Giriş
Bu derste zekâtın kimlere farz olduğunu, nisap ve havl kavramlarını, hangi mallardan hangi oranda zekât verileceğini, zekâtın verileceği sekiz sınıfı ve kimlere verilemeyeceğini, fıtır sadakasını ve nafile sadakayı öğreneceksin. Zekât, Kur'an'da çoğu yerde namazla birlikte anılır; İslam'ın beş temelinden biridir (Buhari, Müslim). Kelime olarak hem "arınma" hem "artma" demektir: zekât veren kişi malını ve kalbini cimrilikten arındırır, bereketini artırır. "Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al" (Tevbe, 103).
Ana anlatım
Zekâtın farz olmasının şartları. Hanefi mezhebine göre zekât şu şartları taşıyan kişiye farzdır: Müslüman olmak, akıllı ve ergen olmak, hür olmak, nisap miktarı mala sahip olmak, bu malın borçtan ve aslî ihtiyaçlardan fazla olması, malın artıcı (nema) nitelikte olması ve üzerinden bir kameri yıl (havl) geçmesi. Aslî ihtiyaçlar, kişinin oturduğu ev, ev eşyası, binek aracı, meslek aletleri, giyecek ve geçim gibi şeylerdir; bunlar ne kadar değerli olursa olsun zekâta tabi değildir. Nema şartı ise malın ya gerçekten (ticaret malı, hayvan) ya da hükmen (altın, gümüş, para) artmaya elverişli olmasıdır. Şafii mezhebinde çocuğun ve akıl hastasının malından da zekât gerekir; bunu velisi öder. Hanefi mezhebinde ise ergen olmayanın ve akıl hastasının malında zekât yoktur (toprak ürünlerinin öşrü hariç).
Nisap. Nisap, zengin sayılmanın dini ölçüsüdür. Hz. Peygamber'in belirlediği ölçüler şunlardır: altında yirmi miskal, gümüşte iki yüz dirhem. Diyanet'in esas aldığı ağırlıklarla bu, 80,18 gram altın ve 561 gram gümüş eder. Para, döviz ve ticari mallar için nisap, bugün Diyanet'in de esas aldığı gibi altın üzerinden hesaplanır: kişinin borçları ve aslî ihtiyaçları düşüldükten sonra elindeki toplam değer 80,18 gram altının değerine ulaşıyorsa nisaba malik sayılır. TL karşılığı altın fiyatına göre her gün değiştiği için burada rakam vermiyoruz; hesap yapacağın gün gram altın fiyatını 80,18 ile çarparak nisabını bulursun.
Havl. Nisaba ulaşan malın üzerinden bir kameri yıl (yaklaşık 354 gün) geçmesi gerekir. Hanefi mezhebinde yılın başında ve sonunda nisap tam olmalıdır; yıl içinde azalıp çoğalması önemli değildir, yeter ki tamamen yok olmasın. Yıl içinde aynı cinsten elde edilen mallar (örneğin maaşla biriktirilen para) ayrı bir havl beklemez; yıl sonunda diğerleriyle birlikte zekâta tabi olur. Pratik öneri: nisaba ilk ulaştığın tarihi (kameri takvimde) not et ve her yıl o gün hesap yap; birçok kişi kolaylık için Ramazan ayını zekât günü olarak belirler.
Mallar ve oranlar. Aşağıdaki tablo Hanefi mezhebine göre temel zekât mallarını ve oranlarını gösterir:
| Mal | Nisap | Oran | Not |
|---|---|---|---|
| Altın | 80,18 gr | 1/40 (%2,5) | Hanefi'de takı olarak kullanılan altın da dahil |
| Gümüş | 561 gr | 1/40 (%2,5) | |
| Nakit para, banka hesabı, döviz | 80,18 gr altın değeri | 1/40 (%2,5) | Borçlar düşülür |
| Ticaret malları | 80,18 gr altın değeri | 1/40 (%2,5) | Yıl sonundaki satış değeri üzerinden |
| Koyun-keçi (yılın çoğunu merada otlayan) | 40 baş | 40-120 arası 1 koyun | Sonraki basamaklar artarak devam eder |
| Sığır (yılın çoğunu merada otlayan) | 30 baş | 30 başta 1 yaşını doldurmuş 1 dana | 40 başta 2 yaşını doldurmuş 1 dana |
| Toprak ürünleri (öşür) | Ebu Hanife'ye göre nisap yok | Yağmurla sulanan %10, masrafla sulanan %5 | Havl beklenmez, hasatta verilir |
Tabloda iki mezhep farkına dikkat et. Şafii mezhebinde kadının kullandığı mubah miktardaki altın takı (ziynet) zekâta tabi değildir; Hanefi mezhebinde ise ziynet eşyası da nisaba katılır ve zekâtı verilir. Öşürde de Ebu Hanife az çok her üründen zekât verilmesini söylerken, İmam Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve Şafii mezhebi beş vesk (yaklaşık altı yüz elli kilogram civarı) nisap şartı koşar; Şafii mezhebi ayrıca öşrü yalnız temel gıda olan ve depolanabilen ürünlerle sınırlar. Kira getiren bir binanın kendisinden zekât verilmez; ondan elde edilen kira gelirleri paraya katılır. Hisse senedi, yatırım fonu, kripto para gibi modern varlıkların ve şirket zekâtının hesabı hakkında Diyanet İşleri Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne başvur.
