Kuram: bağlanma ve duygu

Açılış sahnesi

Asuman ikinci görüşmeye bir telefon ekranıyla geliyor. Geçen salı biyopsi sonucunu beklerken Cihat'a yazdığı mesajı ve gelen cevabı terapiste uzatıyor. Kendi mesajı uzun: korktuğunu, sonucun öğleden sonra açıklanacağını, keşke yanında olsa diye düşündüğünü yazmış. Cihat'ın cevabı iki kelime: "Toplantıdayım, hallederiz."

Sonuç temiz çıkmış. Ama o akşam evde kavga bulaşık makinesi yüzünden çıkmış. Asuman, Cihat'ın tabakları yine yanlış dizdiğini söylemiş; Cihat "Bu evde hiçbir şeyi doğru yapamıyorum" deyip balkona çıkmış ve gece yarısına kadar içeri girmemiş.

Cihat koltukta öne eğiliyor. "Tabaklar yüzünden bu kadar bağırılmaz," diyor. Asuman ona dönmeden cevap veriyor: "Tabaklar değildi." Terapist bir süre ikisine de bakıyor, sonra Asuman'a soruyor: "O gün sonucu beklerken, en çok neye ihtiyacın vardı?" Asuman'ın gözleri doluyor. Cihat ilk kez balkon kapısından değil, karısının yüzünden söz edilen bir konuşmanın içinde kalıyor.

Bu derste ne olacak

Bölüm V burada başlıyor ve ilk durağı duygu odaklı çift terapisi. M16'nın değerlendirme ve formülasyon dersleri okul bağımsız bir iskelet kurmuştu; bu modül o iskeletin üstüne belirli bir kuramın dilini koyuyor. Bu ilk ders kuramın kendisini anlatıyor: Bir çiftin neden sıkıştığını bu yaklaşım nasıl açıklıyor, duygu bu açıklamada nerede duruyor ve yaklaşım hangi iki geleneğin kesiştiği yerde doğdu.

Önce sıkıntının bağlanma okumasına, ardından duygunun hem hedef hem araç sayılmasına, son olarak yaklaşımın deneyimsel ve sistemik köklerine bakacağız. Usta katmanı kuramın klinik akıl yürütmede nerede işe yarayıp nerede zorlandığını gösterecek. Döngünün haritalanması, duyguların katmanları ve terapinin evreleri sonraki derslerin işi; burada yalnız bunların neden gerekli olduğunu göreceğiz.

Sıfır noktası

M04 okur katmanında bağlanmayı bütün ayrıntısıyla anlattı. M04-D01 yetişkinlerin de bir bağlanma figürüne yöneldiğini, M04-D02 kaygı ve kaçınmanın iki boyutunu, M04-D04 ile M04-D05 bu boyutların ilişki içindeki stratejilerini gösterdi. M04-D06 ise kaygılı bir arayış ile kaçınmacı bir uzaklaşmanın birbirini nasıl beslediğini etkileşim döngüsü adıyla bağladı. Terapi akademisinde S05-P01-D08 bağlanma temelli bireysel yaklaşımları ve zihinselleştirmeyi anlatmıştı.

Duygu odaklı çift terapisi bu bilgiyi bir açıklamadan bir müdahale kuramına dönüştürür. Fark şurada: Bağlanma kuramı insanların yakınlığı nasıl aradığını betimler; bu terapi aynı kuramı, sıkıntılı bir çiftin neden takılıp kaldığını ve onu neyin çözebileceğini söyleyen bir harita olarak kullanır.

Mekanizma

Sıkıntı, bağın tehdit altında hissedilmesidir

Johnson, Hunsley, Greenberg ve Schindler'in 1999'daki değerlendirmesi yaklaşımın kuramsal zeminini iki kaynağa dayandırır: bağlanma kuramı ve sıkıntılı ilişkilerdeki etkileşim örüntüleri üzerine yapılan araştırma. Aynı yazı ilişki bağlamında duyguya ulaşmanın ve duyguyla çalışmanın yaklaşımın merkezinde olduğunu vurgular. Bu iki dayanağı bir araya getiren önerme şudur: Çiftler birbirini sevmediği için değil, birbirine ulaşamadığını hissettiği için sıkışır.

