İlk ortak görüşme

Açılış sahnesi

Tuba bekleme salonunda kapıya en yakın sandalyeyi seçmiş. Rüstem iki koltuk ötede, telefonundaki bir notu aşağı yukarı kaydırıyor. Randevuyu Tuba aldı, ama listeyi Rüstem hazırladı.

Terapist kapıyı açınca ikisi aynı anda kalkıyor. Rüstem bir adım geri çekilip Tuba'nın önden girmesini bekliyor. İçeride kanepeyle iki koltuk var. Tuba kanepeye değil, kapıya yakın koltuğa oturuyor ve çantasını kucağından indirmiyor.

Terapist daha bir şey sormadan Rüstem konuşuyor: "Baştan söyleyeyim, gelmek onun fikriydi. Geldim, tamam. Ama siz de kadınsınız, onu anlayacağınızı biliyorum."

Tuba gözlerini tavana çeviriyor. "Gördünüz mü? Daha oturmadık."

Terapistin defterinde ilk soru hazır: "Sizi buraya getiren ne?" Ama soruyu kime yönelteceğini, kimin cevabını önce dinleyeceğini ve Rüstem'in az önceki cümlesine ne diyeceğini henüz seçmedi. Önünde elli dakika var. İlk dördü geçti bile.

Bu derste ne olacak

Modül 15 çift terapisinin ne olduğunu, kime yaradığını ve onu yürüten kişide neler arandığını tartıştı. Modül 16 işin pratik başlangıcına iniyor: Bir çiftin sorununu anlamak ve onu bir formülasyona, yani neyin neden sürdüğüne dair sınanabilir bir açıklamaya dönüştürmek. Bu yolun ilk durağı, iki eşin terapistle aynı odada ilk kez oturduğu saat.

Üç soruyu sırayla açacağız. İlk görüşme ne için yapılır? Hangi parçalardan oluşur? Terapist, birbirine kırgın iki insanla aynı anda nasıl bir çalışma ilişkisi kurar? Sonunda bu sorulara araştırmanın ne kadar cevap verebildiğini tartacağız.

Vakalar bileşik ve kurgusaldır. Hiçbiri tanınabilir bir çifti ya da terapisti anlatmaz.

Sıfır noktası

Terapi S02-P01-D04, tek bir kişiyle yapılan ilk görüşmeyi anlatmıştı: öyküyü toplamak, riski sormak, sunulan yakınmadan ortak bir sorun tanımına varmak. Çift odasında bu adımların hepsi geçerlidir, ama her biri iki kez yapılır ve iki cevap çoğu zaman birbirini tutmaz. M15-D05 bunu başvuru nedeninin iki eşte farklı olabileceğiyle göstermişti. İlk ortak görüşmede terapist bu farkı ortadan kaldırmaya çalışmaz; onu görünür kılar ve ikisinin de "evet, bu biziz" diyebileceği bir tarife doğru yavaş yavaş ilerler.

İkinci fark daha az göze çarpar. Bireysel görüşmede danışan terapistle konuşur. Ortak görüşmede eşler terapistle konuşurken birbirlerini de dinler, birbirlerine de cevap verir ve her cümleyi partnerinin yüzünde nasıl karşılandığına bakarak tartar. Terapist bilgi toplarken çiftin iletişim biçimini de canlı izler.

Mekanizma

Amaç: bilgi, bağlanma ve bir karar

İlk ortak görüşmenin üç işi vardır ve üçü aynı saatte yürür. Birincisi değerlendirmedir: Çifti bugün ne zorluyor, bu zorluk ne zamandır var, iki eş onu nasıl açıklıyor? İkincisi bağlanmadır (engagement): İki kişinin de bu odaya yeniden gelmeye değer bulması. Üçüncüsü bir karardır: Çift terapisi bu çift için bu aşamada uygun mu, değilse ne uygun?

Değerlendirme dar bir sorun listesinden geniş tutulur. Çift sıkıntısı yalnız ilişkideki davranışlardan değil, iki eşin kendi zorluklarından da beslenir ve o zorlukları da besler.

Bu çerçeve ilk görüşmenin neden tek bir şikâyetle bitirilmediğini açıklar. Terapist "sık tartışıyoruz" cümlesinin altında ne olduğunu, tartışmaların kime ne zaman çarptığını ve iki eşten birinin yükünün ilişkiye nasıl taştığını da merak eder.

