Şiddet taraması

Açılış sahnesi

Yonca ile Cevat ilk görüşmeye birlikte geliyor ve başvuru formuna aynı cümleyi yazmışlar: "İletişim sorunu yaşıyoruz." Cevat konuşmayı açıyor, iş değişikliğinden, kira artışından, Yonca'nın annesiyle her akşam yaptığı uzun telefon konuşmalarından söz ediyor. Yonca başını sallıyor, iki kez gülümsüyor, bir kez de "Biraz sesimiz yükseliyor, o kadar" diyor.

Kırk dakikanın sonunda terapist, merkezin her çiftle yaptığı gibi bir sonraki adımı anlatıyor: haftaya ikisiyle ayrı ayrı yarımşar saat görüşecek, sonra üçü yeniden bir araya gelecek. Cevat şaşırıyor ama itiraz etmiyor. Yonca takvime bakıyor, bir şey söylemiyor.

Bir hafta sonra Yonca'nın görüşmesinde terapist ona son büyük tartışmanın nasıl bittiğini soruyor. Yonca bir süre susuyor. Sonra kapının önünde durduğu için koridordan geçemediği bir geceyi anlatıyor, ardından telefonunun elinden alınıp sabaha kadar geri verilmediği bir başka geceyi. "İletişim sorunu" yazan formla bu iki gece aynı ilişkiyi anlatıyor. Terapistin önünde şimdi bir karar var ve o kararın nasıl verileceği, bu görüşmede neyin, nasıl sorulduğuna bağlı.

Bu derste ne olacak

M13-D10 okura ortak çift oturumunun hangi varsayımlara dayandığını ve uzmanların bu yüzden çiftleri neden önce tek tek gördüğünü anlattı. Bu ders aynı kapının öbür tarafında, klinisyenin masasında duruyor. Sırasıyla şiddetin neden kendiliğinden anlatılmadığına, tarama görüşmesindeki soru türlerine (davranış, korku, kontrol, yaralanma, silaha erişim, ayrılık sonrası risk), standart ölçeklerin sınırlarına ve taramanın ardından kurulan karar ile kayda bakacağız. Ders, tarama yapmayı öğrenmenin yerine geçmiyor; şiddet değerlendirmesi bir klinisyenin eğitimli bir gözetim altında, gerçek görüşmelerde geliştirdiği bir beceri.

Sıfır noktası

Çift terapisine başvuran bir çift, terapiste kendi sorun tanımıyla gelir. M15-D05 bu başvuru nedenlerinin nasıl biçimlendiğini anlatmıştı: çiftin anlattığı sorun, yaşadığı sorunun tamamı olmak zorunda değil. Şiddet bu boşluğun en tehlikeli yerinde duruyor. M16-D02'de aktarılan Ehrensaft ve Vivian bulgusu taramanın neden şart olduğunu gösteriyor: başvuran çiftlerin çoğunda fiziksel şiddet varken pek azı bunu kendiliğinden başvuru sorunu olarak söylemişti. En sık gerekçeler şiddetin bir sorun sayılmaması, seyrek ya da düzensiz görülmesi ve başka sorunların bir sonucu olarak okunmasıydı.

Bu tablo klinisyen için basit bir sonuç doğuruyor: sorulmayan şiddet çoğu zaman anlatılmıyor. Şiddet taraması bu yüzden belirti görülen çiftlere değil, başvuran her çifte yapılan rutin bir adım olarak kurulur.

Mekanizma

Ayrı odanın işlevi

Ayrı görüşmenin mantığı M13-D10'da okurun gözünden anlatıldı. Klinisyen için bu mantık üç pratik gerekçeye dayanıyor. Birincisi bilgi: korkan partner, korktuğu kişinin yanında korkusunu anlatmayabilir. İkincisi güvenlik: ortak odada söylenen bir şikâyet eve dönüş yolunda bir bedele dönüşebilir. Üçüncüsü kararın kendisi: ortak çalışmaya devam edip etmemeye, ancak iki partnerin de tek başına anlattıkları yan yana konduğunda karar verilebilir.

Aldarondo ile Straus'un şiddetin fark edilmemesini yalnız danışana değil terapiste de bağlaması, klinisyenin kendine bakması gereken yeri gösteriyor. Makalenin özeti bu gerekçeleri tek tek saymıyor; ama klinisyenin kendine sorabileceği soru açık: bu çifte şiddeti sormadıysam, sormamamın nedeni çiftin anlattıkları mıydı, yoksa benim rahatsızlığım mı? Ayrı oda yalnız danışanın değil, terapistin de daha rahat sorabildiği bir alandır.

Sorunun biçimi: davranış, korku, kontrol

Tarama görüşmesinin en önemli kararı soruların biçimidir. "Şiddet" ya da "istismar" sözcüğüyle açılan bir soru, danışanın kendi deneyimine o etiketi yapıştırmasını ister; pek çok kişi ise yaşadığını bu sözcüklerle düşünmez. Klinisyenler bu yüzden etiket yerine somut davranış sorar.

