Hac ve umre

Giriş

Bu derste haccın kimlere farz olduğunu, farzlarını ve vaciplerini, ihram yasaklarını ve cezalarını, hac çeşitlerini ve Türkiye'den giden hacıların çoğunun yaptığı temettu haccını gün gün öğreneceksin. Ardından umrenin hükmünü ve yapılışını göreceksin. "Yoluna gücü yetenlerin o Evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır" (Âl-i İmran, 97). Hac, bedenle ve malla birlikte yapılan tek ibadettir; namazın, orucun ve zekâtın bir arada yaşandığı bir yolculuktur. Bu ders sana hac rehberi olmayı değil, hacca giderken ne yaptığını bilen bir hacı olmayı öğretir.

Ana anlatım

Haccın farz olmasının şartları. Hac ömürde bir kez farzdır ve şu şartları taşıyan kişiye farz olur: Müslüman olmak, akıllı olmak, ergen olmak, hür olmak ve gücü yetmek (istitaat). Güç yetirmenin üç yönü vardır: maddi güç (ev, geçim, borç gibi aslî ihtiyaçlarının ve dönene kadar bakmakla yükümlü olduğu kişilerin nafakasının dışında gidiş-dönüş masrafını karşılayabilmek), bedeni güç (yolculuğu yapabilecek sağlık) ve yol güvenliği. Hanefi mezhebine göre kadının yolculuk mesafesindeki bir hac yolculuğunda yanında kocası ya da bir mahreminin bulunması da şartlar arasında sayılır. Şafii mezhebinde güvenilir kadınlardan oluşan bir toplulukla gitmek de yeterli görülür. Günümüzde organize hac gruplarıyla yapılan yolculuk açısından bu konuda Diyanet İşleri Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne başvurulmalıdır. Hanefi mezhebinde şartlar oluşunca haccı geciktirmeden, ilk imkânda yapmak farzdır (Ebu Yusuf'un fetvaya esas görüşü); gücü yeterken hacca gitmeden ölen kişi, vasiyet etmişse terekesinin üçte birinden bedel hac yaptırılır.

Haccın farzları. Hanefi mezhebinde haccın üç farzı vardır:

Hz. Peygamber "Hac Arafat'tır" buyurmuştur (Tirmizi, Ebu Davud, Nesai). Arafat vakfesini kaçıran kişi o yılın haccını kaçırmış olur; bunun telafisi yoktur, ertesi yıl kaza eder. Şafii mezhebinde haccın rükünleri altıdır: ihram, Arafat vakfesi, ziyaret tavafı, Safa ile Merve arasında sa'y, saç tıraşı ya da kısaltma ve bu rükünlerin çoğunda tertip. Yani Hanefi'de vacip olan sa'y ve tıraş, Şafii'de haccın olmazsa olmazıdır.

Haccın vacipleri. Vacipler terk edilirse hac sahih olur ama her bir terk için ceza olarak kurban (dem) kesmek gerekir. Hanefi mezhebinde başlıca vacipler şunlardır: mikat sınırını ihramsız geçmemek; Arafat'ta güneş batıncaya kadar kalmak; bayram sabahı fecirden sonra Müzdelife'de vakfe yapmak; Safa ile Merve arasında sa'y yapmak; şeytan taşlamak (remy-i cimâr); temettu ve kıran haccı yapanın şükür kurbanı kesmesi; saçı tıraş etmek ya da kısaltarak ihramdan çıkmak; tavafları abdestli ve avret yeri örtülü olarak yapmak; tavafta Kâbe'yi solda bırakarak dolaşmak (tavafa Hacerü'l-esved hizasından başlamak ise bazı Hanefi kaynaklarında vacip, bazılarında sünnet sayılır); ziyaret tavafını bayram günleri içinde yapmak; Mekke dışından gelenlerin (âfâkî) Mekke'den ayrılırken veda tavafı yapması. Şafii mezhebinde tavafta abdest vacip değil şarttır; abdestsiz tavaf sahih olmaz. Bu, izdihamda karşı cinse dokunmanın Şafii'de abdesti bozmasıyla birleşince Şafii hacılar için önemli bir güçlük doğurur; bu nedenle birçok hac rehberi Şafii hacılara tavaf sırasında zaruret halinde başka mezhebin görüşüyle amel etmeyi hatırlatır.