Zekâtın verileceği sekiz sınıf. Zekâtın kimlere verileceğini bizzat Kur'an belirler: "Sadakalar (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak ancak fakirler, miskinler, zekât toplamakla görevli olanlar, kalpleri İslam'a ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir" (Tevbe, 60).
| Sınıf | Açıklama |
|---|---|
| 1. Fakir | Nisap miktarı malı olmayan, ama bir miktar geliri olan kişi |
| 2. Miskin | Hiçbir şeyi olmayan, fakirden daha muhtaç kişi |
| 3. Âmil | Devlet adına zekât toplamakla görevli kişi (yaptığı iş karşılığı alır) |
| 4. Müellefe-i kulûb | Kalbi İslam'a ısındırılmak istenen kişiler (Hanefi mezhebinde Hz. Ömer döneminden itibaren bu pay verilmemiştir) |
| 5. Rikâb | Özgürlüğüne kavuşturulacak köleler (günümüzde bazı âlimler esir kurtarmayı bu kapsama sokar) |
| 6. Gârim | Borcunu ödeyemeyen, borcu düşülünce nisaba sahip olmayan borçlu |
| 7. Fî sebîlillâh | Allah yolunda olan: klasik olarak cihada giden ve malı olmayanlar; birçok âlime göre ilim talebeleri de |
| 8. İbnü's-sebîl | Memleketinde malı olsa bile yolda parasız kalmış yolcu |
Hanefi mezhebinde zekât bu sınıflardan yalnız birine, hatta tek bir kişiye verilebilir. Şafii mezhebinde ise mevcut olan sınıfların her birine, her sınıftan en az üç kişiye pay verilmesi esastır. Hanefi mezhebinde zekâtın sahih olması için bir kişiye mülk olarak verilmesi (temlik) şarttır; bu yüzden zekât parası doğrudan cami, okul, köprü inşaatına ya da cenaze masraflarına harcanamaz. Zekât verirken "bu zekâttır" demek gerekmez; kalben niyet yeterlidir; yeter ki niyet ya malı ayırırken ya da verirken bulunsun.
Zekât kimlere verilmez. Kişi zekâtını usulüne (anne, baba, dede, nine) ve füruuna (çocuk, torun) veremez; çünkü onların ihtiyacını karşılamak zaten kendi sorumluluğundadır. Eşler birbirine zekât veremez (Ebu Hanife'ye göre kadın da kocasına veremez). Nisap miktarı malı olan zengine, zengin kişinin küçük çocuğuna, Hz. Peygamber'in soyundan gelenlere (Haşimoğulları) ve Hanefi mezhebine göre gayrimüslimlere zekât verilmez; bunlara nafile sadaka verilebilir. Buna karşılık kardeşe, amca, dayı, hala, teyze ve onların çocuklarına, gelin ve damada, ihtiyaç sahibiyse zekât vermek hem zekât hem akrabayı gözetme (sıla-i rahim) sevabı kazandırır.
Fıtır sadakası (fitre). Ramazan Bayramı'nın birinci günü fecrin doğuşuyla, Hanefi mezhebine göre aslî ihtiyaçlarından ve borcundan fazla nisap miktarı malı olan her Müslümana vacip olan bir sadakadır. Zekâttan farklı olarak burada malın artıcı olması ve üzerinden yıl geçmesi şartı yoktur. Kişi kendisi ve ergenlik çağına girmemiş çocukları için verir. Miktarı yarım sa' buğday (ya da unu) veya bir sa' arpa, hurma ya da kuru üzümdür; bu, bir kişinin bir günlük (iki öğün) yiyeceği olarak anlaşılır. Hanefi mezhebinde bunların değeri para olarak da verilebilir; Diyanet her yıl Ramazan'dan önce fitrenin asgari miktarını ilan eder. Fitre bayram namazından önce verilmelidir ki fakirler de bayrama hazırlıklı girsin; Ramazan içinde erken vermek de caizdir, bayram gününden sonraya kalırsa borç olarak kalır ve verilmesi gerekir. Fitre, zekâtın verildiği sınıflara verilir. Şafii mezhebinde fitre, ülkenin temel gıda maddesinden bir sa' olarak ayni verilir; Şafii mezhebi değer (para) olarak verilmesini kabul etmez.
Nafile sadaka. Zekât ve fitre dışında her türlü iyilik sadakadır. Nafile sadaka herkese, gayrimüslimlere de verilebilir; en faziletlisi yakın akraba ve komşudan başlamaktır. Hz. Peygamber tebessümü, yoldan bir taşı kaldırmayı ve güzel sözü de sadaka saymıştır. Kalıcı eseri olan sadakaya (kuyu, ağaç, vakıf, ilim) "sadaka-i câriye" denir; sahibi öldükten sonra da sevabı devam eder. Kurban Bayramı'nda Hanefi mezhebine göre nisaba malik kişilere kurban kesmek de vaciptir (Şafii mezhebinde sünnet-i müekkede); kurban ayrı bir ibadet olarak ilmihal kitaplarında kendi bölümünde ayrıntılı işlenir.