Davranışa özgü sorular birkaç alana yayılır. İlki tartışmanın seyri: son büyük anlaşmazlık nasıl başladı, nasıl bitti, biri odadan çıkmak istediğinde ne oldu. İkincisi beden: itme, tutma, bir şey fırlatma, kapıyı kesme. Üçüncüsü yaralanma: bir iz kaldı mı, bir sağlık kuruluşuna gitmek gerekti mi, gerektiği hâlde gidilmedi mi. Dördüncüsü korku: partnerin yanında ne zaman diken üstünde hissediyor, bir şeyi söylemeden önce onun tepkisini hesaplıyor mu. Beşincisi kontrol: para, telefon, arkadaşlar, aile ziyaretleri üzerinde kim karar veriyor. M03-D07'nin adını koyduğu zorlayıcı kontrolü yakalayan, tek tek olaylardan çok bu gündelik düzene dair sorulardır.

Ölçekler ve tehlike değerlendirmesi

Klinik görüşmenin yanında, şiddeti standart bir biçimde soran ölçekler de kullanılır. Aldarondo ile Straus'un gözden geçirdiği Çatışma Taktikleri Ölçekleri, bir partnerin anlaşmazlıklarda başvurduğu davranışları, sözlü tartışmadan bedensel saldırıya uzanan bir yelpazede, ne sıklıkla görüldüğüyle birlikte sorar. Kâğıt üzerinde ve tek başına doldurulan bir ölçeğin avantajı, danışanın bir yüz karşısında söyleyemediğini işaretleyebilmesidir. Sınırı da açıktır: bir davranışın kaç kez olduğunu sayar, ama o davranışın neye hizmet ettiğini, korku yaratıp yaratmadığını, bir kontrol düzeninin parçası olup olmadığını tek başına söylemez.

İkinci araç ailesi, şiddetin varlığını değil, ağırlaşma ve ölümle sonuçlanma ihtimalini değerlendirmeye yöneliktir.

Bu aracın geliştirildiği on bir şehirli veri, M13-D07'nin ayrılık dönemine dair aktardığı vaka-kontrol çalışmasıyla aynı türden: partner cinayetleri ile şiddet görmüş ama hayatta kalmış kadınların karşılaştırılması. Bu bağ klinisyen için önemli: ayrılık sonrası risk bir yan ayrıntı değil, tehlike değerlendirmesinin merkezindeki başlıklardan biri. Aynı mantıkla silaha erişim de sorulur. Evde ya da partnerin kolayca ulaşabileceği bir yerde silah bulunması, bir tehdidin ne kadar hızlı gerçeğe dönüşebileceğini değiştirir. Tehditlerin içeriği ve şiddetin son dönemde sıklaşıp sıklaşmadığı da bu başlığa girer. Ölçeklerin maddeleri telif ve eğitim koşullarına bağlıdır; klinisyen bir aracı ancak eğitimini aldıktan sonra kullanır.

Karar akışı ve belgeleme

Taramanın amacı bir puan ya da bir tanı değil, bir karardır. Bu karar kabaca üç yöne açılır. İlki, ayrı görüşmelerde korku, kontrol ve ciddi şiddet işareti görülmediğinde ortak çalışmaya devam etmektir; bu durumda bile şiddet sorusu süreç boyunca ara ara yinelenir. İkincisi, belirsiz ya da sınırda bir tabloda ortak çalışmayı ertelemek ve her partnerle bir süre daha tek tek görüşmektir. Üçüncüsü, korku, kontrol düzeni ya da ağır şiddet görüldüğünde ortak oturumu başlatmamak, risk altındaki partnere bireysel destek ve güvenlik planlaması sunmak, şiddet uygulayan partneri bu alanda uzmanlaşmış bir programa yönlendirmektir. M13-D10'un tartıştığı çok çiftli programlar ancak ilk yönün içinden, sıkı koşullarla düşünülür.

Belgeleme bu akışın görünmeyen ama belirleyici parçasıdır. İyi bir kayıt neyin sorulduğunu, neyin anlatıldığını danışanın kendi sözcüklerine yakın biçimde, hangi aracın hangi tarihte kullanıldığını ve verilen kararın gerekçesini içerir. Kayıt aynı zamanda bir risk taşır: çift dosyası iki partnerin ortak dosyasıysa ya da bir partner dosyaya erişim isteyebilecekse, şiddete dair notların nerede ve nasıl tutulacağı ayrıca düşünülür. Terapi S03-P02-D04, bir bilginin kime açılacağı sorusunun yasal çerçeveye ve kuruma göre değiştiğini hatırlatıyor; klinisyen kendi kurumunun ve mevzuatının kuralını bilmek zorundadır.