Mikat ve ihram. Mikat, hacca ya da umreye gelenin ihramsız geçemeyeceği sınır noktalarıdır. Hadislerde beş mikat bildirilir (Zâtu Irk'ın Hz. Peygamber tarafından mı, yoksa Hz. Ömer tarafından mı belirlendiği konusunda farklı rivayetler vardır): Medine yönünden gelenler için Zülhuleyfe, Şam, Mısır ve Türkiye yönünden gelenler için Cuhfe (bugün Râbiğ civarı), Necid yönünden gelenler için Karnü'l-menâzil, Yemen yönünden gelenler için Yelemlem, Irak yönünden gelenler için Zâtu Irk. Uçakla gelenler uçak mikat hizasına gelmeden ihrama girer; bu yüzden hacılara genellikle uçağa binmeden ya da yolculuğun belli bir noktasında ihrama girmeleri söylenir. İhrama girmek için gusledilir ya da abdest alınır, tırnak ve bıyık gibi temizlikler yapılır, erkekler dikişsiz iki parça beyaz örtü (izar ve rida) giyer, kadınlar normal tesettürlü kıyafetleriyle kalır. İki rekat ihram namazı kılınır, niyet edilir ve telbiye getirilir:

لَبَّيْكَ اللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ اِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ — Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke lebbeyk, inne'l-hamde ve'n-ni'mete leke ve'l-mülk, lâ şerîke lek — "Buyur Allah'ım, buyur! Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur, buyur! Hamd de nimet de senindir, mülk de senindir. Senin hiçbir ortağın yoktur."

İhram yasakları. İhrama giren kişiye bazı mubah şeyler haram olur. Erkeklerin dikişli elbise giymesi, başını ve yüzünü örtmesi, ayağın üst kısmındaki çıkıntılı kemiği (ka'b) örten ayakkabı giymesi yasaktır. Kadınlar dikişli elbise giyer ve başlarını örter, ama Hanefi mezhebine göre yüzlerini yüze değecek şekilde kapatmaz ve eldiven giymezler. Her iki cinse de şunlar yasaktır: saç, sakal ya da vücut kıllarını kesmek, tıraş etmek ya da koparmak; tırnak kesmek; beden ya da elbiseye koku sürmek, kokulu sabun kullanmak; cinsel ilişki ve ona götüren davranışlar; kara hayvanlarını avlamak ve avcıya yardım etmek; Harem bölgesinde kendiliğinden biten ağaç ve otları koparmak. Kur'an ayrıca ruhsal bir ihram çizer: "Hacca niyet eden kişi için hacda kadına yaklaşmak, günaha sapmak ve kavga etmek yoktur" (Bakara, 197). Yasakların ihlali, türüne göre farklı cezalar gerektirir: bir kurban (dem, koyun ya da keçi), büyükbaş bir kurban (bedene), bir fıtır sadakası ya da daha az bir sadaka. Arafat vakfesinden önce cinsel ilişki haccı bozar; kişi haccını tamamlar, kurban keser ve ertesi yıl kaza eder.

Haccın çeşitleri. Üç çeşit hac vardır. İfrad haccı: yalnız hac için ihrama girilir; umre yapılmaz ya da sonra ayrıca yapılır; şükür kurbanı gerekmez. Temettu haccı: hac aylarında (Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin ilk on günü) önce umre için ihrama girilir, umre yapılıp ihramdan çıkılır, sonra Zilhicce'nin sekizinci günü hac için yeniden ihrama girilir; şükür kurbanı vaciptir. Kıran haccı: umre ve hac için tek bir ihramla niyet edilir, ikisi bitene kadar ihramdan çıkılmaz; şükür kurbanı vaciptir. Hanefi mezhebinde kıran en faziletlisidir, sonra temettu, sonra ifrad gelir. Türkiye'den giden hacılar genellikle ihramda uzun süre kalmanın zorluğu nedeniyle temettu haccı yapar.