Yapı: bir saatin parçaları

İlk ortak görüşmenin tek doğru biçimi yoktur; farklı yaklaşımlar farklı sıralar önerir. Yine de çoğu yaklaşımda dört parça tekrarlanır.

Görüşme bir çerçeveyle açılır. Terapist kim olduğunu, bu saatin ne için yapıldığını, ileride eşlerle ayrı ayrı da görüşebileceğini ve paylaşılan bilginin nasıl kullanılacağını kısaca söyler. Bilgi paylaşımının ayrıntılı kuralları M16-D03'ün konusu; ilk görüşmede önemli olan, kuralın gizli kalmaması.

Sonra her eşe sırayla söz verilir. Terapist ilk soruyu kime yönelttiğini bilerek seçer ve ikinci kişiye aynı genişlikte alan açar. Ardından ilişkinin kısa bir öyküsü gelir: nasıl tanıştılar, iyi giden bir dönem oldu mu, sorun ne zaman ve nasıl başladı. Son parça kapanıştır: Terapist duyduklarını her iki eşin de kendi payını görebileceği bir dille özetler ve sonraki adımı söyler.

İki kişiyle aynı anda ittifak

M15-D04 ittifakın çift odasında üç katmana ayrıldığını, terapistin her eşle ayrı ayrı bağ kurduğunu ve eşlerin terapi hakkında kendi aralarında anlaşıp anlaşmadığının da hesaba girdiğini göstermişti. İlk görüşme bu katmanların ilk kez sınandığı yerdir. Terapistin her dakika verdiği küçük kararlar, örneğin kime bakarak konuştuğu, kimin cümlesini tekrarladığı, kimin sözünü kestiği, iki kişi tarafından ayrı ayrı izlenir.

Açılış sahnesindeki Rüstem bu çatışmayı daha oturmadan dile getirdi: Terapistin cinsiyeti onun gözünde zaten bir taraf seçmişti. Garfield'ın önerisine göre bu cümle geçiştirilecek bir saldırı değil, ittifakın kurulacağı malzemedir. Terapist kaygıyı açıkça konuşmaya çağırabilir: "Bu odada sizin tarafınızın da duyulmadığını hissederseniz bunu bana söylemenizi isterim."

İlk saatin ağırlığı ve sınırı

İlk görüşmenin ittifak için belirleyici olduğu sık söylenir. Araştırmalar bu sezgiyi hem destekliyor hem de sınırlıyor. Ölçülen ittifak, ilk oturumda erkek ve kadın partnerler arasında farklı çıkabiliyor; ama ilk oturumdaki tek bir ölçüm, terapinin nasıl biteceğini tek başına söylemiyor.

Bu iki bulgu birlikte okunduğunda ilk görüşmenin işlevi biraz değişiyor. İlk saatte iyi bir ittifak kurmak yeterli değil, ama sonraki oturumlarda yükselecek bir ittifakın zemini orada atılıyor. Birinci oturumda gönülsüz görünen bir eş kaybedilmiş sayılmaz; terapistin ona yeniden alan açıp açmayacağı daha belirleyici olabilir. Erkeklerin ilk ittifakının daha düşük çıkması ise açılış sahnesindeki Rüstem'in tutumunu açıklamaz; yalnız terapistin bu tutuma hazırlıklı olmasını mantıklı kılar.

Usta katmanı

Deneyimli bir çift terapisti ilk görüşmede çifte üç şey sunar: duyulmak, düzen ve umut. Duyulmak için her eşin, terapistin kendi anlatısını en az bir kez eksiksiz özetlediğini görmesi gerekir. Düzen, terapistin tartışma tırmandığında araya girmesi, sırayı yeniden kurması ve kimsenin kimseyi bağırarak susturmasına izin vermemesidir. Umut, Terapi S02-P01-D04'te de vurgulandığı gibi, boş bir söz vermekle kurulmaz; çiftin zorluğunun anlaşılır ve üzerinde çalışılabilir olduğunu göstermekle kurulur.

