Kütüb-i Sitte ve yazarları

Giriş

Hazırlıkta "Din nasihattir" hadisini bir Kırk Hadis kitabında buldun ve kitabın verdiği kaynak kaydını olduğu gibi not ettin. Belki "Müslim, Îmân" diye başlayıp bir sayıyla biten bir kayıttı; belki kitabın adını tanıdın ama "Îmân" kelimesinin ve sayının ne anlama geldiğini bilemedin. Bu derste o kaydı çözeceğiz. Hadis literatürünün temelini oluşturan altı kitabı, Kütüb-i Sitte'yi ve yazarlarını tanıyacaksın: hayatlarını, eserlerini nasıl düzenlediklerini, hangi şartlarla hadis seçtiklerini ve her birinin güçlü yanını. Ardından Sahîhayn'ın ümmet nezdindeki yerini ve bu iki kitaba yöneltilen eleştirileri, hadis kitaplarının türlerini (câmi', sünen, müsned, musannef) ve bir hadisi kaynağında bulmanı sağlayacak araçları öğreneceksin. Ders 9.1'den beri "Buhârî ve Müslim'de geçer" dediğimiz her cümlenin arkasındaki kitapları bu derste açıyoruz.

Ana anlatım

Altı kitap ve bir liste. Kütüb-i Sitte, "altı kitap" demektir ve hicri üçüncü asırda yazılmış altı hadis derlemesini ifade eder: Buhârî ve Müslim'in Sahîh'leri, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünen'leri. Bu listenin kendisi de tarihî bir oluşumdur. İlk beş kitabın temel kaynak sayılması erken dönemde yerleşmiştir; altıncı kitap olarak İbn Mâce'nin Sünen'ini listeye ekleyen isim, hicri altıncı asırda İbnü'l-Kayserânî olarak bilinir. Bazı âlimler altıncı kitap olarak İbn Mâce yerine İmam Mâlik'in Muvatta'ını ya da Dârimî'nin Sünen'ini saymıştır. Bu farklılık, listenin bir "kanon ilanı" değil, âlimlerin kullanım içinde vardığı bir uzlaşma olduğunu gösterir.

Buhârî. Muhammed b. İsmâil el-Buhârî, Orta Asya'da Buhara'da doğdu ve genç yaşta hadis öğrenmek için Hicaz, Irak, Şam ve Mısır'ı dolaştı. Semerkant yakınlarında vefat etti (ö. 256/870). Eserinin tam adı el-Câmiu's-sahîh'tir ve adı, amacını söyler: yalnız sahih hadisleri toplamak. Buhârî, Ders 9.3'te gördüğün gibi ravilerin birbiriyle en az bir kez karşılaştığının bilinmesini şart koşmuş, ravi seçiminde de son derece titiz davranmıştır. Eser fıkıh bablarına göre düzenlenmiştir, ama yalnız ahkâm hadislerini değil, iman, tefsir, siyer, ahlak gibi konuları da kapsar. Buhârî'nin en özgün yanı bab başlıklarıdır (terâcim): her babın başına koyduğu başlıkta çoğu zaman bir ayet, bir sahabe sözü ya da kendi fıkhî kanaatini yerleştirir. Âlimler bu yüzden "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" demiştir. Aynı hadis farklı fıkhî sonuçlar için farklı bablarda tekrar tekrar geçer; bu yüzden eserdeki hadis sayısı tekrarlarla birlikte ve tekrarsız olarak çok farklı verilir.

Müslim. Müslim b. Haccâc, Horasan'ın önemli ilim merkezlerinden Nîşâbûr'da yaşadı ve orada vefat etti (ö. 261/875). Buhârî'nin öğrencisi olmuş, ondan etkilenmiştir. Sahîh'inin başına, Ders 9.1'den beri birkaç kez alıntıladığın ve hadis usulünün ilk metinlerinden sayılan bir Mukaddime koymuştur. Müslim'in eserinin en belirgin özelliği tertibidir: bir hadisin bütün tarîklerini bir arada, peş peşe verir; böylece okuyucu aynı hadisin farklı senedlerini ve lafız farklılıklarını tek bakışta görebilir. Ders 9.3'te şâz ve illeti öğrenirken aynı hadisin farklı yollarını karşılaştırmanın önemini gördün; Müslim'in tertibi bu karşılaştırmayı kolaylaştırır. Müslim eserine bab başlıkları koymamıştır; bugün baskılarda gördüğün başlıklar sonraki şârihlerin, özellikle Nevevî'nin eklemeleridir.

