Mushaf tarihi ve kıraatler

Giriş

Hazırlıkta evindeki mushafın baskı künyesine baktın: hangi rivayete göre basıldığını, hangi kurulun onayladığını, harekeleme ve durak işaretleri hakkında ne yazdığını not ettin. O birkaç satır, on dört asırlık bir tarihin özetidir. Bu derste o tarihi baştan sona izleyeceğiz: Peygamber döneminde vahyin ezberlenmesi ve yazılması, Hz. Ebû Bekir döneminde dağınık yazıların bir araya getirilmesi, Hz. Osman döneminde nüshaların çoğaltılıp merkezlere gönderilmesi, sonraki yüzyıllarda noktalama ve harekelemenin eklenmesi. Ardından "yedi harf" hadisini, bir kıraatin sahih sayılma şartlarını, yedi ve on kıraat imamını ve Türkiye'de okunan Hafs an Âsım rivayetinin bu tablodaki yerini göreceksin.

Ana anlatım

Peygamber döneminde iki koruma yolu. Kur'an Peygamber döneminde iki yolla korundu: ezber ve yazı. Ezber, Ders 8.1'de gördüğün vahiy tecrübesinin doğrudan devamıdır; Kıyâme suresi bunu şöyle bildirir: "Doğrusu o vahyolunanı kalbine yerleştirmek ve onu sana okutturmak Bize düşer." (Kıyâme 75/17). Peygamber inen ayetleri sahabeye okur, sahabe onları namazda okuyarak ve birbirine öğreterek ezberlerdi. Rivayetlere göre Cebrâil her Ramazan'da o güne kadar inen Kur'an'ı Peygamber'le karşılıklı okurdu; vefatından önceki son Ramazan'da bu karşılıklı okuma iki kez yapılmıştır. Âlimler bu son arzaya büyük önem verir, çünkü Kur'an'ın son hâlinin bu okumayla belirlendiğini düşünürler.

Yazı ise vahiy kâtipleri eliyle yürüdü. Zeyd b. Sâbit, Übey b. Kâ'b ve dört halife bu kâtiplerin bilinenleri arasındadır. Bir ayet indiğinde Peygamber bir kâtip çağırır, ayeti yazdırır ve hangi surenin neresine konacağını bildirirdi; ayetlerin sure içindeki sırasının Peygamber'in bildirmesiyle belirlendiği (tevkîfî olduğu) konusunda âlimler ittifak hâlindedir. Yazı malzemeleri dönemin imkânlarıydı: hurma dallarının yaprak soyulmuş sapları, yassı beyaz taşlar, deri parçaları, hayvanların kürek kemikleri. Peygamber vefat ettiğinde Kur'an'ın tamamı yazılmış ve pek çok sahabe tarafından ezberlenmişti; ama yazılı parçalar tek bir cilt hâlinde, iki kapak arasında toplanmış değildi. Vahiy devam ettiği sürece bunun yapılamayacağı açıktır: ne zaman yeni bir ayetin ineceği ve nereye konacağı bilinmiyordu.

Hz. Ebû Bekir döneminde cem'. Peygamber'in vefatından kısa süre sonra, Yemâme savaşında Kur'an'ı ezbere bilen pek çok sahabe şehit düştü. Buhârî'nin Fedâilü'l-Kur'ân bölümünde Zeyd b. Sâbit'in kendi ağzından anlattığı olaya göre Hz. Ömer, hâfızların başka savaşlarda da şehit düşmesiyle Kur'an'dan bir kısmın kaybolabileceği endişesini Hz. Ebû Bekir'e açtı ve Kur'an'ın bir araya toplanmasını önerdi. Ebû Bekir önce Peygamber'in yapmadığı bir işi yapmaktan çekindi, sonra ikna oldu ve bu işi genç, güvenilir ve vahiy kâtibi olan Zeyd b. Sâbit'e verdi. Zeyd'in bu görevi "bir dağı yerinden oynatmaktan daha ağır" bulduğunu söylediği aynı rivayette geçer.

Zeyd'in yöntemi titizdi. Kendisi hâfız olduğu hâlde yalnız hafızasına dayanmadı; bir ayeti mushafa geçirmek için onun Peygamber'in huzurunda yazılmış bir nüshasını ve ezberleyenlerin tanıklığını aradı. Aynı rivayete göre Tevbe suresinin son iki ayetini yazılı olarak yalnız Ebû Huzeyme el-Ensârî'nin yanında buldu; ayetler ezberlerde biliniyordu, aranan şey yazılı belgeydi. Toplanan sahifeler (suhuf) Ebû Bekir'in yanında kaldı, vefatından sonra Ömer'e, Ömer'in vefatından sonra da kızı ve Peygamber'in eşi Hz. Hafsa'ya geçti. Bu ilk derlemeye "cem'" denir; amacı Kur'an'ı tek bir resmî nüshada güvence altına almaktı, onu çoğaltmak değil.