Terapist bu üçünü sunarken kendi tepkilerini de izler. M15-D10'daki terapist etkisi en somut hâlini burada alır: Kâğıt üzerinde aynı sırayı izleyen iki klinisyenin odasından çıkan çiftler, o saati bambaşka yaşamış olabilir. Bir eşin anlatısı terapiste kendi ilişkisini hatırlatıyorsa, ona daha uzun bakabilir, onun cümlelerini daha sıcak tekrarlayabilir. Bölünmüş ittifak çoğu zaman bu küçük dengesizliklerden doğar.

Güç farkı da ilk görüşmede kendini gösterir. Rüstem'in cümlesi terapistin cinsiyetine dair bir kaygıydı. Ama bir eşin konuşmadan önce partnerinin yüzüne baktığı, cevabını onun onayına göre ayarladığı bir tabloda ortak oturum açık konuşmaya elverişli bir yer olmayabilir; M13-D10 bu tabloda ortak terapinin neden ilk adım olmadığını tartışmıştı, klinik taramanın kendisi M16-D04'te ele alınacak.

İlk görüşmenin bir yapısını kâğıt üzerinde izlemek, karşısında birbirine bağıran iki insanla o yapıyı ayakta tutmayı öğretmez; bu ikincisi gözetim altında yapılan görüşmelerle ve kayıtların süpervizörle birlikte izlenmesiyle kazanılır.

Beck, Friedlander ve Escudero'nun dikkat çektiği güvenlik duygusu, ilk görüşmenin belki de en kırılgan malzemesidir. Bir eş bu odada söylediği bir cümlenin akşam evde kendisine karşı kullanılacağından korkarsa, konuşmaz ya da yalnız güvenli olanı söyler.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki bulgular ilk görüşme üzerine doğrudan bir deney değil. İttifak çalışmaları terapinin farklı noktalarında alınmış ölçümlere dayanıyor ve ilk görüşmenin hangi parçasının neyi etkilediğini ayırt edemiyor. Anker ve Halford ekiplerinin örneklemleri heteroseksüel çiftlerden oluşuyor ve birinin kültürel çerçevesi tek bir grupla sınırlı; bu sonuçları aynı cinsiyetten çiftlere, farklı kültürlere ya da Türkiye'deki başvuru koşullarına genellemek için ayrıca veri gerekiyor. Beck'in ekibinin çalışması dört aileyle yapıldı ve çift terapisine doğrudan aktarılamaz. Garfield'ın ve Snyder'ın ekibinin metinleri deneyimli klinisyenlerin önerileri; değerli, ama sınanmış bir protokolün yerini tutmuyor. Aktarılan çalışmaların hiçbiri Türkçe konuşan çiftlerde ilk görüşmeyle ittifak arasındaki bağı sınamıyor; bu bağın burada da aynı biçimde kurulup kurulmadığı açık bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

İlk ortak görüşme aynı anda bir değerlendirme, bir bağ kurma çabası ve bir karar noktasıdır; bu üçünden biri ihmal edilince öteki ikisi de zayıflar.

Çift odasında her soru iki kez sorulur ve iki cevap çoğu zaman uyuşmaz. Terapistin işi bu farkı bastırmak değil, iki kişinin de kendini tanıyabileceği bir tarif kurmaktır.

İttifakın iki eşte ayrı ayrı izlenmesi gerekir. İyi bir ortalama, bir eşte güçlü, ötekinde zayıf bir bağı gizleyebilir.

İlk saat terapinin sonunu belirlemez, ama sonraki görüşmelerde yükselecek bir ittifakın zeminini kurar; gönülsüz bir eşi ilk dakikalarda kaybetmek kaçınılmaz bir kader değildir.

Sonraki derse köprü

Tuba ile Rüstem'in ilk saatinde bazı şeyler ortaya çıktı, bazıları ise odada söylenemedi. Rüstem'in listesinde ne yazdığını, Tuba'nın sandalyesini neden kapıya doğru çektiğini terapist henüz bilmiyor. Değerlendirmenin ikinci adımı, eşlerin her biriyle ayrı görüşme yapmak: Partnerinin yüzüne bakmadan anlatılabilenler neler, terapist bu görüşmelerde neyi sorar, neyi bilerek sormaz? Bu ayrı oturumların ortak çalışmaya nasıl hizmet ettiği ve nerede durması gerektiği ele alınacak: Bireysel görüşmeler.