Ebû Dâvûd. Süleyman b. Eş'as es-Sicistânî, bugünkü İran ile Afganistan arasındaki Sicistan bölgesindendir; hayatının son dönemini Basra'da geçirmiş ve orada vefat etmiştir (ö. 275/889). Sünen'i, adından da anlaşılacağı gibi, fıkıh bablarına göre düzenlenmiş ahkâm hadislerinden oluşur. Ebû Dâvûd, eserini tanıttığı ve Mekke halkına yazdığı bilinen mektubunda, yöntemini açıklar: bir hadiste ciddi bir zayıflık varsa bunu belirttiğini, hakkında bir şey söylemediği hadislerin ise kendisine göre kullanılmaya elverişli (sâlih) olduğunu söyler. Fakihler için bu eser çok değerli olmuştur, çünkü ahkâm meselelerinde delil olarak kullanılan hadislerin büyük kısmını bir araya getirir.

Tirmizî. Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî, Ceyhun nehri kıyısındaki Tirmiz'dendir ve orada vefat etmiştir (ö. 279/892). Buhârî'nin öğrencisidir. Eserinin adı el-Câmi'dir, ama Sünen olarak da anılır. Ders 9.3'te gördüğün hüküm ifadeleri ("hasen sahih", "garîb") Tirmizî'nin en önemli katkısıdır: hadislerin çoğunun sonuna derecesini bildiren bir not düşer. Buna ek olarak her babda, hadisle ilgili fakihlerin görüşlerini de kısaca aktarır; kimlerin bu hadisle amel ettiğini, kimlerin farklı düşündüğünü söyler. Böylece Tirmizî'nin eseri hem bir hadis derlemesi hem de erken dönem fıkıh görüşlerinin bir özeti hâline gelir. Eserin sonundaki Kitâbü'l-ilel ise, Ders 9.3'te gördüğün hasen tanımını içeren kısa bir usul risalesidir.

Nesâî. Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, Horasan'daki Nesâ şehrindendir; uzun süre Mısır'da yaşamış, ömrünün sonunda Şam ve Filistin taraflarına gitmiş ve vefat etmiştir (ö. 303/915). İki Sünen'i vardır: daha kapsamlı olan es-Sünenü'l-kübrâ ve ondan seçtiği, el-Müctebâ ya da es-Sünenü's-suğrâ diye bilinen daha kısa eser. Kütüb-i Sitte arasında sayılan, bu ikinci eserdir. Nesâî ravi seçiminde katılığıyla bilinir; Ders 9.5'teki münekkit tasnifinde katı gruba yakın durur. Bu yüzden bazı âlimler Sünen'ler arasında onun eserini sahihe en yakın olanlardan saymıştır.

İbn Mâce. Muhammed b. Yezîd İbn Mâce el-Kazvînî, bugünkü İran'daki Kazvin şehrindendir ve orada vefat etmiştir (ö. 273/887). Sünen'i de fıkıh bablarına göre düzenlenmiştir ve diğer beş kitapta bulunmayan pek çok rivayet içerir. Bu "fazladan" rivayetlere zevâid denir ve âlimler zevâidin önemli bir kısmının zayıf olduğunu, aralarında çok zayıf hatta uydurma sayılan rivayetlerin de bulunduğunu belirtmiştir. Ders 1.1'deki "ilim talep etmek her Müslümana farzdır" rivayetinin İbn Mâce'de zayıf bir senedle geçtiğini hatırla. İbn Mâce'nin altıncı kitap sayılmasının tartışmalı olması da büyük ölçüde bu yüzdendir. Buradan çıkan ders açıktır: Kütüb-i Sitte'de geçmek, bir hadisin sahih olduğunu tek başına göstermez; yalnız Buhârî ve Müslim'in eserleri sahih hadis derleme amacıyla yazılmıştır.