Hz. Osman döneminde istinsah. İkinci aşama bir çeşitlilik sorunundan doğdu. İslam toprakları hızla genişlemiş, farklı bölgelerdeki Müslümanlar Kur'an'ı kendilerine öğreten sahabinin okuyuşuyla okumaya başlamıştı. Buhârî'deki rivayete göre Huzeyfe b. Yemân, Ermeniye ve Azerbaycan seferlerinde Şamlılarla Iraklıların okuyuş farklılıkları yüzünden tartıştığını görünce Hz. Osman'a gelip ümmetin, kitabı hakkında önceki ümmetler gibi ihtilafa düşmeden önce bir önlem alınmasını istedi. Osman, Hafsa'daki sahifeleri istetti ve Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Zübeyr, Saîd b. Âs ve Abdurrahman b. Hâris b. Hişâm'dan oluşan bir heyete bunları çoğalttırdı.

Osman'ın heyete verdiği talimat rivayette açıktır: Zeyd ile Kureyşli üyeler arasında bir yazım farkı çıkarsa, Kur'an Kureyş lehçesiyle indiği için Kureyş lehçesine göre yazılacaktı. Hazırlanan nüshalar İslam dünyasının merkezlerine gönderildi; kaynaklar Medine'de bırakılan nüsha dışında Kûfe, Basra ve Şam'ı sayar, bazıları Mekke, Yemen ve Bahreyn'i de ekler. Gönderilen nüshaların sayısı bu yüzden dört ile yedi arasında farklı verilir. Osman, bu nüshalar dışındaki kişisel mushafların yakılmasını emretti; amaç okuyuşları tek bir yazı iskeletine bağlamaktı. Bu nüshaların yazı biçimine Resm-i Osmânî denir ve bugün basılan mushafların hemen hepsi bu iskeleti izler.

Cem' ile istinsah arasındaki farkı bir cümleyle tutabilirsin: Ebû Bekir döneminde dağınık yazılar tek bir nüshada toplandı; Osman döneminde bu nüsha çoğaltılarak ümmetin ortak ve tek yazılı metni hâline getirildi. Kur'an'ın korunması, Hicr suresindeki vaadin tarihteki görünüşü olarak anlatılır: "Doğrusu Kitap'ı Biz indirdik, onun koruyucusu elbette Biziz." (Hicr 15/9).

Nokta ve hareke. Osman'ın nüshalarında ne harf noktaları ne de hareke vardı. Arap yazısı o dönemde bu hâliyle kullanılıyordu ve okuyuş ezber ve öğretmen aracılığıyla aktarıldığı için yazının tek başına yeterli olması beklenmiyordu. Arapça bilmeyen Müslümanların sayısı arttıkça okuma hataları görülmeye başlayınca yazıya yardımcı işaretler eklendi. Kaynaklar bu süreci üç aşamada anlatır. Önce Ebü'l-Esved ed-Düelî, kelime sonlarındaki i'rab farkını göstermek için harflerin üstüne, altına ya da yanına renkli noktalar koydu. Sonra Haccâc döneminde onun öğrencileri Nasr b. Âsım ve Yahyâ b. Ya'mer, birbirine benzeyen harfleri (be, te, se gibi) ayırmak için harf noktalarını ekledi. Son olarak Halîl b. Ahmed, bugün kullandığımız fetha, kesre, damme, sükûn ve şedde işaretlerini geliştirdi.

Bu işaretler Kur'an'ın lafzına bir şey eklemedi; zaten ezberde ve okuyuşta var olanı yazıda görünür kıldı. Modül 2'de öğrendiğin harekeler ve secavend işaretleri bu uzun sürecin ürünüdür. Hazırlıkta mushafının künyesinde gördüğün "harekeleme şu esaslara göre yapılmıştır" notu da tam olarak bunu söyler.

Yedi harf. Kıraatlerin kökü Peygamber'e ulaşan bir hadiste yatar. Buhârî ve Müslim'de geçen rivayete göre Hz. Ömer, Hişâm b. Hakîm'in Furkân suresini kendisinin öğrendiğinden farklı okuduğunu duydu ve onu Peygamber'e getirdi. Peygamber ikisinin okuyuşunu da dinleyip "böyle indirildi" dedi ve Kur'an'ın yedi harf üzere indirildiğini, kolaylarına geleni okumalarını bildirdi. "Yedi harf"in ne olduğu hakkında âlimler çok sayıda görüş ileri sürmüştür: Arap lehçeleri, aynı anlamı veren farklı kelimeler, okuyuş farklılıklarının yedi türü gibi. Kesin olan bir nokta vardır: yedi harf, sonradan meşhur olan yedi kıraat demek değildir.

