Sözlü sınav hazırlığı

Giriş

Hazırlıkta tezini yeniden okudun ve bir jüri üyesinin sana sorabileceği en zor üç soruyu yazdın: biri bir karşı görüşle, biri kaynaklarınla, biri de sonucunun kesinlik derecesiyle ilgiliydi. Her birine iki ya da üç cümlelik bir cevap taslağı hazırladın. Muhtemelen bu soruları yazarken tezindeki bazı zayıf noktaları kendin fark ettin; belki bir görüşü tek bir ikincil kaynaktan aktardığını ya da sonucunda bir kelimenin gereğinden kesin olduğunu gördün. Sonra tezinin ana fikrini bir Seviye 1 talebesine anlatır gibi üç cümleyle yazdın ve bunun, on iki sayfalık bir metni özetlemekten çok daha zor olduğunu gördün. Son olarak Ders 23.3'teki harekesiz metin okutma yöntemini ve Seviye 3'te okuduğun bir metni hatırladın. Bu üç hazırlık, sözlü sınavın üç parçasına karşılık gelir: tezini savunmak, onu farklı bir seviyeye anlatabilmek ve genel müfredattan bir metni okutabilmek. Ders 24.3'te tezini yazdın. Bu derste o tezi otuz dakikalık bir sözlü savunmada sunmaya ve onu bir Seviye 1 talebesinin anlayacağı yirmi dakikalık bir derse dönüştürmeye hazırlanacaksın.

Ana anlatım

Sözlü savunmanın yeri. Seviye 4'te ayrı bir yazılı sınav yoktur; icazet değerlendirmesi üç parçadan oluşur: portfolyo, tez ve sözlü savunma. Sözlü savunma toplam değerlendirmenin yüzde otuz beşini oluşturur ve icazet için sözlü savunmada en az yetmiş puan almak ayrıca şarttır. Bu oran, sözlü savunmanın bir formalite olmadığını gösterir. Klasik gelenekte de icazet, talebenin hocası önünde okuduğunu okutabildiğini ve sorulara cevap verebildiğini göstermesiyle verilirdi. Ders 23.1'de icazetin özünün öğrendiğini öğretme ehliyeti olduğunu görmüştün; sözlü savunma bu ehliyetin canlı bir sınavıdır.

Savunmanın yapısı. Sözlü savunma otuz dakika sürer. İlk on dakika talebenin tez sunumudur. Sonraki yirmi dakika jürinin sorularına ayrılır; bu sorular hem tez üzerine hem de genel müfredat üzerine olabilir. Soruların biri mutlaka harekesiz bir metin okutma sorusudur. Bu yapıyı önceden bilmek hazırlığı yönlendirir: on dakikalık bir sunum, yirmi dakikalık bir soru bölümüne hazırlık ve bir harekesiz metin okutma tekrarı. Hazırlığın ağırlığı sunuma değil, sorulara verilmelidir, çünkü sürenin üçte ikisi oradadır.

Sunumun kurgusu. On dakika, on iki sayfalık bir tezi anlatmak için kısa bir süredir; bu yüzden sunum tezin özeti değil, onun omurgasıdır. İyi bir sunum dört parçadan oluşur. Birincisi soru: meselenin ne olduğu ve araştırma sorusunun neden önemli olduğu, yaklaşık bir dakikada. İkincisi yöntem: beş ilmin hangi kaynaklarına başvurulduğu ve tezin nasıl ilerlediği, yaklaşık bir dakikada. Üçüncüsü bulgular: her ilmin bölümünden çıkan ara sonuç, yaklaşık beş ya da altı dakikada. Dördüncüsü sonuç: ana soruya verilen cevap, kesinlik derecesi ve tezin sınırları, yaklaşık iki dakikada. Ders 23.5'te gördüğün gereksizi ayıklama ilkesi burada da geçerlidir: sunumda tezdeki her ayrıntıya yer yoktur; jüri ayrıntıyı merak ederse soracaktır.

Sunumu prova etmek. Sunum, en az birkaç kez sesli olarak ve süre tutularak prova edilir. İlk provada çoğu talebe on dakikayı çok aşar; ikinci ve üçüncü provada neyin çıkarılacağı netleşir. Sunumu kelime kelime ezberlemek yerine her parçanın ana cümlesini ezberlemek daha iyidir; ezberlenmiş bir metin, bir soru ya da bir kesinti karşısında kolayca dağılır. Slayt kullanılacaksa Ders 23.5'teki ilkeler uygulanır: az metin, tek fikir, ayetler ve hadisler kaynaklarıyla.

