Cuma, bayram, cenaze, yolcu namazı, vitir ve teravih

Giriş

Bu derste günlük namazın kalıbını bildiğin varsayımıyla, belirli günlere, durumlara ve toplumsal anlara bağlı namazları öğreneceksin: haftalık buluşma olan cuma, yılda iki kez gelen bayram namazları, bir Müslüman kardeşimizi son yolculuğuna uğurladığımız cenaze namazı, yolculuktaki kolaylık, gecenin tek sayılı namazı vitir ve Ramazan'ın süsü teravih. Bu namazlar, ilmihal bilgisinin en çok "unutulan" kısmıdır; çünkü sık kılınmazlar. Tam o an geldiğinde şaşırmamak için hepsini şimdi yerli yerine koyuyoruz.

Ana anlatım

Cuma namazı. "Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığında hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın" (Cuma, 9) ayeti, cuma namazının farz olduğunun temel delilidir. Cuma namazı; erkek, hür, akıllı, ergen, mukim (yolcu olmayan), sağlıklı, görebilen ve yürüyebilen kişilere farz-ı ayndır. Kadınlara, yolculara ve hastalara farz değildir; ama bunlar cumaya katılıp kılarlarsa o günün öğle namazı üzerlerinden düşer. Cumanın sahih olması için Hanefi mezhebinde ayrıca şu şartlar aranır: öğle vakti içinde kılınması, vaktin içinde ve namazdan önce hutbe okunması, imamdan başka en az üç erkeğin cemaat olması, devlet başkanının ya da onun yetkilendirdiği makamın izni (Türkiye'de Diyanet'in camilere imam-hatip ataması bu şartı karşılar) ve kapıların herkese açık olması (izn-i âmm). Şafii mezhebinde cumanın sahih olması için imam dahil kırk kişilik bir cemaat şartı vardır ve devlet izni şart değildir.

Cuma namazı şöyle kılınır: dört rekat ilk sünnet (öğlenin ilk sünneti gibi), sonra imam minbere çıkar, ikinci ezan okunur ve hutbe dinlenir; hutbe sırasında konuşmak, hatta "sus" demek bile mekruh-ı tahrimidir. Ardından iki rekat farz cemaatle kılınır; imam sesli okur. Sonra dört rekat son sünnet kılınır. Bunlara ek olarak "zuhr-i âhir" (son öğle) ve iki rekat "vaktin sünneti" de kılınagelmiştir; bu iki namazın hükmü ve gerekliliği âlimler arasında tartışmalıdır, bu konuda Diyanet İşleri Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne başvurabilirsin. Cuma günü gusletmek, temiz elbise giymek, güzel koku sürünmek ve erken gitmek sünnettir.

Bayram namazları. Ramazan ve Kurban bayramlarında kılınan iki rekatlık namaz, Hanefi mezhebinde cuma namazı farz olan kişilere vaciptir. Şafii mezhebinde bayram namazı sünnet-i müekkededir. Vakti, güneş doğup kerahet vakti çıktıktan sonra başlar, zevale kadar sürer. Ezan ve kamet yoktur. Hanefi mezhebine göre kılınışı şöyledir: niyet edilir ve iftitah tekbiri alınır, Sübhaneke okunur. Sonra eller kulaklara kaldırılarak üç "zevaid" (ilave) tekbiri alınır: ilk ikisinde eller yanlara salınır, üçüncüsünden sonra bağlanır. İmam Fatiha ve zamm-ı sureyi sesli okur, rükû ve secdeler yapılır. İkinci rekatta Fatiha ve zamm-ı sureden sonra, rükûdan önce yine üç zevaid tekbiri alınır (üçünde de eller kaldırılıp yanlara salınır) ve dördüncü tekbirle eller kaldırılmadan rükûya gidilir. Namaz bittikten sonra hutbe okunur; cumanın aksine bayramda hutbe namazdan sonradır ve sünnettir. Şafii mezhebinde zevaid tekbirleri ilk rekatta kıraatten önce yedi, ikinci rekatta kıraatten önce beştir.

Kurban Bayramı ile ilgili bir vacip daha vardır: teşrik tekbirleri. Arefe gününün sabah namazından başlayıp bayramın dördüncü günü ikindi namazına kadar, yirmi üç vakit farz namazın selamından hemen sonra bir kez söylenir:

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ وَلِلّٰهِ الْحَمْدُ — Allâhu ekber Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber, Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd — "Allah en büyüktür, Allah en büyüktür. Allah'tan başka ilah yoktur. Allah en büyüktür, Allah en büyüktür ve hamd yalnız Allah'adır."