Sahîhayn'ın yeri ve eleştiriler. Buhârî ve Müslim'in iki eserine birlikte Sahîhayn (iki Sahîh) denir. Ümmetin âlimleri bu iki eseri Kur'an'dan sonra en sahih kitaplar olarak kabul etmiş, onlara büyük bir güven göstermiştir; Ders 9.4'te gördüğün "ümmetin kabulünü görmüş hadisler" tartışması bu güvenle ilgilidir. İki kitapta birlikte yer alan hadislere "müttefekun aleyh" denir ve bu ifade sahih hadisin en yüksek derecesini anlatmak için kullanılır. Ancak bu güven, eleştiriye kapalı olmak anlamına gelmemiştir. Hicri dördüncü asırda Dârekutnî, iki Sahîh'teki iki yüz civarında rivayeti sened ve illet bakımından eleştirdiği bir eser yazmıştır. Bu eleştirilerin çoğu hadisin kendisini reddetmeye değil, belli bir senedin ya da bir ravinin tercihine yönelik teknik tartışmalardır. İbn Hacer, Buhârî şerhinin girişinde bu eleştirileri tek tek ele almış ve cevaplamıştır. Bu tartışmayı bilmek, iki büyük eseri hem gereken güvenle hem de ilmî bir bakışla okumanı sağlar.

Kitap türleri. Hadis literatüründe eserler, düzenlenme biçimlerine göre farklı adlar alır. Câmi', hadisleri iman, ahkâm, ahlak, tefsir, siyer, fitneler ve faziletler gibi bütün konuları kapsayacak biçimde toplayan eserdir; Buhârî'nin ve Tirmizî'nin eserleri böyledir. Sünen, hadisleri fıkıh bablarına göre düzenleyen ve ağırlıkla ahkâm hadislerini toplayan eserdir; Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin eserleri bu türdendir. Müsned, hadisleri konulara göre değil, onları rivayet eden sahabilere göre sıralayan eserdir; bir sahabinin bütün rivayetleri bir arada bulunur. Bu türün en büyük örneği Ahmed b. Hanbel'in Müsned'idir. Musannef ise konulara göre düzenlenmekle birlikte Peygamber'in hadislerinin yanında sahabe ve tâbiûn sözlerine de geniş yer veren eserdir; Abdürrezzâk'ın ve İbn Ebî Şeybe'nin Musannef'leri bilinen örneklerdir. İmam Mâlik'in Muvatta'ı ise Kütüb-i Sitte'den önce yazılmış, merfû hadislerin yanında sahabe ve tâbiûn sözlerini ve Medine halkının uygulamasını içeren, hem hadis hem fıkıh kitabı olan özel bir eserdir.

Bir hadisi bulmak. Bir kaynak kaydını çözmek için önce bu kitapların iç düzenini bilmelisin. "Müslim, Îmân" ve ardından bir sayıdan oluşan bir kayıtta "Îmân", eserin içindeki büyük bölümün, yani "kitab"ın adıdır; sayı ise o kitaptaki hadis numarasıdır. Farklı baskılar farklı numaralandırma sistemleri kullandığı için kayıtlar bazen "kitap, bab, numara", bazen yalnız genel bir hadis numarası biçiminde verilir; bu yüzden bir kaydı ararken hangi numaralandırmanın kullanıldığına dikkat etmelisin. Klasik araştırma aracı, Hollandalı şarkiyatçı Wensinck'in öncülüğünde hazırlanan el-Mu'cemü'l-müfehres li-elfâzi'l-hadîsi'n-nebevî'dir: Kütüb-i Sitte ile Muvatta', Ahmed'in Müsned'i ve Dârimî'nin Sünen'i, yani dokuz kitaptaki hadisleri içlerindeki kelimelerin köklerine göre dizinler. Bir hadisin bir kelimesini biliyorsan, o kelimenin kökünden hadisin hangi kitapta, hangi yerde geçtiğini bulabilirsin. Bugün aynı işi Arapça metin üzerinde arama yapılabilen dijital hadis veri tabanları çok daha hızlı yapar; ama bir kaydı doğru okuyabilmek için kitapların düzenini bilmek hâlâ gereklidir.

