü birlikte çizmek

Döngüyü bulmak terapistin tek başına yaptığı bir tanı işi değildir. Duygu odaklı yaklaşımda terapist döngüyü çiftle birlikte, onların sözcükleriyle çizer. Önce bir kavgayı seçer ve yavaşlatır: "Mesaj gelmedi. Sonra ne oldu? Sen ne yaptın? O ne yaptı? O anda içinde ne oldu?" Sonra sırayı geri okur ve her halkada iki eşe de "Böyle mi?" diye sorar.

Selma ile Gökay'ın ikinci görüşmesinde terapist, perşembe akşamını bu sırayla çiziyor. Mesaj gelmiyor; Selma'nın içinde bir boşluk büyüyor ve kapıya gidiyor. Gökay kapıda yüzündeki ifadeyi görüyor, hesap verecekmiş gibi hissediyor ve açıklamaya başlıyor. Selma açıklamayı mesafe olarak duyuyor, eski kırgınlıkları sayıyor. Gökay "yine yetmedi" diye düşünüyor ve susuyor. Sessizlik Selma'nın boşluğunu büyütüyor. Terapist cümlenin sonunu ikisine de bırakıyor; Gökay onu tamamlıyor: "Ve bir sonraki perşembe aynı şey."

Canlı döngüyü yakalamak

Çiftin anlattığı kavga geçmiştedir ve her anlatı biraz düzenlenmiştir. Duygu odaklı yaklaşım, döngünün en güvenilir kaydının oturumun kendisi olduğunu savunur. Açılış sahnesinde Gökay pencereye döndüğünde döngü odada dönüyordu. Terapistin elindeki fırsat, bunu sonradan anlatılan bir hikâyeden çok, olurken yakalamaktır.

Bunun için terapist iki şey yapar. Önce akışı yavaşlatır, çoğu zaman bir el hareketiyle ya da sesini alçaltarak. Sonra az önce olanı betimler, yorum katmadan: "Selma, sesin yükseldi. Gökay, sen pencereye döndün. Bu, anlattığınız perşembeye benziyor mu?" Bu betim, M16-D07'nin anlattığı yapılandırılmış etkileşim görevinden farklıdır; orada terapist kenarda kalıp izler, burada araya girer ve gözlemi hemen çiftle paylaşır.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist döngüyü bulurken üç yanılgıdan sakınır. Birincisi konumu kişilikle karıştırmaktır. Takipçi "kontrolcü", geri çekilen "duygusuz" diye okunduğu anda çiftin kendi suçlama dili terapistin ağzına geçer. İkincisi döngünün yalnız bir yarısını görmektir. Gürültülü takipçinin hareketi kolay fark edilir; geri çekilenin bakış kaçırması, kısa bir gülümsemesi ya da odadan çıkışı daha sessizdir ve aynı dikkati ister. Üçüncüsü döngüyü tek seferde bulduğunu sanmaktır. İlk çizim bir taslaktır; ikinci, üçüncü görüşmede yeni bir halka eklenir ya da konumlar yer değiştirir.

Bu ders döngüyü kavramsal olarak tarif ediyor; bir çiftin gergin anında doğru dakikada araya girmeyi öğrenmek ise kayıtların izlendiği, bir eğitmenin her müdahaleyi tartıştığı uzun bir pratik süreç ister.

Bu iki çalışma aynı şeye işaret ediyor: Duygu odaklı yaklaşım terapistin anlık hamlelerini kayıttan izlenebilir, adlandırılabilir parçalara ayırmaya çalışıyor. Döngünün çiftle birlikte çizilmesi de bu parçalardan biri; ama onun tek başına ne kadar katkı yaptığını bu çalışmalar ölçmüyor.

Kanıtın sınırı

Duygu odaklı çift terapisinin bütünü için randomize kontrollü deneylerden gelen bir etkililik kanıtı var; döngüyü bulma adımının bu sonuca ne kattığı ise ayrıca sınanmamış.

Bu sayılar bütün bir tedavi paketine aittir. Döngü çizimi, empatik yansıtma, duygunun derinleştirilmesi ve yeni etkileşimlerin kurulması aynı pakette birlikte sunuluyor; hangi bileşenin ne kadar iş gördüğünü bu deneylerden ayırmak mümkün değil. Johnson ve Greenberg'in süreç çalışması ile Bradley ve Furrow'un görev analizi az sayıda oturuma ve yaklaşımın içinden araştırmacılara dayanıyor; bulgularını başka terapistlere ve başka kültürlerden çiftlere genellemek için tekrarlanmaları gerekiyor. Eldridge ve arkadaşlarının çalışması talep-geri çekilmenin konuya ve bağlama göre yön değiştirdiğini gösteriyor, ama duygu odaklı yaklaşımın takipçi ve geri çekilen dilinin aynı esneklikte kullanılıp kullanılmadığı tartışmaya açık. Aynı cinsiyetten çiftlerde ve geniş aile içinde yaşayan çiftlerde döngü biçimlerinin ne kadar benzer olduğu da bu kaynaklardan bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Olumsuz döngü, konudan bağımsız olarak tekrarlanan bir harekettir. Her eşin bir konumu vardır ve bu konum kişilik değil, ilişkideki yerdir. Takip ile geri çekilme, karşılıklı geri çekilme ve karşılıklı saldırı, en sık rastlanan üç biçimdir. Döngü, en güvenilir biçimde oturumun içinde, dönerken görünür.

Sonraki derse köprü

Selma ile Gökay'ın döngüsünde iki duygu sözcüğü kaldı: Selma'nın "önemli değilim" kaygısı ve Gökay'ın "yetmiyor" bezginliği. Ama Selma oturumda kaygılı değil öfkeli görünüyor; kapıdaki sorusu, eski kırgınlıkları sayan sesi bir saldırı gibi duyuluyor. Terapistin önündeki iş, bu görünen öfkenin altındaki duygunun ne olduğunu ve onun nasıl ayırt edileceğini bulmak. Birincil ve ikincil duygular.