Muhtemel itirazları önceden belirlemek. Soru bölümüne hazırlığın en etkili yolu, jürinin soracağı soruları önceden tahmin etmektir. Bu tahmin için tezini bir jüri üyesinin gözüyle, yani onu zayıflatmaya çalışan bir okur olarak okumak gerekir. Ders 20.7'de münazarada sâilin üç hamlesini görmüştün: men', yani bir öncülün delillendirilmesini istemek; nakz, yani delilin bir yerde işlemediğini göstermek; ve muâraza, yani karşı görüşü başka bir delille ispat etmek. Tezindeki her ana iddiaya bu üç hamleyi uygula. Hangi öncülün delili zayıf? Gerekçen hangi durumda işlemiyor? Karşı görüşün en güçlü delili nedir ve tezin ona nasıl cevap veriyor? Bu sorulardan bir liste çıkar ve her birine kısa bir cevap hazırla.

Soru türlerine göre cevap. Ders 23.4'te bir derste gelen soruları dört türe ayırmıştın: bilgi, anlama, akıl yürütme ve tartışma soruları. Jürinin soruları da bu türlerden gelir. Bir bilgi sorusu, örneğin bir müfessirin vefat tarihi ya da bir hadisin kaynağı, kısa ve kesin bir cevap ister. Bir akıl yürütme sorusu, örneğin "Bu görüşü neden ötekine tercih ettiniz?", adım adım bir gerekçe ister. Bir tartışma sorusu, örneğin "Bu sonuç başka bir ülkenin şartlarında da geçerli olur mu?", görüşlerin dengeli bir haritasını ve senin gerekçeli tercihini ister. Soruyu dikkatle dinlemek ve gerekiyorsa netleştirmek, yanlış soruya mükemmel bir cevap vermekten iyidir.

Münazara adabına uygun cevap. Sözlü savunma bir münazaradır, ama bir yarışma değildir. Ders 20.7'de münazaranın ahlakının niyetle başladığını görmüştün: hakkı ortaya çıkarmak, karşı tarafı yenmek değil. Jüri üyesi bir itiraz ettiğinde, önce itirazı doğru anladığını göstermek için onu kendi cümlelerinle kısaca tekrar etmek iyi bir başlangıçtır. Ardından itirazın haklı yanını kabul edip etmediğini açıkça söylersin. İtiraz haklıysa bunu kabul etmek ve tezin sonucunu buna göre nasıl değiştireceğini söylemek bir zayıflık değil, ilmî olgunluktur. Ders 20.7'deki ilzâm kavramını hatırla: muallilin iddiasını savunamaz duruma düşmesi bir yenilgi gibi görünür, ama hakkı arayan biri için o an, yanlış bir iddiadan kurtulma fırsatıdır. İtiraz haklı değilse, gerekçeni sakin bir dille ve delille açıklarsın. Savunmacı bir ton, sesi yükseltmek ya da itirazı küçümsemek, cevabın içeriği ne kadar doğru olursa olsun, jürinin gözünde bir eksiklik olarak kalır.

"Bilmiyorum" demek. Jüri, bilmediğin bir soru sorabilir. Ders 23.4'te "bilmiyorum, araştırıp döneceğim" demenin ahlakını görmüştün; sözlü savunmada da aynı ilke geçerlidir. Bilmediğin bir şeyi tahminle cevaplamak ve yanılmak, bütün öteki cevaplarının güvenilirliğini zedeler. Bir sorunun bir kısmını biliyorsan o kısmı cevapla ve gerisini bilmediğini açıkça söyle. Bir soruyu düşünmek için birkaç saniye istemek de meşrudur. İcazet veren bir jüri, her şeyi bilen bir talebe değil, bildiğini doğru, bilmediğini dürüstçe söyleyen bir talebe arar.