Cenaze namazı. Müslüman bir kişi vefat edince onu yıkamak, kefenlemek, cenaze namazını kılmak ve defnetmek farz-ı kifayedir: toplumdan bir kısmı yaparsa diğerlerinden sorumluluk düşer, hiç kimse yapmazsa herkes sorumlu olur. Cenaze namazı rükûsuz ve secdesiz bir namazdır; aslında bir duadır. Hanefi mezhebinde farzları ikidir: dört tekbir ve kıyam. Kılınışı şöyledir: cenaze kıbleye karşı konur, imam cenazenin göğsü hizasında durur. Niyet edilir: "Allah rızası için hazır olan cenaze namazını kılmaya, meyyit (kadınsa meyyite) için dua etmeye." Birinci tekbirle eller kaldırılıp bağlanır ve Sübhaneke okunur; bu namazda "ve celle senâük" ilavesiyle okunur. İkinci tekbirde eller kaldırılmaz, Salli ve Barik okunur. Üçüncü tekbirden sonra cenaze duası okunur; bilinen en yaygın metni şudur:

اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا وَذَكَرِنَا وَاُنْثَانَا اَللّٰهُمَّ مَنْ اَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَاَحْيِهِ عَلَى الْاِسْلَامِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الْاِيمَانِ — Allâhümmağfir li-hayyinâ ve meyyitinâ ve şâhidinâ ve ğâibinâ ve sağîrinâ ve kebîrinâ ve zekerinâ ve ünsânâ. Allâhümme men ahyeytehû minnâ fe-ahyihî ale'l-İslâm, ve men teveffeytehû minnâ fe-teveffehû ale'l-îmân — "Allah'ım! Dirimizi ve ölümüzü, burada olanımızı ve olmayanımızı, küçüğümüzü ve büyüğümüzü, erkeğimizi ve kadınımızı bağışla. Allah'ım! Aramızdan yaşattığını İslam üzere yaşat, canını aldığını da iman üzere al."

Bu duayı bilmeyen kişi Rabbenâ âtinâ gibi Kur'an'daki bir duayı ya da Fatiha'yı dua niyetiyle okuyabilir. Dördüncü tekbirden sonra sağa ve sola selam verilir. Şafii mezhebinde birinci tekbirden sonra Fatiha okumak farzdır; ayrıca Şafii mezhebi başka bir yerde vefat etmiş kişi için "gıyabi cenaze namazı" kılmayı caiz görür, Hanefi mezhebi ise cenazenin hazır olmasını şart koşar.

Yolcu namazı. Hanefi mezhebinde bir kişi, orta hızla üç günlük yol (Diyanet'in esas aldığı ölçüyle yaklaşık doksan kilometre) uzaklıktaki bir yere gitmek niyetiyle yerleşim yerinin sınırlarından çıkınca yolcu (misafir) olur. Gittiği yerde on beş gün ya da daha fazla kalmaya niyet ederse mukim olur; daha az kalmaya niyet ederse yolculuğu devam eder. Yolcu, dört rekatlı farzları (öğle, ikindi, yatsı) iki rekat kılar; buna "kasr" denir. Sabah ve akşamın farzı ile vitir değişmez. Hanefi mezhebinde kasr bir ruhsat değil azimettir; yani yolcunun dört rekatlı farzı iki kılması vaciptir. Bilerek dört kılan kişi, ilk oturuşta oturmuşsa farzı yerine gelir ama vacibi terk ettiği için günah işlemiş olur. Yolcu, mukim bir imama uyarsa dört kılar. Sünnetler yolcu için müsaittir: acelesi varsa terk edebilir (sabahın sünneti hariç), vakti müsaitse kılar. İki namazı bir vakitte birleştirmek (cem') Hanefi mezhebinde yalnız hacda Arafat'ta (öğle-ikindi) ve Müzdelife'de (akşam-yatsı) caizdir. Şafii mezhebinde yolculuk mesafesi yine yaklaşık seksen-doksan kilometre civarındadır, ama ikamet süresi dört gündür (giriş ve çıkış günleri hariç). Kasr ruhsattır: yolcu dilerse dört de kılabilir. En önemli fark, Şafii mezhebinin yolculukta öğle ile ikindiyi, akşam ile yatsıyı birlikte (cem-i takdim ya da cem-i tehir) kılmaya izin vermesidir. Zorlukla karşılaşan bir Hanefi'nin bu konuda başka mezhebin görüşüyle amel etmesi meselesi için Diyanet'in görüşüne başvurulmalıdır.

Vitir namazı. Vitir, "tek" demektir; yatsı namazından sonra kılınan üç rekatlık bir namazdır ve Hanefi mezhebinde vaciptir. Kılınmazsa kaza edilir. Kılınışı: ilk iki rekat dört rekatlı sünnetin ilk yarısı gibi kılınır, her rekatta Fatiha ve zamm-ı sure okunur, ikinci rekatta oturulup yalnız Tahiyyat okunur. Üçüncü rekata kalkılır; Fatiha ve zamm-ı sureden sonra eller kulak hizasına kaldırılarak "Allâhu ekber" denir (kunut tekbiri), eller tekrar bağlanır ve kunut duaları okunur. Sonra rükû, secdeler ve son oturuşla namaz bitirilir. Kunut duaları modül sonundaki ezber listesindedir; bilmeyen kişi Rabbenâ âtinâ duasını ya da üç kez "Allâhümmağfir lî" (Allah'ım beni bağışla) diyebilir. Vitir namazının vakti yatsı farzından sonra başlar, fecre kadar sürer; gece kalkmaya güvenen kişinin vitri teheccüdden sonraya bırakması müstehaptır. Şafii mezhebinde vitir sünnet-i müekkededir; en azı bir, en çoğu on bir rekattır; üç rekat kılınacaksa genellikle iki rekat bir selam, bir rekat ayrı selamla kılınır. Kunut Şafii'de sabah namazının ikinci rekatında rükûdan sonra okunur; vitirde ise yalnız Ramazan'ın ikinci yarısında okunur.

