Namazın kılınışı ve sehiv secdesi

Giriş

Bu derste bir önceki dersin iskeletine et ve kan giydireceğiz: iki rekatlı ve dört rekatlı bir namazı, her hareketi ve okunan her duasıyla adım adım kılacaksın. Ardından namazı bozan ve mekruh kılan şeyleri, namazda yanıldığında yapılan sehiv secdesini ve vaktinde kılınamamış namazların kazasını öğreneceksin. Hz. Peygamber "Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle kılın" (Buhari) buyurmuştur. Namaz kitaptan değil, kılınan namazdan öğrenilir; bu yüzden sitede bu dersin her adımı için kısa bir video vardır. Metni videoyla birlikte izle.

Ana anlatım

Beş vaktin rekatları. Önce haritayı görelim. Beş vakit namaz, sünnetleriyle birlikte günde kırk rekattır:

İki rekatlı namaz: sabah namazının sünneti, adım adım.

1. Hazırlık ve niyet. Abdestli olarak, temiz bir yerde kıbleye dön. Ayakların arasında dört parmak kadar açıklık bırak, gözlerin secde yerine baksın. Kalbinle niyet et, istersen dilinle de söyle: "Niyet ettim Allah rızası için bugünkü sabah namazının sünnetini kılmaya."

2. İftitah tekbiri. Erkekler ellerini, avuç içleri kıbleye bakacak ve başparmaklar kulak yumuşağına değecek şekilde kaldırır; kadınlar ellerini omuz hizasına kaldırır. "Allâhu ekber" (Allah en büyüktür) diyerek namaza girilir. Bu andan itibaren namazın dışındaki her şey (konuşmak, yemek, içmek) haram olur; bu yüzden bu tekbire "tahrime tekbiri" de denir.

3. Kıyam ve kıraat. Erkekler sağ elin avucunu sol elin üstüne koyup serçe ve başparmakla bileği kavrayarak göbeğin altında bağlar; kadınlar sağ eli sol elin üstüne koyarak göğüs üzerinde bağlar. Sırasıyla gizlice şunlar okunur: Sübhaneke (ezber listesinde), "Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm" (kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım), "Bismillâhi'r-rahmâni'r-rahîm" (Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla), Fatiha suresi, sonunda gizlice "âmin" ve ardından bir zamm-ı sure (örneğin Kevser ya da İhlas). Modül 2'de tecvidiyle öğrendiğin sureleri burada kullanacaksın.

4. Rükû. "Allâhu ekber" diyerek eğilinir; eller parmaklar açık olarak dizleri kavrar, sırt ve baş düz bir çizgide durur. Üç kez okunur:

سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ — Sübhâne rabbiye'l-azîm — "Yüce Rabbimi her türlü noksanlıktan tenzih ederim."

5. Kavme. Rükûdan doğrulurken şu söylenir:

سَمِعَ اللّٰهُ لِمَنْ حَمِدَهُ — Semiallâhu limen hamideh — "Allah kendisine hamd edeni işitir."

Tam doğrulunca, organlar yatışacak kadar durulur ve söylenir:

رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ — Rabbenâ leke'l-hamd — "Rabbimiz, hamd yalnız sana mahsustur."

6. Secdeler. "Allâhu ekber" diyerek secdeye gidilir; sırasıyla dizler, eller, burun ve alın yere konur. Eller kulak hizasında, parmaklar bitişik ve kıbleye yönelik olur; erkekler kollarını yanlarından ve karınlarını uyluklarından ayırır, kadınlar toplu durur. Üç kez okunur:

سُبْحَانَ رَبِّيَ الْاَعْلٰى — Sübhâne rabbiye'l-a'lâ — "En yüce Rabbimi her türlü noksanlıktan tenzih ederim."

"Allâhu ekber" diyerek doğrulup bir tesbih miktarı oturulur (celse), sonra yine "Allâhu ekber" ile ikinci secdeye gidilir ve aynı tesbih üç kez okunur. Böylece birinci rekat tamamlanır.

7. İkinci rekat. "Allâhu ekber" diyerek ellerden destek almadan ayağa kalkılır. Sübhaneke ve eûzü okunmaz; besmele, Fatiha, âmin ve zamm-ı sure okunur. Rükû, kavme ve iki secde birinci rekattaki gibi yapılır.