Adım adım temettu haccı. Mekke'ye varış: Mikatta umre niyetiyle ihrama giren hacı, Mekke'ye varınca Mescid-i Haram'a gider. Tavafa Hacerü'l-esved hizasından başlanır, Kâbe sola alınarak yedi şavt dönülür; erkekler umre tavafında sağ omuzlarını açarlar (ıztıba) ve ilk üç şavtta çalımlı ve kısa adımlarla hızlı yürürler (remel). Tavaftan sonra mümkünse Makam-ı İbrahim'in arkasında, değilse mescidin uygun bir yerinde iki rekat tavaf namazı kılınır ve zemzem içilir. Sa'y: Safa tepesinden başlanıp Merve'de biten yedi gidiş-gelişle sa'y yapılır; Safa'dan Merve'ye bir, Merve'den Safa'ya iki sayılır. Erkekler yeşil ışıklarla işaretlenmiş bölgede hızlı yürür. Tıraş: Erkekler saçlarını tıraş eder ya da kısaltır, kadınlar saçlarının ucundan bir parmak boğumu kadar keser. Umre tamamlanmıştır, hacı ihramdan çıkar ve normal hayatına döner.

Zilhicce'nin 8. günü (Terviye): Hacı bulunduğu yerde hac niyetiyle yeniden ihrama girer ve Mina'ya gider (organizasyonlar bazen doğrudan Arafat'a götürür). 9. gün (Arefe): Arafat'a çıkılır. Öğle ve ikindi namazları Hanefi mezhebine göre imamla birlikte cemaatle kılınıyorsa öğle vaktinde birleştirilerek (cem-i takdim) kılınır. Güneş batana kadar Arafat'ta dua, zikir ve tövbe ile vakfe yapılır; bu, haccın en değerli anıdır. Güneş battıktan sonra akşam namazı kılınmadan Müzdelife'ye geçilir; akşam ile yatsı orada yatsı vaktinde birleştirilerek (cem-i tehir) kılınır. Gece Müzdelife'de geçirilir, taşlar buradan toplanır ve bayram sabahı fecirden sonra kısa bir vakfe yapılır. 10. gün (bayramın birinci günü): Mina'ya gelinir, Akabe cemresine (büyük şeytana) yedi taş atılır, telbiye kesilir. Temettu haccı yapan şükür kurbanını keser (kurban kesimi, bugün çoğunlukla resmi kuruluşlara vekâletle yapılır), sonra saçını tıraş eder. Böylece ilk tahallül gerçekleşir: cinsel ilişki dışındaki bütün ihram yasakları kalkar. Ardından Mekke'ye gidilip ziyaret tavafı yapılır, sonra hac sa'yi yapılır. Ziyaret tavafıyla birlikte ikinci tahallül gerçekleşir ve bütün yasaklar sona erer. Hanefi mezhebinde bu günün işlerinde sıra (taşlama, kurban, tıraş) vaciptir; ziyaret tavafı ise bayramın üçüncü günü güneş batmadan yapılmalıdır. 11, 12 (ve istenirse 13.) günler: Geceler Mina'da geçirilir; her gün zevalden sonra sırasıyla küçük, orta ve büyük (Akabe) cemreye yedişer taş atılır. On ikinci gün taşlamadan sonra güneş batmadan Mina'dan ayrılmak caizdir (Hanefi mezhebinde on üçüncü günün fecrine kadar ayrılmak da caiz görülür, ama güneş batmadan ayrılmak evladır; fecir Mina'da girerse o günün taşlaması da vacip olur). Veda: Mekke'den ayrılmadan önce veda tavafı yapılır.

Kadınlara özel durum. Hayız ya da nifas halindeki kadın tavaf dışındaki bütün hac menasikini yapabilir: ihrama girer, Arafat'ta ve Müzdelife'de vakfe yapar, şeytan taşlar. Ziyaret tavafını temizlendikten sonra yapar; bu durumda bayram günlerinden sonraya kalması ceza gerektirmez. Veda tavafı hayız halindeki kadından düşer. Kafile programı ve dönüş tarihi nedeniyle temizlenmeyi bekleyemeyen kadının durumu için hac görevlilerine ve Diyanet'in görüşüne başvurulmalıdır.

