Oruç

Giriş

Bu derste Ramazan orucunun kimlere farz olduğunu, orucun nasıl tutulduğunu ve niyetin ne zaman yapılacağını, orucu bozan durumlardan hangisinin yalnız kaza, hangisinin kaza ile birlikte kefaret gerektirdiğini, oruç tutamayanların nasıl davranacağını ve fidyeyi öğreneceksin. "Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı; umulur ki korunursunuz" (Bakara, 183) ayeti orucun hem hükmünü hem hikmetini verir: oruç, "takva", yani kendini koruma kasının egzersizidir. Hz. Peygamber de bir kudsi hadiste Allah'ın "Oruç benim içindir, onun mükâfatını ben veririm" buyurduğunu bildirir (Buhari, Müslim).

Ana anlatım

Orucun tanımı. Fıkıhta oruç, imsak vaktinden (fecr-i sadık) güneşin batışına kadar, ibadet niyetiyle yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Ayet sınırı şöyle çizer: "Fecrin beyaz ipliği siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yiyin, için; sonra orucu geceye kadar tamamlayın" (Bakara, 187). Türkiye'de takvimdeki "imsak" vakti, sabah namazının başladığı ve oruca başlanan andır; sahur bu vakitten önce bitirilir.

Farz olmasının ve tutulmasının şartları. Ramazan orucu Müslüman, akıllı ve ergen olan herkese farzdır; bunlar "vücub şartları"dır. Ergenliğe ermemiş bir çocuk oruç tutmakla yükümlü değildir, ama alışması için gücü yettiği kadar tutturmak güzel bir terbiyedir. Farzın edasını gerektiren şartlar ise sağlıklı olmak ve mukim olmaktır; hasta ve yolcu için oruç farzdır ama o anda tutmak zorunlu değildir, sonra kaza edebilirler. Orucun sahih olmasının şartları da niyet etmek ve kadınlar için hayız ve nifas halinde olmamaktır.

Niyet. Niyet, kalben o günün orucunu tutmaya karar vermektir; sahura kalkmak da niyet yerine geçer. Hanefi mezhebinde niyetin vakti orucun türüne göre değişir. Ramazan orucu, belirli bir gün için adanan oruç ve nafile oruç için niyet, akşamdan başlayarak ertesi gün "dahve-i kübra"ya, yani imsak ile akşam arasındaki sürenin tam ortasına kadar yapılabilir; yeter ki arada yiyip içmemiş olsun. Kaza, kefaret ve belirli bir güne bağlanmamış adak oruçları için ise niyetin geceden, yani imsaktan önce yapılması şarttır. Şafii mezhebinde Ramazan dahil bütün farz oruçlar için her gece ayrı ayrı niyet şarttır; nafile oruçta niyet zevalden önce yapılabilir.

Orucu bozan durumlar: kaza ve kefaret ayrımı. Bu dersin kalbi buradadır. Oruç bozulduğunda iki ayrı yaptırım söz konusudur. Kaza, bozulan bir gün yerine bir gün oruç tutmaktır. Kefaret ise Ramazan orucunu bilerek ve özürsüz bozmanın ağır bedelidir: iki ay (altmış gün) ara vermeden oruç tutmak; buna gücü yetmeyen, altmış fakiri iki öğün doyurmak ya da her birine bir fıtır sadakası miktarı vermektir (tarihte önce bir köle azat etmek sayılırdı, günümüzde uygulaması yoktur). Kefaret orucu arada bir gün bile bozulursa yeniden başlar; yalnız kadınların hayız günleri bu süreyi kesmez.

Hanefi mezhebine göre kefaret için şu şartlar birlikte bulunmalıdır: oruç Ramazan orucu olmalı, geceden niyet edilmiş olmalı, bozma işi kasten ve bir mazeret olmadan yapılmalı ve bozan şey gıda, ilaç ya da keyif için alınan bir şey olmalı ya da cinsel ilişki olmalıdır. Örneğin Ramazan'da öğlen saatlerinde bilerek su içmek, yemek yemek, sigara içmek (Hanefi âlimleri duman çekmeyi de bu kapsamda değerlendirmiştir) ya da eşiyle birlikte olmak hem kaza hem kefaret gerektirir. Kefaret ayrıca aynı gün hastalık ya da hayız gibi orucu zaten düşürecek bir özrün ortaya çıkmasıyla düşer.

Yalnız kaza gerektiren durumlar ise, orucun bozulduğu ama kefaret şartlarının tamamlanmadığı durumlardır: abdest alırken ağza verilen suyun istemeden boğaza kaçması; gıda ya da ilaç niteliği taşımayan bir şeyi yutmak (taş, kâğıt, pamuk, çekirdek); kasten ağız dolusu kusmak; burna ilaç çekmek ya da kulağa yağ damlatmak (klasik Hanefi görüşü); imsak vakti girmedi sanarak yemek, sonra vaktin girmiş olduğunu öğrenmek; güneş battı sanarak iftar edip sonra batmadığını öğrenmek; unutarak yedikten sonra orucun bozulduğunu sanıp bilerek yemeye devam etmek; tehdit altında zorla orucunu bozmak; Ramazan dışındaki kaza, adak ya da nafile orucu bozmak. Bu son maddeye dikkat: Hanefi mezhebinde başlanan bir nafile oruç, bozulursa kaza edilmesi vacip olur. Şafii mezhebinde başlanan nafile orucun bozulması kaza gerektirmez.