8. Son oturuş (ka'de-i ahire). İkinci secdeden sonra oturulur. Erkekler sol ayağı yatırıp üzerine oturur, sağ ayağı parmakları kıbleye bakacak şekilde diker; kadınlar iki ayağını sağ taraftan dışarı çıkarıp yere oturur. Eller dizlerin üzerine konur. Sırasıyla Tahiyyat, Salli, Barik, Rabbenâ âtinâ ve Rabbenağfirlî okunur (hepsi modül sonundaki ezber listesindedir). Tahiyyat'ta "eşhedü en lâ ilâhe" denirken sağ elin şehadet parmağını kaldırmak Hanefi âlimlerince sünnet kabul edilmiştir.

9. Selam. Baş önce sağa çevrilerek "es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâh" (Allah'ın selamı ve rahmeti üzerinize olsun), sonra sola çevrilerek aynı söz söylenir. Namaz tamamlanmıştır.

Dört rekatlı namaz: öğle namazının farzı. İlk iki rekat, yukarıdaki gibi kılınır; farkı ikinci rekattan sonra gelir. İkinci rekatın secdelerinden sonra ilk oturuş (ka'de-i ula) yapılır ve yalnız Tahiyyat okunur. Farz namazlarda burada Salli-Barik okumak doğru değildir; Tahiyyat biter bitmez "Allâhu ekber" diyerek üçüncü rekata kalkılır. Üçüncü ve dördüncü rekatlarda yalnız besmele ve Fatiha okunur, zamm-ı sure okunmaz (farzın son iki rekatında Fatiha okumak Hanefi'de sünnettir; yerine üç tesbih kadar susmak da caizdir). Dördüncü rekatın secdelerinden sonra son oturuşa geçilir, iki rekatlı namazdaki gibi Tahiyyat, Salli, Barik ve dualar okunur, selam verilir. Akşamın farzı da böyledir; yalnız üç rekattır: ikinci rekattan sonra ilk oturuş, üçüncü rekatta yalnız Fatiha, ardından son oturuş ve selam.

Sünnetlerde iki fark. Dört rekatlı sünnetlerde her rekatta Fatiha'dan sonra zamm-ı sure okunur. Öğlenin ilk sünneti gibi müekkede sünnetlerde ilk oturuşta yalnız Tahiyyat okunur ve kalkılır. Ama ikindi ile yatsının ilk sünnetleri gibi gayri müekkede sünnetlerde ilk oturuşta Salli-Barik de okunur ve üçüncü rekata kalkınca Sübhaneke tekrar okunur; çünkü bu namazların her iki rekatı ayrı bir namaz gibidir. Namazdan sonra üç kez "Estağfirullah" demek, Ayetü'l-Kürsi okumak ve otuz üçer kez "Sübhânallah, Elhamdülillâh, Allâhu ekber" demek (tesbihat) sünnettir.

Kadın ile erkeğin kılınışındaki farklar. Hanefi ilmihallerindeki farklar kadının daha toplu ve örtülü durmasını gözetir: kadın tekbirde ellerini omuz hizasına kaldırır, göğsü üzerinde bağlar, rükûda daha az eğilir, secdede kollarını yanlarına ve karnını uyluklarına yaklaştırır, oturuşta ayaklarını sağa çıkarır. Kılınışın rükünleri ve duaları aynıdır.

Namazı bozan şeyler (müfsidler). Hanefi mezhebine göre namazı bozan başlıca durumlar şunlardır: namazın bir şartını ya da rüknünü terk etmek; az ya da çok, bilerek ya da unutarak konuşmak; birine selam vermek ya da selamını almak; dışarıdan bakan kişinin "bu namaz kılmıyor" diyeceği kadar çok hareket etmek (amel-i kesir); yemek ve içmek (dişlerin arasında kalan nohuttan küçük bir parçayı yutmak hariç); göğsü kıble yönünden çevirmek; özürsüz, harf çıkacak şekilde öksürmek ya da "of, ah" demek; dünyevi bir acıdan sesli ağlamak (Allah korkusuyla ağlamak bozmaz); kahkaha ile gülmek; abdestin bozulması; Kur'an'ı anlamı bozacak şekilde yanlış okumak; Mushaf'a bakarak okumak (Ebu Hanife'ye göre). Şafii mezhebinde unutarak ya da namazda olduğunu bilmeden yapılan kısa konuşma namazı bozmaz; amel-i kesir ölçüsü ise art arda üç büyük hareket olarak belirlenmiştir.