Umre. Umre, hac mevsimi dışında da yapılabilen "küçük hac"tır. Hanefi mezhebinde ömürde bir kez umre yapmak sünnet-i müekkededir. Şafii mezhebinde ise gücü yetene ömürde bir kez umre farzdır. Hanefi mezhebinde umrenin farzları ikidir: ihram (şart) ve tavaf (ilk dört şavtı rükün); vacipleri de sa'y ile saç tıraşı ya da kısaltmasıdır. Yapılışı temettu haccının ilk aşamasıdır: mikatta ihram, tavaf, iki rekat namaz, sa'y, tıraş. Hanefi mezhebinde Arefe günü ile Kurban Bayramı'nın dört gününde umre yapmak mekruh-ı tahrimidir.

Örnekler

• Basit: Ali Bey Arafat günü öğleden sonra kafilesiyle Arafat'a ulaştı ve güneş batıncaya kadar orada kaldı. Arafat vakfesi farzını ve güneş batana kadar kalma vacibini yerine getirmiştir. Kafilesi trafik yüzünden gece yarısına kadar ancak yetişebilseydi bile, bayram sabahı fecirden önce Arafat'ta bir an bulunduğu için vakfesi sahih olurdu.
• Orta: Ayşe Hanım ihramlıyken, farkında olmadan otelde kokulu ıslak mendil kullandı. Hanefi mezhebine göre ihram yasağı bilmeden ya da unutarak ihlal edilse de ceza gerekir; kokunun sürüldüğü yerin büyüklüğüne göre ya bir sadaka ya da bir kurban gerekir. Bu yüzden hacılar kokusuz sabun ve mendil kullanmaya özen gösterir.
• Gerçek hayat: Emekli öğretmen Nuri Bey'in bir evi, emekli maaşı ve hac masrafına yetecek birikimi var, sağlığı yerinde. Hanefi mezhebine göre hac kendisine farz olmuştur ve geciktirmemesi gerekir. Eşi de kendi mülkü olan altınlarıyla hac masrafını karşılayabiliyorsa ona da farzdır; kocasının parasıyla gitmesi gerekmez ama kocası götürürse haccı sahihtir. Oğlu, "Önce ev alalım, sonra gidersin" diyor; evi zaten olduğu için ikinci bir ev aslî ihtiyaç değildir ve haccın ertelenmesine sebep olmaz.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Zilhicce'nin 8'inden 13'üne kadar altı günü satır olarak alan bir "hac takvimi" hazırla. Her güne üç sütun ekle: "Nerede?", "Ne yapılır?", "Hükmü (farz/vacip/sünnet)". Temettu haccına göre doldur. Sonra telbiyeyi ezberle ve Arafat'ta edeceğin duaların bir listesini kendi cümlelerinle yaz (en az on dua). Hacca yakın zamanda gitmeyecek olsan bile bu listeyi sakla. Hedef: haccın akışını ve her adımın hükmünü bir hac rehberine ihtiyaç duymadan anlatabilmek.

Mini test

1. Hanefi mezhebinde haccın farzları nelerdir?
2. Temettu, kıran ve ifrad haccını birer cümleyle tanımla.
3. İhramlı bir erkeğe ve kadına yasak olan dört şeyi yaz. Kadına özgü farklılık nedir?
4. Hanefi ve Şafii mezheplerinde umrenin hükmü nedir?
5. İlk tahallül ile ikinci tahallül arasında ne fark vardır?

Özet

Hac, gücü yeten Müslümana ömürde bir kez farzdır. Hanefi mezhebinde farzları ihram, Arafat vakfesi ve ziyaret tavafıdır; Müzdelife vakfesi, sa'y, şeytan taşlama, tıraş, şükür kurbanı ve veda tavafı vaciptir. İhram yasaklarının ihlali ceza gerektirir. Temettu haccında önce umre yapılır, 8 Zilhicce'de hac ihramına girilir, 9'unda Arafat, gecesinde Müzdelife, 10'unda taşlama-kurban-tıraş-ziyaret tavafı, sonraki günlerde üç cemrenin taşlanması gelir. Umre Hanefi'de sünnet, Şafii'de farzdır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 4.8'de bütün ibadetlerin dışındaki hayatın geri kalanına, yani helal ve haramın genel ölçülerine geçiyoruz. Hazırlık: bir hafta boyunca aklına gelen "Bu helal mi?" sorularını bir yere not et. Bir gün boyunca mutfağındaki üç paketli gıdanın içindekiler listesini oku.