Geniş aile ve kayın ilişkileri

Açılış sahnesi

Elif ile Uğur evleneli iki yıl oldu. Kiralarının bir kısmını Elif'in babası ödüyor; düğünden sonra "ilk yıllar zor olur" diyerek kendisi teklif etmişti. Uğur o gün minnettardı. Şimdi her ayın başında kayınpederinden gelen kısa mesajı okurken içi daralıyor: "Bu ay da tatile mi gidiyorsunuz?" Mesajda bir suçlama yok, ama Uğur her seferinde hesap veriyormuş gibi hissediyor.

Elif'in derdi başka bir yerde. Uğur'un annesi her akşam saat dokuzda arıyor ve Uğur telefonu hiç sessize almıyor. Kurban Bayramı'nın ilk günü nerede geçirilecek sorusu da her yıl aynı yere varıyor: Uğur'un annesi "biz hep birlikte kalkarız" diyor, Uğur da "bu sefer de böyle olsun" diyor. Elif kayınvalidesini sevmiyor değil; sevdiği hâlde bir şeyin kendisinin dışında konuşulup bittiğini hissediyor.

Bir akşam yemekte ikisi de aynı cümleyi kuruyor, yalnız özneleri farklı: "Senin ailen bizim hayatımıza karışıyor." İkisi de haklı ve ikisi de karşısındakinin kendi ailesini savunmasını bekliyor. Asıl sorulması gereken belki de şu: Kim kimin ailesine sınır koyacak, hangi dille ve kimin ağzından?

Bu derste ne olacak

Önce kayın ilişkilerinin çifti hangi yollarla etkilediğine dair uzunlamasına bulgulara bakacağız: anlaşmazlık evliliğe sızıyor mu, yakınlık her zaman yük mü? Ardından sınır koymanın neden her ailede aynı anlama gelmediğini, Türkiye'deki kuşak, şehir ve eğitim farklarıyla birlikte ele alacağız. Sonra kendi ailesiyle eşi arasında duran kişinin, yani aracı eşin işini tarif edeceğiz. Hem gelinin hem damadın ailesiyle yaşananları birlikte işleyeceğiz; çünkü yük yalnız bir yönden gelmiyor.

Sıfır noktası

Evlenen iki kişi yalnız birbirleriyle değil, birbirlerinin ana babalarıyla, kardeşleriyle, bazen teyzeleriyle de bir bağ kurar. Bu bağı kimse seçmez; evliliğin yan ürünü olarak gelir. Bu yüzden kayın ilişkisi garip bir yerde durur: ne kan bağı kadar kendiliğinden ne de arkadaşlık kadar gönüllüdür.

Kayın ilişkilerini konuşurken çoğumuzun aklına önce bir karikatür gelir: gelinini beğenmeyen, oğlunu bırakmayan bir kadın. Bu karikatür hem kadınlara haksızlık eder hem de resmin yarısını siler. Kayınpederler, eşin kardeşleri ve damadın kendi ailesiyle yaşadıkları da aynı tabloya aittir. M04-D12'de kültür içi çeşitliliğe dikkat çekilmişti; bu ders onu kayın ilişkilerine uyguluyor.

Mekanizma

Anlaşmazlık evliliğe sızar mı

Kayın ilişkisinin önemli olup olmadığını anlamak için tek bir anda yapılan bir anket yetmez. Kayınlarla kötü geçinen çiftlerin zaten mutsuz olması da mümkündür; mutsuz evlilik kayınlara olan bakışı da bulandırabilir. Bu yüzden aynı eşleri yıllarca izleyen çalışmalar daha değerlidir.

Burada asıl ilginç olan, okun yönü. Kadınlarda kayın anlaşmazlığı önce geliyor, evlilikteki aşınma sonra. Erkeklerde ise iyi giden bir evliliğin kayınlarla ilişkiyi de yumuşattığı görülüyor. Aynı kayın ilişkisi, iki eş için farklı bir rol oynayabiliyor.

Yakınlık her zaman yük değil

Kayın ilişkisini yalnız bir sorun kaynağı olarak görmek resmin öbür yarısını gizler. Kayınlar aynı zamanda çocuk bakımında yardım, zor günde bir sığınak, tartışmalarda bir dengeleyici olabilir. M05-D12 eş dışı desteğin evliliğin yükünü nasıl hafiflettiğini göstermişti; kayınlar bu desteğin parçası olabilir.

İki çalışma birlikte okunduğunda tablo şu: yakınlık ne kendiliğinden bir koruma ne kendiliğinden bir tehdit. Kimin ailesine, kimin yakın olduğu ve çiftin geçmişinde ne taşıdığı sonucu değiştiriyor.

Sınır koymanın kültürel bağlamı

Kayın ilişkileri üzerine yaygın tavsiyelerin çoğu, ailenin çekirdek çift ile onun dışındaki herkes arasında net bir çizgi çekmesi gerektiğini varsayar. Bu tavsiye belirli bir aile modelinden doğmuştur ve her yerde aynı biçimde işlemez.

TP M15-D03, Türkiye'de birçok ailede maddi bağımlılık azalırken duygusal bağın sürdüğünü Kağıtçıbaşı'nın modeliyle anlatmıştı. Bu tablo kayın ilişkisine doğrudan yansır. Ana babasına her gün telefon eden bir kocanın davranışı, bağımsızlık modelinden bakan biri için "ayrılamamak" gibi görünebilir; duygusal bağın değer gördüğü bir aileden bakan biri için ise bir sevgi göstergesidir. Terapi S03-P03-D09, uygulayıcının bu bağı çözülmesi gereken bir düğüm gibi okuma eğilimine ayrışmayı hedef sanma adını veriyor. Aynı uyarı çiftler için de geçerli.