Deneme savunmaları. Bu modülde talebeler akranlarıyla deneme savunmaları yapar. Bir deneme savunmasında bir talebe tezini on dakika sunar; iki ya da üç arkadaşı jüri rolünü üstlenir ve yirmi dakika boyunca sorular sorar. Jüri rolündeki talebeler sorularını önceden tezi okuyarak hazırlar ve soruların farklı türlerden olmasına dikkat eder. Deneme bittikten sonra jüri, Ders 23.6'daki etkili geri bildirim ilkelerine göre somut bir geri bildirim verir: hangi cevap güçlüydü, hangisi zayıf kaldı, sunumun hangi kısmı uzundu? Deneme savunması kayda alınır ve talebe kaydı izleyerek kendi cevaplarını değerlendirir. Kendi savunmanı bir izleyici olarak görmek, provada fark edemediğin alışkanlıkları ortaya çıkarır.

Tezden ders videosuna. Sözlü sınavın yanında bu modülün bir ürünü daha vardır: tezine dayanan, bir Seviye 1 talebesinin anlayacağı dilde yirmi dakikalık bir ders videosu. Bu video, capstone değerlendirmesinde ayrı bir ölçüttür. Ders 23.7'de aynı konuyu farklı seviyelere anlatmayı görmüştün; burada aynı tezi iki çok farklı muhataba anlatıyorsun: jüriye ve bir Seviye 1 talebesine. Jüriye terimlerle, kaynaklarla ve tartışmalarla konuşursun. Seviye 1 talebesine ise meselenin ne olduğunu, neden önemli olduğunu ve vardığın sonucun onun hayatında ne anlama geldiğini sade bir dille anlatırsın. Terimler ya hiç kullanılmaz ya da hemen açıklanır; ihtilaflar, bir talebenin anlayacağı biçimde ve kafa karıştırmadan aktarılır. Ders 23.5'teki senaryo, slayt, ses ve kaynaklandırma ilkelerinin hepsi bu videoda uygulanır. Tez bir uzmana, video bir başlangıç talebesine hitap eder; ikisini de aynı doğrulukla yapabilmek, bu modülün ölçtüğü becerilerden biridir.

Harekesiz metin okutma sorusu. Sözlü sınavda sorulardan biri mutlaka harekesiz bir metin okutma sorusudur. Bu soru, talebenin hem harekesiz okuma becerisini hem de bir metni okutma becerisini sınar. Jüri talebeye genel müfredattan kısa bir harekesiz metin verir; talebe onu okur ve bir talebeye okutur gibi açıklar. Bu soruya hazırlık için Seviye 3 metinlerinden tekrar yapılır. Ders 14.1'de gördüğün harekesiz okuma stratejisini, yani önce cümle türünü belirlemeyi, sonra amilleri işaretlemeyi, sonra sîgaları tahmin edip doğrulamayı yeniden çalış. Ders 23.3'te gördüğün okutma aşamalarını hatırla: okuma, kısa bir takrir ve gerekirse bir hatayı nazikçe düzeltme. Akâid-i Nesefiyye gibi Seviye 3'te okuduğun kısa metinlerden birkaç paragrafı her gün sesli okumak, sınav anında bir harekenin seni durdurmasını önler.

Sınav günü. Sınav gününe gelindiğinde hazırlığın büyük kısmı tamamlanmış olmalıdır. Son gün yeni bir şey öğrenmeye çalışmak yerine sunumu bir kez prova etmek, itiraz listesini gözden geçirmek ve bir harekesiz metin okumak yeterlidir. Ders 23.1'de klasik ta'lim metinlerinin ortak anlayışını görmüştün: öğretmen ilmi Allah'tan ve hocalarından aldığı bir emanet olarak taşır. Sözlü sınava bu emaneti taşıyan biri olarak girmek, kaygıyı da hafifletir: jüri bir rakip değil, bu emaneti teslim etmeye hazır olup olmadığını görmek isteyen hocalardır.