Şafii mezhebinde kefaret. Şafii mezhebinde kefaret yalnız Ramazan günü kasten yapılan cinsel ilişki ile gerekir. Bilerek yemek ve içmek günahtır, kaza gerektirir ve o günün geri kalanında oruçlu gibi davranmak (imsak) gerekir; ama kefaret gerekmez. Bu fark iki mezhebin delil yorumundan kaynaklanır: Şafii mezhebi kefareti bildiren hadisi yalnız cinsel ilişki olayına bağlarken, Hanefi mezhebi hadisteki asıl sebebin "orucun hürmetini kasten çiğnemek" olduğunu söyler ve yemek-içmeyi de aynı hükme bağlar.

Orucu bozmayan durumlar. Unutarak yemek, içmek ya da eşiyle birlikte olmak orucu bozmaz: Hz. Peygamber "Kim oruçlu olduğunu unutarak yer ya da içerse orucunu tamamlasın; çünkü onu ancak Allah yedirmiş ve içirmiştir" buyurmuştur (Buhari, Müslim). Ama hatırladığı an ağzındakini çıkarmalıdır. Uykuda ihtilam olmak, istemeden kusmak, göze sürme çekmek, misvak kullanmak, yutmamak şartıyla diş fırçalamak, ağızdaki tükürüğü yutmak, gusül abdesti almak, yıkanmak, koku almak, kan vermek (Hanefi'de, zayıf düşürmüyorsa) orucu bozmaz. Günümüzde en çok sorulan konular ise göz ve kulak damlası, astım spreyi, iğne, serum, diş tedavisi, endoskopi ve kan tahlilidir. Bu konularda Diyanet İşleri Din İşleri Yüksek Kurulu'nun ayrıntılı kararları vardır; genel yaklaşım, besleyici ya da tedavi edici bir maddenin ağız ve burun gibi doğal yollarla ya da damardan vücuda ulaştırılmasının orucu bozacağı, besleyici olmayan iğnelerin ise bozmayacağı yönündedir. Somut bir durumda Diyanet'in güncel görüşüne başvur.

Oruç tutamayanlar. Hastalık orucu tutmayı imkânsız kılıyorsa ya da orucun hastalığı artıracağından ya da uzatacağından (tecrübeyle ya da güvenilir bir doktorun sözüyle) korkuluyorsa, hasta orucunu tutmaz ve iyileşince kaza eder. Yolcu da orucunu erteleyebilir, ama zorluk yoksa tutması daha faziletlidir. Hamile ya da emzikli kadın kendisine ya da çocuğuna zarar gelmesinden korkarsa orucunu tutmaz ve sonra yalnız kaza eder. Şafii mezhebinde hamile ve emzikli kadın yalnız çocuğa zarar gelmesi korkusuyla tutmamışsa kaza ile birlikte her gün için fidye de verir. Hayız ve nifas halindeki kadın oruç tutmaz, tutması da sahih olmaz; temizlendikten sonra yalnız orucunu kaza eder, bu günlerin namazlarını kaza etmez. Ağır işte çalışan ve orucu tutmakla ciddi zarar görmekten korkan işçi konusunda da Diyanet'in görüşünü öğrenmek yerinde olur.

Fidye. Çok yaşlı olduğu için ya da iyileşme ümidi olmayan bir hastalık nedeniyle orucunu ne şimdi ne de sonra tutabilecek olan kişi, her gün için bir fakire bir fidye verir: "Oruca gücü yetmeyenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye vardır" (Bakara, 184). Fidyenin miktarı bir fıtır sadakası kadardır, yani bir kişiyi bir gün iki öğün doyuracak miktar. Fidye Ramazan'ın başında toptan ya da her gün ayrı ayrı verilebilir. Fidye veren kişi sonradan sağlığına kavuşursa, tutamadığı oruçları kaza eder; verdiği fidye nafile sadaka olarak sevabını korur. Fidye bir kolaylıktır; oruç tutabilecek durumdaki biri için fidye vermek orucun yerine geçmez.

Oruç çeşitleri. Farz oruç: Ramazan orucu, bunun kazası ve kefaret oruçları. Vacip oruç: adak orucu ve bozulan nafile orucun kazası. Sünnet ve müstehap oruçlar: Muharrem'in onuncu günü olan Aşure orucunu bir gün önce ya da sonrasıyla birlikte tutmak, Şevval ayında altı gün, her kameri ayın on üç, on dört ve on beşinci günleri (eyyâm-ı bîd), pazartesi ve perşembe günleri, Arefe günü (hacda olmayanlar için). Mekruh oruçlar: yalnız Aşure gününde tutmak, yalnız cuma ya da cumartesi gününe tahsis etmek (tenzihen), iftar etmeden oruçları birbirine eklemek (visal). Haram oruçlar: Ramazan Bayramı'nın birinci günü ve Kurban Bayramı'nın dört günü oruç tutmak.