Usta katmanı

Deneyimli bir klinisyen taramayı bir form değil, bir ilişki anı olarak görür. Terapi S03-P02-D06 değerlendirmenin kendisinin bir temas olduğunu, iyi sorulmuş bir sorunun danışana dinlenildiğini hissettirdiğini anlatıyor. Şiddet taramasında bu temasın bir yan etkisi daha var: soru sorulduğu anda danışan, bu odada bu konunun konuşulabileceğini öğrenir. İlk görüşmede "hayır" diyen biri, birkaç hafta sonra o kapının açık olduğunu hatırlayabilir.

İkinci incelik, terapistin kendi isteğidir. Çift terapisine iki kişi gelmiştir ve ikisi de ortak oturum istemektedir; ortak çalışmayı başlatmak herkes için kolay yoldur. Usta klinisyen kontrol işaretleri gördüğünde bu kolaylığa direnir; bu tabloda ortak oturumu ertelemenin gerekçesi bir kural değil, odada konuşan kişinin eve sağ salim dönebilmesidir. Bunu yaparken şiddet uygulayan partneri ne aklar ne de şeytanlaştırır; davranışı adlandırır, değişimin yolunu açık tutar.

Güvenlik notu

Şiddet taraması bir bilgi toplama adımı olduğu kadar, korkan bir kişinin yardıma ilk kez yaklaştığı an da olabilir; bu yüzden taramanın sonunda yalnız bir tedavi kararı değil, kişinin bugün gidebileceği yollar da konuşulur. Bu yollar birbirinin yerine değil, yan yana kullanılabilir: kişinin sırrını paylaşabileceği yakın biri, aile hekimi ya da bir hastanenin acil servisi, karakol ya da jandarma, şiddet alanında görev yapan kamu birimleri ve hakların öğrenilmesi için barolardaki ücretsiz hukuki yardım. Güvenlik planının ilkelerini Terapi S03-P02-D07 ayrıntılı işliyor. Bu dersi okuyan biri kendi ilişkisinde tehlike hissediyorsa, bir terapi değerlendirmesini beklemeden bu yollardan birine başvurabilir; korunma, tedavi kararından önce gelir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kaynaklarının çoğu ABD'den ve büyük ölçüde yirmi yılı aşkın bir geçmişten geliyor; başka bir hukuk ve hizmet düzenine genellenirken dikkat ister. Aldarondo ile Straus'un makalesi bir öneri metni, önerdiği taramanın sonuçları iyileştirip iyileştirmediğini sınamıyor. Schacht ve arkadaşlarının anketi terapistlerin ne yaptığını kendi beyanlarıyla ölçüyor ve yönergelerin izlenmesinin danışanlar için neyi değiştirdiğini göstermiyor. Todahl ile Walters'ın derlemesi, tarama bulgularının çoğunun tıp ortamlarından geldiğini açıkça söylüyor; bu bulguların çift terapisi odasına ne ölçüde taşınabileceği tartışmalı. Tehlike Değerlendirmesi kadınlara yönelen partner cinayeti verisiyle geliştirildi; erkeklere ya da eşcinsel ilişkilerde yaşanan şiddete ne kadar uyduğu ayrıca sınanmalı. En önemli boşluk şu: ayrı görüşmeyle yapılan evrensel taramanın çift terapisinde gerçek zararı azalttığını doğrudan gösteren kontrollü bir çalışma yok; bu uygulama, mantığı güçlü bir uzman uzlaşısına dayanıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çift terapisine başvuran çiftlerde şiddet sık görülür, ama kendiliğinden anlatılması seyrektir; sorulmayan şiddet çoğu zaman görünmez kalır.

Ayrı görüşme hem korkan partnerin konuşabilmesi hem de söylenenin eve bir bedel olarak dönmemesi için kurulur.

Etiket yerine somut davranış, korku ve gündelik kontrol sorulduğunda danışanın deneyimi daha doğru görünür.

Ölçekler davranış sayar ya da riski derecelendirir; işlevi ve bağlamı ise görüşme gösterir.

Taramanın sonu bir karardır: devam, erteleme ya da bireysel destek ve yönlendirme; bu karar gerekçesiyle ve aktarım diliyle kayda geçer, süreç boyunca da yinelenir.

Sonraki derse köprü

Yonca'nın ayrı görüşmede anlattığı iki gece, çiftin formuna yazdığı "iletişim sorunu"ndan çok daha uzun bir geçmişin parçası. Bu geceler ne zaman başladı, ilişkinin hangi döneminde sıklaştı, ikisi tanıştıklarında aralarındaki dengeyi nasıl kurmuşlardı? Bir klinisyen bu soruları tek tek olaylarla değil, çiftin birlikte geçirdiği yılların anlatısıyla cevaplamaya çalışır. O anlatının nasıl dinlendiği, nereden başlatıldığı ve içinden hangi ipuçlarının ayıklandığı, öykünün kendisi kadar önemlidir. İlişki öyküsü.