Örnekler
- Basit: Aslı Hanım'ın düğününde takılmış ve takı olarak kullandığı 100 gram altını var; başka birikimi yok. Hanefi mezhebine göre ziynet eşyası da zekâta tabidir: 100 gram altın nisabı (80,18 gr) geçtiği için her yıl 2,5 gram altın ya da o günkü değerini zekât olarak verir. Şafii mezhebine göre ise normal ölçüde kullanılan takı olduğu için zekât gerekmez.
- Orta: Ömer Bey'in banka hesabında bir kameri yıl boyunca nisabın üzerinde para duruyor, ayrıca bir yakınına olan ve üç ay içinde ödeyeceği bir borcu var. Zekât gününde hesabındaki toplam paradan borcunu düşer, kalanın 80,18 gram altın değerini geçip geçmediğine bakar; geçiyorsa kalanın kırkta birini verir.
- Gerçek hayat: Bir aile babası zekâtını ayırdı ve üç yere vermeyi düşünüyor: üniversitede okuyan ve bursu olmayan yeğenine, mahallesindeki cami inşaatına ve kendi annesine. Yeğenine vermesi caizdir ve iki kat sevaptır (zekât ve akrabaya yardım). Cami inşaatına verilen para Hanefi mezhebinde temlik olmadığı için zekât yerine geçmez; bunu nafile sadaka olarak verebilir. Annesine zekât veremez, çünkü onun ihtiyaçlarını karşılamak zaten görevidir; annesine yaptığı yardım zekâttan değil, kendi nafaka görevinden sayılır.
Uygulama
Şimdi sıra sende: Hazırlık dersinde çıkardığın varlık listesiyle kendi "zekât hesap tablonu" kur. Satırlar: altın (gram), gümüş (gram), nakit, banka, döviz, ticari mal, alacaklar (tahsili umulan), borçlar (eksi). Tablonun altında: bugünkü gram altın fiyatı × 80,18 = nisap. Toplam nisabı geçiyorsa × 1/40 = zekât. Rakamları kimseyle paylaşma; siteye yalnız boş şablonu ve hesaplama adımlarını yükle. Sonra zekâtını vereceğin kişileri Tevbe 60'taki sınıflara göre bir sütuna yerleştir. Hedef: zekâtını başkasına sormadan kendin hesaplayabilmek ve doğru kişiye ulaştırabilmek.
Mini test
- Hanefi mezhebinde zekâtın farz olması için gereken şartları say.
- Altın ve gümüşün nisabı gram olarak ne kadardır? Para için nisap nasıl hesaplanır?
- Tevbe suresinin 60. ayetinde sayılan sekiz sınıfı yaz.
- Zekât kimlere verilmez? Üç örnek ver.
- Fıtır sadakası ile zekât arasındaki iki farkı yaz.
Cevapları göster
- Müslüman, akıllı, ergen, hür olmak; nisap miktarı mala sahip olmak; malın borçtan ve aslî ihtiyaçtan fazla olması; malın artıcı olması; üzerinden bir kameri yıl geçmesi.
- Altın 80,18 gr, gümüş 561 gr. Para için borçlar ve aslî ihtiyaçlar düşülür, kalan 80,18 gr altın değeriyle karşılaştırılır.
- Fakirler, miskinler, zekât memurları, müellefe-i kulûb, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar, yolda kalmışlar.
- Anne-baba-dede-nine, çocuk-torun, eş, zengin kişi, Haşimoğulları, (Hanefi'ye göre) gayrimüslim; ayrıca temlik olmadığı için cami inşaatı gibi kurumlar.
- Fitrede malın artıcı olması ve havl şartı yoktur; fitre yılda bir, bayram gününe bağlıdır ve miktarı kişi başına sabittir; zekât ise malın kırkta biridir.
Özet
Zekât, nisaba ulaşan, borçtan ve aslî ihtiyaçtan fazla, artıcı nitelikteki maldan bir kameri yıl sonunda verilen kırkta birlik paydır. Nisap 80,18 gram altın ya da 561 gram gümüştür; para ve ticari mallar altın üzerinden hesaplanır. Zekât Tevbe 60'taki sekiz sınıfa verilir; usule, füruya, eşe ve zengine verilmez; Hanefi'de temlik şarttır. Fıtır sadakası Ramazan Bayramı'nda nisaba malik kişiye vaciptir ve bayram namazından önce verilmelidir.
Sonraki derse hazırlık
Ders 4.7'de ömürde bir kez farz olan hacca ve umreye geçiyoruz. Hazırlık: bir harita üzerinde Mekke'yi, Mina'yı, Müzdelife'yi ve Arafat'ı bul ve aralarındaki mesafelere bak. Tanıdığın hac yapmış birine "En çok neyi bilmeden gittiğine pişman oldun?" diye sor ve cevabını not et.