Namazın mekruhları. Namazı bozmayan ama sevabını azaltan ve özenle kaçınılması gereken davranışlar: elbise, saç ya da sakalla oynamak; parmakları çıtlatmak; esnemeyi bastırmamak; gözleri sebepsiz yummak; başı sağa sola çevirerek bakmak; tuvalet ihtiyacı sıkıştırırken namaza durmak; yemek hazır ve iştah varken namaza durmak; üzerinde canlı resmi olan bir elbiseyle ya da önünde bir resim bulunurken kılmak; erkeğin secdede kollarını yere yayması; önünden geçilebilecek bir yerde sütre (önüne konan bir engel) koymadan kılmak; namaz kılanın önünden geçmek de ayrıca günahtır. Mekruh-ı tahrimi bir şey işlenirse namazın iadesi vacip olur.

Sehiv secdesi. Namazda yanılarak bir vacip terk edilir, bir vacip ya da farz geciktirilir ya da bir farz tekrarlanırsa, namazın sonunda iki secde yapılır. Hanefi mezhebinde sehiv secdesi şöyle yapılır: son oturuşta yalnız Tahiyyat okunur, baş sadece sağa çevrilerek selam verilir, "Allâhu ekber" ile iki secde yapılır, sonra oturulup Tahiyyat, Salli, Barik ve dualar okunur, iki tarafa selam verilir. Sehiv secdesini gerektiren başlıca durumlar: Fatiha'yı ya da zamm-ı sureyi unutmak; zamm-ı sureyi Fatiha'dan önce okumak; ilk oturuşu unutmak; farzın ilk oturuşunda Tahiyyat'tan sonra "Allâhümme salli alâ Muhammed" diyecek kadar fazla okumak; bir rükünde bir rükün eda edecek kadar düşünüp durmak; imamın sesli okuması gereken yerde gizli, gizli okuması gereken yerde sesli okuması. Vacip kasten terk edilirse sehiv secdesi yetmez; namazın iadesi gerekir. Bir farz terk edilirse (örneğin bir secde unutulup namaz bitirilirse) sehiv secdesi de kurtarmaz, namaz yeniden kılınır. İmama uyan kişi kendi yanılgısı için sehiv secdesi yapmaz; imam sehiv secdesi yaparsa ona uyar.

Üç kritik durum. İlk oturuşu unutup kalkmak: Oturuşa yakın haldeyken hatırlarsan oturursun; tam doğrulduktan sonra hatırlarsan oturmaya dönmez, devam edip sonunda sehiv secdesi yaparsın. Son oturuşu unutup kalkmak: Dört rekatlı farzda dördüncü rekattan sonra oturmayı unutup beşinciye kalkarsan, beşinci rekatın secdesine varmadan hatırlayınca oturur, sehiv secdesi yaparsın. Beşinci rekatın secdesini yaptıysan farz bozulmuş ve namaz nafileye dönmüştür; bir rekat daha ekleyip altıya tamamlarsın ve farzı yeniden kılarsın. Rekat sayısında şüphe: Hanefi'de bu şüphe ilk kez başına geliyorsa namazı bozup yeniden kılarsın; sık yaşıyorsan ağır basan kanaatine göre davranırsın; kanaat oluşmuyorsa az olan sayıyı esas alır, her rekat sonunda oturur ve sehiv secdesi yaparsın. Şafii mezhebinde sehiv secdesi selamdan önce, Tahiyyat ve salavattan sonra yapılır ve şüphede her durumda az olan sayı esas alınır.

Kaza namazı. Vaktinde kılınamayan farz namazın sonradan kılınmasına kaza denir. Uyku ve unutkanlık gibi özürlerle geçen namaz da, özürsüz terk edilen namaz da kaza edilir; özürsüz terkte ayrıca tövbe gerekir. Hanefi mezhebinde farzlar ve vitir kaza edilir; sünnetler kaza edilmez, yalnız sabah namazı aynı gün öğleden önce kaza edilirse sünnetiyle birlikte kılınır. Kaza namazı kerahet vakitleri dışında her zaman kılınabilir. Kazası birikmiş kişi niyetini belirli yapar: "Kazaya kalmış ilk öğle namazını kılmaya" ya da "son öğle namazını kılmaya" gibi. Kaza namazı altıdan az olan kişi (sahibu't-tertip) vakit namazından önce kazasını kılmakla yükümlüdür; kazası altı ve üzeri olan için bu sıra düşer. Kazası çok olanın sünnetler yerine kaza kılması konusunda âlimler arasında farklı görüşler bulunur; bu konuda Diyanet İşleri Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne başvurman tavsiye edilir.