Bu bakışta bir yetişkin için partner, M04-D01'in anlattığı anlamda bir bağlanma figürüdür. O kişiye ulaşılamadığında ya da onun karşılık vermediği hissedildiğinde bağlanma sistemi alarm verir. Alarmın sesi iki biçimde duyulabilir. M04-D04'ün protesto davranışı dediği eleştiri, ısrar ve öfke, karşıdakini geri çağırmaya çalışır. M04-D05'in etkisizleştirme stratejisi dediği susma ve uzaklaşma ise alarmı kısmaya, çatışmanın bağı daha fazla yıpratmasını önlemeye çalışır. İkisi de ilişkiyi korumak için yapılır; ikisi de karşı tarafa tam tersini anlatır.

Bu bakışın klinik sonucu büyüktür. Terapist Asuman'ın eleştirisini bir kişilik kusuru, Cihat'ın balkonunu bir ilgisizlik kanıtı olarak okumaz. İkisini de aynı soruya verilmiş iki farklı cevap olarak duyar: Sana ihtiyacım olduğunda orada mısın?

Duygu: değişimin hem hedefi hem aracı

Birçok yaklaşım duyguyu yönetilmesi gereken bir engel olarak görür: Önce sakinleşin, sonra konuşalım. Duygu odaklı çift terapisi bu sırayı tersine çevirir. Duygu, bir eşin ötekine ne söyleyeceğini ve nasıl davranacağını örgütleyen şeydir; bu yüzden değişmesi gereken de odur, değişimi taşıyacak olan da.

Bu düşüncenin okur katmanında bir öncülü var. M08-D02 sert ve yumuşak duyguyu ayırmış, yumuşak duygunun ılımlı iletişimi öngördüğünü göstermişti. Duygu odaklı çift terapisi bu ayrımı seansın içine taşır: Öfkenin ardındaki incinme, korku ya da yalnızlık seansta yaşanabilir hâle geldiğinde partnerin karşılığı da değişir. Duyguların bu katmanlarının daha ince bir ayrımı M17-D03'te gelecek.

İkinci öncül M08-D01'deki kişilerarası duygu düzenlemedir. Bağlanma kuramına göre güvenli bir bağ, insanın korkusunu tek başına değil, bir başkasıyla birlikte yatıştırabildiği bir yerdir. M04-D07'de Coan ve arkadaşlarının deneyini görmüştük: Eşin elini tutmak, tehdit altındaki beynin tepkisini azaltıyordu. Johnson'ın ekibi aynı düzeneği bir terapinin öncesine ve sonrasına yerleştirdi.

İki kök: deneyimsel ve sistemik

Johnson ve Greenman yaklaşımı deneyimsel ve sistemik tekniklerin bir birleşimi olarak tanımlar: Amaç hem duygusal tepkileri hem etkileşim döngülerini genişletmektir. Bu iki kök farklı sorular sorar ve terapi ikisine birden ihtiyaç duyar.

Deneyimsel kök, kişinin o anki yaşantısını terapinin malzemesi sayan deneyimsel terapiler geleneğinden gelir. Greenberg'in bireysel çalışma için geliştirdiği duygu odaklı terapi bu kökün en yakın akrabasıdır.

Bu kökten çift terapisine geçen fikir, bir duyguyu ancak ona gerçekten ulaşıldıktan sonra dönüştürebileceğimizdir. Asuman'ın öfkesini "sakin ol" diyerek geçmek, onun altındaki korkuya hiç varmadan oradan ayrılmak olur.

Sistemik kök aile terapisinden gelir. Bu gelenekte M15-D04'teki ilkeyle, odadaki iki kişi tek tek değil, kurdukları ilişki ele alınır; neden ile sonuç düz bir çizgide değil, bir halkada dolaşır. Asuman bağırdığı için mi Cihat balkona çıkıyor, Cihat balkona çıktığı için mi Asuman bağırıyor? Sistemik bakış bu soruyu cevapsız bırakır, çünkü iki cevap da doğrudur.

Usta katmanı

Duygu odaklı çift terapistinin klinik akıl yürütmesi üç soruda yoğunlaşır. Bu çift hangi tehdide karşı kendini koruyor? Her eşin hamlesi o tehdide verilen hangi cevap? Seansta hangi duyguya ulaşılabilirse karşı tarafın karşılığı değişebilir? Formülasyon bu üç soruya verilen geçici cevaplarla yazılır; M16-D11'deki genel iskelet burada bağlanma dilini kazanır.