Örnekler

• Basit: Bir talebe on dakikalık sunumunu ilk provada on yedi dakikada bitirir. Sunumu dört parçaya ayırır ve her parçaya bir süre verir. Bulgular kısmında her ilmin bölümünden yalnız ara sonucu ve onu destekleyen en güçlü delili bırakır. Üçüncü provada sunum dokuz buçuk dakikaya iner.
• Orta: Bir deneme savunmasında jüri rolündeki bir arkadaş, talebenin tezindeki bir hadisin yalnız bir internet sitesinden alındığını fark eder ve bunu sorar. Talebe önce savunmaya geçmek ister, sonra itirazın haklı olduğunu kabul eder. Hadisi asıl kaynaklarında tahric edeceğini ve sonucunun bu hadise ne kadar dayandığını yeniden değerlendireceğini söyler. Gerçek sınavdan önce bu düzeltmeyi yapar.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, iş yerinde bir projeyi yöneticilerine sunacaktır ve sorulardan çok korkmaktadır. Sen ona bu dersteki yöntemi önerirsin: projesini onu zayıflatmaya çalışan biri gibi okumasını, en zor beş soruyu yazmasını ve her birine kısa bir cevap hazırlamasını, bilmediği bir soru gelirse de bunu dürüstçe söyleyip sonradan cevap vereceğini belirtmesini.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Bir deneme savunması yap ve kaydını al; ayrıca tezine dayanan yirmi dakikalık bir ders videosu üret. Önce on dakikalık sunumunu dört parçalı yapıya göre hazırla: soru, yöntem, bulgular ve sonuç. Sunumu süre tutarak en az üç kez sesli prova et. Ardından tezini bir jüri üyesinin gözüyle oku ve men', nakz ve muâraza hamlelerini her ana iddiana uygulayarak en az on muhtemel soru çıkar; her birine kısa bir cevap hazırla. İki ya da üç arkadaşınla bir deneme savunması düzenle: on dakika sunum, yirmi dakika soru. Savunmayı kayda al, sonra kaydı izle ve üç şeyi not et: en güçlü cevabın, en zayıf cevabın ve sunumunun süreyi aşan kısmı. Ardından tezini bir Seviye 1 talebesinin anlayacağı dilde yirmi dakikalık bir ders videosuna dönüştür; senaryoyu önce yaz, terimleri açıkla ve ayetleri ve hadisleri kaynaklarıyla göster. Son olarak harekesiz metin okutma sorusu için bir Seviye 3 metninden her gün bir paragraf sesli oku. Hedef: Tezini on dakikada özlü biçimde sunabilmek, jüri sorularını münazara adabına uygun ve dürüstçe cevaplayabilmek, tezini bir Seviye 1 talebesine uygun bir derse dönüştürebilmek ve harekesiz bir metni okutabilmek.

Mini test

1. Sözlü savunmanın yapısı nasıldır ve toplam değerlendirmedeki payı nedir?
2. On dakikalık bir tez sunumu hangi dört parçadan oluşur?
3. Muhtemel itirazları önceden belirlemek için münazara adabından hangi üç hamle kullanılabilir?
4. Jüri haklı bir itiraz ettiğinde talebe nasıl davranmalıdır?
5. Tezden üretilen ders videosu neden tezden farklı bir dille yazılır?

Özet

• Sözlü savunma otuz dakikadır ve icazet değerlendirmesinin yüzde otuz beşini oluşturur; sürenin üçte ikisi sorulara ayrıldığı için hazırlığın ağırlığı sorulardadır.
• On dakikalık sunum tezin omurgasıdır: soru, yöntem, bulgular ve sonuç; süre tutularak prova edilir.
• Muhtemel itirazlar men', nakz ve muâraza hamleleriyle önceden belirlenir; sorular türlerine göre ve münazara adabına uygun biçimde cevaplanır.
• Haklı itiraz kabul edilir, bilinmeyen soru dürüstçe söylenir; deneme savunmaları kayda alınarak değerlendirilir.
• Tez, bir Seviye 1 talebesinin anlayacağı yirmi dakikalık bir derse dönüştürülür; harekesiz metin okutma sorusu için Seviye 3 metinleri tekrar edilir.

Sonraki derse hazırlık

Birim 24.5'te, yani bitirme tezi teslimi ve icazet biriminde, tezinin son hâlini ve ders videonu teslim edecek, sözlü sınava girecek ve bir kapanış oturumuna katılacaksın. Hazırlık: Tezinin son hâlini, akran ve danışman geri bildirimlerine göre gözden geçir ve teslim listesini kontrol et: tez, kaynakça, video ve ezber listesinin onayı. Ardından kendi ilim yolu planının ilk taslağını yaz: bu akademiden sonra hangi alanda derinleşmek istiyorsun, hangi metinleri okuyacaksın ve kime ders vermeyi düşünüyorsun? Son olarak Ders 23.1'de okuduğun Zernûcî'nin Ta'lîmü'l-müteallim'ine dön; kapanış oturumunda bu eserin ilimde sebat ve istişare bölümleri yeniden okunacak.