Örnekler

• Basit: Emre öğlenin farzını kılarken ikinci rekattan sonra oturmayı unuttu ve ayağa tam doğruldu. Geri dönmez, namazına devam eder, son oturuşta Tahiyyat'tan sonra sağa selam verip sehiv secdesi yapar.
• Orta: Selin yatsının farzını kılarken dördüncü rekatta mı üçüncüde mi olduğundan şüphelendi. Bu onun sık yaşadığı bir şey değil, ilk kez oluyor. Hanefi mezhebine göre namazı bırakıp yeniden kılar. Aynı şey sık başına gelseydi ve bir kanaate varamasaydı, üçüncü rekatta olduğunu kabul eder, oturur, bir rekat daha kılar ve sehiv secdesi yapardı.
• Gerçek hayat: Murat Bey işteyken öğle namazını kılarken telefonu çaldı. Elini cebine atıp tek hareketle sesi kapattı; bu az hareket olduğu için namazı bozulmaz, ama mekruh olduğundan önceden telefonu sessize almak gerekir. Telefonu çıkarıp ekrana bakarak "Toplantıdayım" diye mesaj yazsaydı, bu amel-i kesir olduğu için namazı bozulurdu. Aynı gün sabah namazına uyanamamıştı; öğle vaktinden önce kazasını sünnetiyle birlikte kılabilirdi, öğleden sonra ise yalnız farzını kaza eder.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Bu hafta içinde bir gün, sabah namazının sünnetini ve öğlenin farzını, telefonunu kıble yönünde bir yere koyup kendini kaydederek kıl (kayıt senin için, kimseyle paylaşmak zorunda değilsin). Kaydı izlerken bir kontrol listesi doldur: iftitah tekbiri, eller, Sübhaneke, Fatiha-zamm-ı sure, rükûda sırt düz mü, kavmede tam doğruldun mu, secdede burun yerde mi, celse yatıştı mı, ilk oturuşta yalnız Tahiyyat mı, son iki rekatta zamm-ı sure yok mu, selam. Eksik olanları bir sonraki namazda düzelt. Hedef: bütün duaları ezbere ve doğru sırayla okuyarak, ta'dil-i erkâna uygun bir namaz kılmak.

Mini test

1. Dört rekatlı bir farz namazın ilk oturuşunda ne okunur? Fazlası okunursa ne gerekir?
2. İkindinin ilk sünneti ile öğlenin ilk sünneti arasında kılınış bakımından ne fark vardır?
3. Hanefi mezhebinde sehiv secdesi nasıl yapılır? Şafii'den farkı nedir?
4. Namazda unutarak kısa bir konuşma yapan kişinin namazı Hanefi ve Şafii'ye göre ne olur?
5. Kazası dört vakit olan bir kişi, bugünkü öğleyi kılmadan önce ne yapmalıdır?

Özet

Beş vakit namaz sünnetleriyle günde kırk rekattır. İki rekatlı namaz tekbir, kıyam, kıraat, rükû, kavme, iki secde ve son oturuşla kılınır; dört rekatlıda ikinci rekattan sonra ilk oturuş yapılır ve farzın son iki rekatında yalnız Fatiha okunur. Konuşmak, amel-i kesir, yemek-içmek ve kıbleden dönmek namazı bozar. Yanılarak terk edilen vacip sehiv secdesiyle telafi edilir; terk edilen farz ise namazın yeniden kılınmasını gerektirir. Kılınamayan farz ve vitir kaza edilir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 4.4'te günlük beş vaktin dışındaki namazlara geçeceğiz: cuma, bayram, cenaze, yolculuk, vitir ve teravih. Hazırlık: modül sonundaki ezber listesinden iki kunut duasını üç kez sesli oku ve en yakın camide cuma hutbesinin saat kaçta başladığını öğren.