Orucun adabı. Sahur yemek ve sahuru imsaka yakın yapmak, iftarda acele etmek (güneş batar batmaz orucu açmak), hurma ya da su ile iftar etmek sünnettir. Oruç yalnız mideyi değil, dili, gözü ve kulağı da oruçlu kılmaktır; yalan ve gıybet orucu fıkhen bozmaz ama sevabını yok edebilir. Hz. Peygamber "Kim inanarak ve karşılığını Allah'tan bekleyerek Ramazan orucunu tutarsa geçmiş günahları bağışlanır" buyurmuştur (Buhari, Müslim).

Örnekler

• Basit: Yusuf Ramazan'da öğle vakti oruçlu olduğunu unutup buzdolabından bir bardak su içti. Orucu bozulmamıştır, gün sonuna kadar orucuna devam eder. Ama "Nasıl olsa bozuldu" diye düşünüp ardından bilerek yemek yeseydi, orucunun bozulduğunu zannettiği için Hanefi ilmihallerinde esas alınan görüşe göre yalnız kaza gerekirdi.
• Orta: Merve imsak saatini yanlış okudu ve imsaktan on dakika sonra su içti. Vaktin girmediğini zannettiği için kasıt yoktur; orucu bozulmuştur ama yalnız kaza gerekir. O gün yine de oruçlu gibi davranır (Ramazan'ın hürmetine imsak eder), bayramdan sonra bir gün kaza eder.
• Gerçek hayat: Seksen yaşındaki Hüseyin Amca doktorunun ifadesine göre artık oruç tutamayacak durumda ve iyileşme ümidi de yok. Her gün için bir fıtır sadakası miktarı fidyeyi Ramazan'ın başında ailesindeki bir kişiye vekâlet vererek ihtiyaç sahiplerine ulaştırır. Aynı evde yaşayan kızı hamile ve doktoru oruç tutmasının bebeğe zarar vereceğini söylüyor: Hanefi mezhebine göre tutmaz, sonra yalnız kaza eder. Oğlu ise bir iş yemeğinde bilerek ve bir özrü olmadan öğle yemeği yedi: bu durumda Hanefi mezhebine göre hem kaza hem de altmış gün peş peşe kefaret orucu gerekir; Şafii mezhebine göre ise kaza ve tövbe.

Uygulama

Şimdi sıra sende: İki sütunlu bir "oruç kontrol tablosu" hazırla: "Yalnız kaza" ve "Kaza + kefaret". Bu derste geçen her durumu ve aklına gelen üç yeni durumu doğru sütuna yaz, yanına tek cümleyle gerekçesini ekle ("kasıt yok", "gıda değil", "Ramazan orucu değil" gibi). Sonra geçmiş yıllardan kazaya kalmış orucun varsa bir kaza planı yap: hangi pazartesi ve perşembeleri kullanacağını takvime işle. Hedef: bir oruç sorusunu gerekçeli olarak "kaza mı, kefaret mi?" diye cevaplayabilmek ve varsa kaza borcunu somut bir plana bağlamak.

Mini test

1. Hanefi mezhebinde Ramazan orucu için niyet en geç ne zamana kadar yapılabilir? Kaza orucu için durum nedir?
2. Kefaretin Hanefi mezhebindeki şartlarını say.
3. Ramazan'da bilerek su içmenin Hanefi ve Şafii mezheplerindeki sonucu nedir?
4. Hamile bir kadın bebeğine zarar gelmesinden korkarak oruç tutmazsa Hanefi mezhebine göre ne yapar?
5. Fidye kimler için ve ne miktarda verilir?

Özet

Oruç, imsaktan akşama kadar ibadet niyetiyle yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Ramazan orucunu bilerek ve özürsüz bozmak Hanefi'de kaza ile birlikte altmış gün kefaret gerektirir; Şafii'de kefaret yalnız cinsel ilişkiyle gerekir. Kasıtsız, zorla ya da gıda olmayan bir şeyle bozulan oruç yalnız kaza gerektirir. Unutarak yemek orucu bozmaz. Hasta, yolcu, hamile ve emzikli kaza eder; oruç tutamayacak durumdaki yaşlı fidye verir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 4.6'da malın ibadeti olan zekâta geçiyoruz. Hazırlık: kendi varlığının kabaca bir listesini çıkar (nakit, banka hesabı, döviz, altın, ticari mal, kira getiren mülk, borçlar). Rakamları kimseyle paylaşmak zorunda değilsin; yalnız kalemleri gör. Ayrıca bugünkü gram altın fiyatını bir kaynaktan öğren.