Bu karışıklığın bir tarihi vardır. Hicri dördüncü asırda İbn Mücâhid, çeşitli şehirlerde okunan kıraatler arasından yedi imamın kıraatini seçip bir eserde topladı. Sayının hadisteki "yedi"ye denk gelmesi, pek çok kişinin yedi kıraati yedi harfle aynı şey sanmasına yol açtı; âlimler bu yanılgıya dikkat çekmiştir. Doğru ifade şudur: kıraatler, yedi harf ruhsatının Resm-i Osmânî'ye uygun olarak nesilden nesile aktarılan kısmıdır.

Sahih kıraatin şartları. Hangi okuyuşun Kur'an olarak kabul edileceği sorusuna en çok benimsenen cevabı İbnü'l-Cezerî, on kıraati ele alan en-Neşr adlı eserinde verir. Bir kıraatin sahih sayılması için üç şart gerekir. Birincisi senedin sahih olmasıdır; çoğunluğa göre bu, kıraatin tevatürle, yani yalan üzerinde birleşmeleri düşünülemeyecek kalabalık topluluklar eliyle aktarılmasıdır. İkincisi, ihtimalen de olsa Resm-i Osmânî'ye uygun olmasıdır; noktasız ve harekesiz iskelet o okuyuşu taşıyabilmelidir. Üçüncüsü, bir vecihle de olsa Arapçanın kurallarına uygun olmasıdır. Bu üç şartı taşımayan okuyuş, sahabeye nispet edilse bile "şâz" sayılır ve namazda Kur'an olarak okunmaz; ama tefsirde bir anlam açıklaması olarak değerlendirilebilir.

Yedi imam, on kıraat. İbn Mücâhid'in seçtiği yedi imam şunlardır: Medine'den Nâfi', Mekke'den İbn Kesîr, Basra'dan Ebû Amr, Şam'dan İbn Âmir, Kûfe'den Âsım, Hamza ve Kisâî. Her imamın kıraati, ondan en meşhur iki ravi aracılığıyla aktarılır; örneğin Nâfi'in ravileri Kâlûn ve Verş, Âsım'ın ravileri Şu'be ve Hafs'tır. Endülüslü âlim Şâtıbî, bu yedi kıraati Şâtıbiyye diye bilinen manzum eserinde işlemiştir; Modül 2'de "Hafs an Âsım, Şâtıbiyye tarîki" ifadesiyle kastedilen buydu. İbnü'l-Cezerî bu yediye Medine'den Ebû Ca'fer, Basra'dan Ya'kûb ve Bağdat'tan Halef'in kıraatlerini ekleyerek on kıraati tamamladı. On kıraat de yukarıdaki üç şartı taşır.

Bugün İslam dünyasında en yaygın okunan rivayet Hafs an Âsım'dır; Türkiye'de basılan ve Diyanet İşleri Başkanlığı'nın ilgili kurulunca incelenen mushaflar bu rivayete göredir. Kuzey ve Batı Afrika'nın bazı bölgelerinde Verş an Nâfi', Libya ve Tunus'ta Kâlûn an Nâfi' yaygındır. Hafs'ın yaygınlığı onun diğerlerinden daha doğru olduğunu göstermez; hepsi aynı şartları taşıyan, Peygamber'e ulaşan okuyuşlardır.

Kıraat farkı ve anlam. Kıraat farklılıkları çoğunlukla ses ve telaffuz düzeyindedir (medlerin uzunluğu, imale gibi); bir kısmı ise anlama dokunur ve tefsir için değerli bir malzemedir. Fâtiha'nın dördüncü ayeti bunun en bilinen örneğidir. Hafs rivayetinde "mâliki yevmi'd-dîn" diye okunur ve Diyanet meali bunu şöyle verir: "Din Gününün sahibidir." (Fâtiha 1/4). Âsım ve Kisâî'nin (on kıraatte Ya'kûb ve Halef'in de) okuyuşu "mâliki"dir; diğer imamlar "meliki" diye okur. Mâlik "sahip, malik olan", melik ise "hükümdar, yöneten" demektir. İki okuyuş birbirini tamamlar: Allah o günün hem sahibidir hem hükümdarıdır. Resm-i Osmânî'de kelime elifsiz yazıldığı için iskelet iki okuyuşu da taşır; bu, sahih kıraatin ikinci şartının somut bir görünüşüdür.