Kuramın bağlanma üzerine kurduğu önerme, terapinin bağlanmayı gerçekten değiştirip değiştirmediği sorusuyla sınanabilir. Etkililik kanıtının bütünü M17-D11'in konusu; burada yalnız kuramın kendi varsayımını sınayan bir çalışmaya bakıyoruz.

Bu bulgu kuramla tutarlıdır, ama kuramı kanıtlamaz. Bağlanmanın değişmesi ile memnuniyetin artması birlikte ilerliyor; hangisinin ötekini sürüklediği bu tasarımla ayrılamaz.

Kuramın sınırını da bilmek gerekir. Bağlanma okuması güçlü bir mercektir ve güçlü mercekler başka şeyleri görünmez kılabilir. Bir eşin korkusu bağlanma alarmından değil partnerinin tehditlerinden geliyorsa, o korkuyu bir yakınlık çağrısı diye çerçevelemek tehlikeli bir yanlış okumadır; böyle bir işarette M13'ün ve M16-D04'ün öncelikleri, yani önce güvenliğin tartılması, kuramın yerine geçer. Kuramın mantığını kavramak, bir çiftin yükselen duygusunu seansta taşıyabilmek için gereken denetimli pratiği kazandırmaz; o pratik ancak süpervizyon altında, kayıtlar üzerinde birikir.

Kanıtın sınırı

Bu derste dayandığımız kaynakların önemli bir kısmı yaklaşımın kurucularına ya da onların yakın ekiplerine ait. Johnson ve Greenman'ın yazısı ve Greenberg'in bireysel terapi üzerine yazısı uzman görüşüdür; ilkeleri anlatır ama sınamaz. Burgess Moser ve ekibinin bağlanma ölçümleri ile Johnson ve ekibinin beyin görüntüleme çalışması kuramın varsayımlarıyla tutarlı sonuçlar veriyor, ama ikisinde de terapi almayan bir karşılaştırma grubu yok ve bulgular kuramı geliştiren ekipten bağımsız biçimde tekrarlanmayı bekliyor. Yaklaşımın kültürler arasında iyi taşındığı iddiası yazarların görüşü; bunun bizim kültürümüzde, örneğin geniş aileyle iç içe yaşayan ya da duygusunu sözle değil hizmetle gösteren çiftlerde nasıl karşılık bulduğu henüz bilinmiyor. Sıkıntıyı bağlanma üzerinden açıklamanın her çifte genellenip genellenemeyeceği de tartışmalı: Para, güç farkı, bakım yükü ve şiddet gibi etkenler bu açıklamanın içine sığmayabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Duygu odaklı çift terapisi çift sıkıntısını sevgi eksikliğiyle değil, partnere ulaşamama hissi ve bu hisse verilen tepkilerle açıklar.

Eleştiri ile susma bu kuramda karşıt kişilik özellikleri değil, aynı tehdide verilmiş iki ayrı cevaptır.

Duygu bu yaklaşımda yatıştırılacak bir engel değil; hem değişmesi gereken hem değişimi taşıyan şeydir.

Yaklaşım iki kökten beslenir: o anki iç deneyime eğilen deneyimsel gelenek ve nedeni iki kişinin arasındaki halkada arayan sistemik gelenek.

Kuram güçlü bir mercektir; borç, güç farkı ya da şiddet gibi etkenleri görünmez kılmaması için bilerek kullanılır.

Sonraki derse köprü

Asuman'ın sorusu artık terapistin kafasında bir tabakla ilgili değil: "Sana ihtiyacım olduğunda orada mısın?" Ama kuram, Asuman'ın o salı akşamı neden bulaşık makinesinin önünde sesini yükselttiğini ve Cihat'ın neden balkona çıktığını tek tek açıklamaz; yalnız nereye bakılacağını gösterir. Terapist bu çiftin akşamlarında her seferinde kimin hangi hamleyle başladığını, ötekinin nasıl cevap verdiğini ve bu halkanın kaç turda nereye vardığını görmek zorunda. Asuman'ın eleştirisi ile Cihat'ın balkonu, adı konmamış bir döngünün iki ucunda duruyor ve ikisi de o döngüde kendi konumunu bilmiyor. Bu halkayı çiftin gözü önünde görünür kılmanın işi: Olumsuz döngüyü bulmak.