Örnekler

• Basit: Bir talebe hazırlıkta bulduğu "Din nasihattir" hadisinin kaydında "Müslim, Îmân" ifadesini görür ve Buhârî'de de geçip geçmediğini merak eder. Hocası ona Buhârî'nin bu sözü, Kitâbü'l-îmân'daki bir babın başlığında kullandığını, yani senedi tam verilmiş bir hadis olarak değil, bir bab başlığı olarak andığını gösterir. Talebe Buhârî'nin bab başlıklarının ne kadar anlam taşıdığını ve "Buhârî'de geçer" demenin bazen dikkat gerektirdiğini öğrenir.
• Orta: Bir talebe bir makalede "Bu hadis Kütüb-i Sitte'de geçtiği için sahihtir" cümlesini okur. Hocası altı kitabın amaçlarını hatırlatır: yalnız Buhârî ve Müslim sahih hadis derleme amacıyla yazılmıştır; Sünen'lerde, özellikle İbn Mâce'nin zevâidinde zayıf rivayetler de vardır. Doğru cümle, hadisin hangi kitapta geçtiğini ve o kitabın ya da bir münekkitin verdiği hükmü birlikte söyleyen cümledir.
• Gerçek hayat: Bir derste hoca bir hadisi "Tirmizî rivayet etti" diyerek aktarır. Sen Tirmizî'nin eserini açıp hadisin sonundaki hüküm notunu okursun, sonra aynı babda Tirmizî'nin aktardığı fakih görüşlerine bakarsın. Hadisin yalnız metnini değil, Tirmizî'nin ona dair değerlendirmesini ve fakihlerin onu nasıl kullandığını da öğrenmiş olursun; bir kaynağı açmak, kaynak kaydını ezberlemekten her zaman daha verimlidir.

Uygulama

Şimdi sıra sende: "Din nasihattir" (ed-dînü'n-nasîha) hadisini en az iki Kütüb-i Sitte eserinde bul ve her biri için bir künye satırı yaz. Önerilen yollar: Müslim'in Kitâbü'l-îmân bölümü, Ebû Dâvûd'un edeple ilgili bölümü ve Nesâî'nin biatla ilgili bölümü; ayrıca Buhârî'nin Kitâbü'l-îmân bölümündeki bab başlıklarına da bak. Her kaynak için şu bilgileri yaz: eser adı, kitap (bölüm) adı, bab adı (varsa), hadis numarası ve hangi numaralandırmayı ya da baskıyı kullandığın. Hadis Buhârî'de bir bab başlığı olarak geçiyorsa bunu ayrıca belirt ve senedi tam verilmiş bir rivayetten farkını bir cümleyle açıkla. Son olarak, iki kaynaktaki metni karşılaştır ve lafız farkı varsa not et. Hedef: bir hadisi kaynağında kitap, bab ve numarasıyla bulabilmek ve bir kaynak kaydını hem okuyup hem yazabilmek.

Mini test

1. Kütüb-i Sitte'deki altı eser ve yazarları hangileridir?
2. Buhârî'nin bab başlıkları neden önemlidir?
3. Müslim'in Sahîh'ini tertip bakımından Buhârî'ninkinden ayıran özellik nedir?
4. Câmi', sünen, müsned ve musannef türlerini birer cümleyle tanımla.
5. "Bu hadis Kütüb-i Sitte'de geçtiği için sahihtir" cümlesi neden yanlıştır?

Özet

• Kütüb-i Sitte, Buhârî (ö. 256/870), Müslim (ö. 261/875), Ebû Dâvûd (ö. 275/889), Tirmizî (ö. 279/892), Nesâî (ö. 303/915) ve İbn Mâce'nin (ö. 273/887) eserleridir; altıncı kitap tartışmalıdır.
• Buhârî bab başlıklarıyla, Müslim tarîkleri bir arada vermesiyle, Ebû Dâvûd ahkâm hadisleriyle, Tirmizî hüküm notları ve fakih görüşleriyle, Nesâî ravi seçimindeki titizliğiyle öne çıkar.
• Sahîhayn ümmetin en güvendiği iki eserdir; Dârekutnî'nin eleştirileri çoğunlukla teknik tartışmalardır ve İbn Hacer tarafından cevaplanmıştır.
• Câmi', sünen, müsned ve musannef farklı düzenleme türleridir; Muvatta' ve Müsned bu literatürde özel bir yere sahiptir.
• Hadisler Wensinck'in dizini ve dijital veri tabanlarıyla bulunur; bir kaydı okumak için kitapların iç düzenini bilmek gerekir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 9.8'de modülü Nevevî'nin Kırk Hadis'i üzerinde, bütün usul kavramlarını tek bir metinde uygulayarak kapatacağız. Hazırlık: Nevevî'nin Kırk Hadis'inin bir Türkçe baskısını edin ve kitabın mukaddimesini (giriş bölümünü) oku. Nevevî'nin bu kitabı neden yazdığını ve "kırk hadis ezberleme" konusundaki rivayet hakkında ne söylediğini birkaç cümleyle not et.