Teravih namazı. Ramazan gecelerinde yatsı namazından sonra, vitirden önce kılınan teravih, erkek ve kadınlar için sünnet-i müekkededir. Hanefi ve Şafii mezheplerinde yirmi rekattır. İkişer ya da dörder rekatta bir selam verilerek kılınır; her dört rekattan sonra bir miktar oturup dinlenmek ve tesbih etmek (terviha) müstehaptır; zaten "teravih" adı bu dinlenmelerden gelir. Camide cemaatle kılınması sünnet-i kifayedir. Ramazan boyunca teravihte Kur'an'ı bir kez hatmetmek sünnettir; Türkiye'de "hatimle teravih" kılınan camiler bu sünneti yaşatır. Vitir, Ramazan'da cemaatle kılınabilir; Ramazan dışında vitri cemaatle kılmak mekruhtur.

Örnekler

• Basit: Hasan cuma günü camiye geç kaldı; imam ikinci rekatın rükûsunda iken yetişti. İmamla birlikte rükûya giden, o rekata yetişmiş sayılır ve cumayı kılmış olur. İmam selam verdikten sonra kalkıp kaçırdığı birinci rekatı tamamlar.
• Orta: Fatma Hanım İstanbul'dan Ankara'ya (450 km) beş günlüğüne gidiyor. Şehrin sınırlarından çıktığı andan itibaren yolcudur; Ankara'da on beş günden az kalacağı için yolculuğu devam eder. Otelde öğle ve ikindiyi ikişer rekat kılar. Ankara'da bir camide mukim imamın arkasında öğleye uyarsa dört rekat kılar.
• Gerçek hayat: Bir cenazede imam dördüncü tekbiri almış, selam vermek üzereyken Kemal Bey yetişti. Hanefi ilmihallerinde esas alınan görüşe (İmam Ebu Yusuf'un görüşü; Ebu Hanife ve İmam Muhammed'e göre dördüncü tekbirden sonra yetişen namaza yetişmiş sayılmaz) göre, imam selam vermeden önce iftitah tekbirini alıp namaza katılır; imam selam verdikten sonra, cenaze kaldırılmadan kaçırdığı tekbirleri dua okumadan art arda alıp selam verir. Yolda karşılaştığı arkadaşı, "Başka şehirde vefat eden amcam için burada gıyabi cenaze namazı kılabilir miyiz?" diye sorar. Hanefi mezhebine göre cenaze hazır olmadığı için kılınmaz; dua ve Kur'an okunarak ruhuna bağışlanır. Şafii mezhebindeki biri ise gıyabi namaz kılabilir.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Tek sayfalık bir "özel namazlar kartı" hazırla. Altı satır (cuma, bayram, cenaze, yolcu, vitir, teravih) ve beş sütun (Hanefi hükmü, rekat, kılınıştaki özel durum, vakti, Şafii farkı) olsun. Kartı telefonunun galerisine fotoğrafla kaydet. Bu hafta yatsıdan sonra vitri kunut duasıyla kıl ve cuma günü camide hutbe başlamadan önce yerinde ol. Hedef: yılda birkaç kez karşılaştığın bir namazda telaşa kapılmadan doğru kılabilmek.

Mini test

1. Hanefi mezhebinde bayram namazının hükmü nedir? Zevaid tekbirleri hangi rekatta nerede alınır?
2. Cenaze namazının farzları nelerdir? Namazda hangi dualar okunur?
3. Yolcu hangi namazları kısaltır? Hanefi mezhebinde kasr ruhsat mıdır, azimet midir?
4. Vitir namazı Hanefi ve Şafii mezheplerinde hangi hükümdedir?
5. Teşrik tekbirleri ne zaman başlar, ne zaman biter?

Özet

Cuma namazı şartlarını taşıyan erkeklere farz-ı ayndır ve hutbe namazdan öncedir. Bayram namazı Hanefi'de vaciptir, ilave tekbirlerle kılınır ve hutbesi namazdan sonradır. Cenaze namazı farz-ı kifaye olup dört tekbir ve kıyamdan oluşur. Yolcu dört rekatlı farzları iki kılar; Hanefi'de cem yalnız hacda caizdir. Vitir Hanefi'de vaciptir, kunut duası ile kılınır. Teravih yirmi rekatlık sünnet-i müekkededir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 4.5'te ikinci büyük ibadete, oruca geçiyoruz. Hazırlık: Diyanet takviminde bu yılın Ramazan ayının hangi tarihlere denk geldiğine bak ve imsak vaktinin sabah namazının başlangıcıyla aynı an olduğuna dikkat et. Geçmiş yıllardan tutamadığın ya da bozulan oruçların varsa sayısını tahmini de olsa not et.