Örnekler

• Basit: Bir talebe "Hz. Osman Kur'an'ı topladı" der. Hocası cümleyi ikiye ayırır: dağınık yazıları tek bir nüshada toplayan Hz. Ebû Bekir'dir (cem'), o nüshayı çoğaltıp merkezlere gönderen Hz. Osman'dır (istinsah). Talebe iki olayın sebeplerini de not eder: birincisinde Yemâme'de hâfızların şehit düşmesi, ikincisinde bölgeler arası okuyuş farklılıkları.
• Orta: Bir talebe internette "Kur'an'ın yedi farklı versiyonu var" diye bir iddia okur. Sen ona üç şeyi ayırt etmeyi öğretirsin: yedi harf hadisi bir ruhsattır ve yedi kıraat demek değildir; yedi kıraat İbn Mücâhid'in dördüncü asırda yaptığı bir seçimdir; bütün sahih kıraatler aynı Resm-i Osmânî iskeletine uyar ve farkları çoğunlukla telaffuz düzeyindedir. "Versiyon" kelimesi, aynı metnin sahih okuyuş biçimlerini farklı metinler gibi gösterdiği için yanlıştır.
• Gerçek hayat: Fas'tan gelen bir misafir camide imamlık yapar ve bazı kelimeleri alışık olmadığın biçimde okur. Cemaatten biri "yanlış okudu" diye itiraz eder. Sen, misafirin büyük ihtimalle Verş an Nâfi' rivayetiyle okuduğunu, bunun Kuzey Afrika'da yaygın ve sahih bir rivayet olduğunu, Hafs gibi Peygamber'e ulaşan bir okuyuş olduğunu açıklarsın; itirazın yerine öğrenme merakı gelir.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Fâtiha 1/4'teki "mâliki / meliki" farkı üzerine yarım sayfalık bir not yaz. Notun dört kısmı olsun: iki okuyuşu Latin harfleriyle ve Arapça yazılışıyla göster; her okuyuşu hangi imamların benimsediğini yaz; iki kelimenin anlamını bir sözlükten ya da bir tefsirden kaynağıyla karşılaştır; son olarak iki anlamın birlikte düşünülmesinin ayete ne kattığını iki cümleyle açıkla. Notun altına, hazırlıkta incelediğin mushafın künyesinden bu kelimenin hangi okuyuşla basıldığını ve sebebini ekle. Hedef: bir kıraat farkını "hangisi doğru" sorusu yerine "iki sahih okuyuş ayete ne katıyor" sorusuyla okumayı öğrenmek.

Mini test

1. Hz. Ebû Bekir dönemindeki cem' ile Hz. Osman dönemindeki istinsahın sebepleri ve amaçları nasıl ayrılır?
2. Zeyd b. Sâbit bir ayeti mushafa geçirirken hangi iki şeyi aradı?
3. Harf noktalarını ve bugünkü hareke işaretlerini kimler geliştirdi?
4. İbnü'l-Cezerî'ye göre bir kıraatin sahih sayılmasının üç şartı nedir?
5. Yedi harf ile yedi kıraat neden aynı şey değildir?

Özet

• Kur'an Peygamber döneminde ezber ve yazıyla korundu; ayetlerin sure içindeki sırası Peygamber'in bildirmesiyle belirlendi.
• Hz. Ebû Bekir döneminde Zeyd b. Sâbit dağınık yazıları tek nüshada topladı; Hz. Osman döneminde bu nüsha çoğaltılıp merkezlere gönderildi (Resm-i Osmânî).
• Noktalar ve harekeler sonradan, okuma hatalarını önlemek için eklendi; lafza bir şey katmadılar.
• Sahih kıraat üç şart ister: sahih sened, Resm-i Osmânî'ye uygunluk, Arapçaya uygunluk; yedi kıraat yedi harf değildir.
• Yedi imam ve on kıraat vardır; Türkiye'de okunan Hafs an Âsım en yaygın, ama tek sahih rivayet değildir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 8.5'te muhkem ve müteşâbih ayetleri, yani anlamı açık ve kesin olan ayetlerle birden çok anlama ihtimali olan ayetleri işleyeceğiz. Hazırlık: Âl-i İmrân suresinin 7. ayetini mealiyle iki kez oku. İkinci okuyuşta "Oysa onların yorumunu ancak Allah bilir" cümlesinden sonra durmakla, cümleyi "İlimde derinleşmiş olanlar" ifadesine bağlamak arasında anlamın nasıl değiştiğini düşün ve iki cümleyle yaz.