Türkiye içinde de tek bir tablo yok. M01-D06'da gördüğümüz gibi ilk evlenme yaşı yükseliyor; geç evlenen ve kendi geliriyle ev kuran bir çiftle, ana babasının evine yakın oturan ve onların desteğine yaslanan bir çiftin sınır ihtiyacı aynı değildir. Aynı sofrada üç kuşak birbirinden farklı beklentiler taşıyabilir.

Aracı eş

Kayın meselelerinde en çok yük taşıyan kişi çoğu zaman kayının kendisi değil, iki tarafın ortasında duran eştir. Elif ile Uğur'un evinde iki aracı var: Elif babasıyla, Uğur annesiyle konuşması gereken kişi.

Pratikte aracı eş ilkesi şudur: kendi ana babasıyla konuşan, kendi çocuklarıdır. Elif'in babasına "kira desteği için minnettarız ama harcamalarımızı konuşmak istemiyoruz" diyecek kişi Elif'tir; Uğur'un annesine "bu bayram ilk günü Elif'in ailesindeyiz" diyecek kişi Uğur'dur. Bu bir kural değil, işe yarayan bir iş bölümü: Kendi ana babasına söz söyleyen çocuk yüz kaybı riskini daha az taşır, çünkü ilişki zaten sağlamdır. Gelin ya da damadın aynı cümleyi kurması ise yeni bir bağı gereksiz yere zorlar.

Bu bulgu aracı eşin işine ince bir not ekliyor. Aracılık tek başına yetmiyor; gelin ya da damat ile kayının birbirine doğrudan bir bağ kurması da sonradan işe yarıyor. Aracı eşin görevi iki tarafı ayrı tutmak değil, zor konuşmaları üstlenirken iki tarafın kendi aralarında bir ilişki kurmasına alan açmak.

Usta katmanı

Kayın meselesiyle gelen bir çifti dinleyen terapist önce kimin aracı olduğunu haritalar. Terapi S03-P03-D09'daki onay halkası burada işe yarar: bu çiftin kararlarından önce kimin fikri alınıyor, kim haber verilmeden kırılıyor? Haritayı çıkarmak suçlu aramak değildir; kimin hangi konuda söz sahibi olduğunu görünür kılar. Terapist ayrıca bir kayın ilişkisinin "düzeltilmesini" hedef olarak koymaz. Hedef, çiftin bir ortak tutum geliştirmesi ve her eşin kendi ailesine bu tutumu kendi dilinde iletebilmesidir.

Bir ayrım şart. Kayın baskısı bazen kaba bir yorum ya da ısrarlı bir ziyaret değildir: bir eşin parasına el konuyorsa, ailesiyle görüşmesi yasaklanıyorsa, eşlerden biri kayınlarının ya da eşinin tepkisinden korkuyorsa, bayram planı müzakeresi anlamını yitirir. Bu tabloda terapist ortak görüşmeyi sürdürmeden önce korunmayı ve kişinin hangi destek kaynaklarına ulaşabildiğini tek tek konuşur; çünkü kayınları karşısına alan bir cümle, eve dönüldüğünde ona zarar verebilir.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki dört çalışmanın ikisi Siyah ve Beyaz Amerikalı çiftlere dayanıyor, öbür ikisinin özeti örneklemin nereden geldiğini söylemiyor; Orbuch ve arkadaşlarının bulgusu, sonuçların aynı ülke içinde bile gruptan gruba değiştiğini gösteriyor. Bu yüzden bulguları Türkiye'deki çiftlere genellemek temkin ister. Aktarılan uzunlamasına verinin Türkiye'deki çiftlerden gelen bir karşılığı yok; kültürel bağlam bölümü bu yüzden kuramsal bir çerçeveye ve ilgili derslere dayanıyor. Ölçümlerin çoğu eşlerin kendi bildirimine dayanıyor ve kayınların kendi bakış açısı yalnız Fingerman ve arkadaşlarının çalışmasında ve yalnız kayınvalideler için ölçüldü; kayınpederlerin, eşin kardeşlerinin ve eşcinsel çiftlerin kayın ilişkileri bu çalışmaların dışında kaldı. Aracı eş ilkesinin etkisi doğrudan sınanmış değil; burada bir uygulama önerisi olarak sunuluyor. Bulguların yeni örneklemlerde tekrarlanması gerekiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kayın ilişkisi seçilmeden gelen ama evliliği yıllar boyunca etkileyebilen bir bağdır; uzun evliliklerde bile kayınlarla süren anlaşmazlık ilişkiyi aşındırabiliyor. Öte yandan aileye yakın olmak kendi başına bir tehlike işareti sayılmaz: bazı eşler için kayın ailesi, kendi geçmişlerinde eksik kalanı tamamlayan bir destek. Sınırın kalınlığı herkese aynı ölçülemez; kuşak, gelir, oturulan şehir ve ailelerin değerleri onu biçimlendirir. Pratikte en işe yarayan iş bölümü, herkesin kendi ana babasıyla kendisinin konuşması, ama gelin ya da damadın da kayınlarıyla kendi bağını kurabilmesidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste çiftin etrafındaki halka hep yaşça büyüklerden oluşuyordu: ana babalar, kayınlar, kardeşler. Yıllar geçtikçe halkaya evin içinden biri katılır: kendi kapalı kapısı, kendi saat pazarlığı olan bir genç. O zaman iki eşin her birinin kendi ailesinden getirdiği "çocuk nasıl büyütülür" fikri yeniden masaya gelir; kimin kural koyduğu, kimin yumuşattığı ve bu farkın evliliğe nasıl yansıdığı sıradaki dersin merkezinde. Ergen çocuklu ev.