Tez yazımı

Giriş

Hazırlıkta açıklamalı kaynakçana baktın ve kaynaklarını tezin bölümlerine dağıttın: giriş ve kavramsal çerçeve, tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve makasıd, tasavvuf. Muhtemelen fıkıh bölümünün kaynaklarının zengin olduğunu, tasavvuf ya da hadis bölümünün ise zayıf kaldığını gördün. Sonra meselene dair iki karşı görüşü seçtin ve her birini, o görüşü savunan birinin kabul edeceği bir cümleyle yazdın. Bunun beklediğinden zor olduğunu fark etmiş olabilirsin, çünkü katılmadığın bir görüşü onun savunucusunun kendi sesiyle yazmak, onu zayıf bir biçimde özetlemekten çok daha fazla emek ister. Son olarak varmayı beklediğin cevabı bir cümleyle yazdın ve bu cevabın ne kadar kesin olduğunu düşündün. Belki ilk cümlende "kesinlikle" gibi bir kelime vardı ve sonra onun yerine "ağır basan görüşe göre" demenin daha dürüst olduğunu gördün. Bu üç not, bu dersin üç ana konusudur: tezin yapısı, karşı görüşlerin adil aktarımı ve kesinlik derecesinin doğru ifadesi. Ders 24.2'de kaynaklarını taradın ve açıklamalı bir kaynakça hazırladın. Bu derste o kaynaklardan sekiz ile on iki sayfalık bir tez yazacaksın.

Ana anlatım

Tez bir cevaptır. Ders 24.1'de bir tezin, bir soruya verilen gerekçeli bir cevap olduğunu söylemiştik. Bu tanım yazım sürecinin de pusulasıdır. Tezin her bölümü, ana soruya verilecek cevabın bir parçasını kurar. Bir bölüm ne kadar bilgi dolu olursa olsun, ana soruyla bağlantısı kurulmamışsa okur onun neden orada olduğunu anlamaz. Bu yüzden yazmaya başlamadan önce ana soruyu ve alt soruları sayfanın en üstüne yaz ve her bölümü yazarken ona dön. Tez sekiz ile on iki sayfadır; bu sınır bir kısıtlama değil, bir disiplindir. Her paragraf yerini hak etmelidir.

Tezin yapısı. Bu modülde tez sekiz parçadan oluşur. Birincisi giriş ve problemdir: mesele tanıtılır, araştırma sorusu açıkça yazılır, sorunun neden önemli olduğu ve tezin nasıl ilerleyeceği söylenir. İkincisi kavramsal çerçevedir: tezde kullanılacak temel kavramlar tanımlanır ve vakıa tasvir edilir. Ders 21.3'te gördüğün "hüküm tasavvurun fer'idir" ilkesi bu bölümün gerekçesidir; meselenin ne olduğu doğru tasvir edilmeden hükmü tartışılamaz. Ardından beş ilmin bölümleri gelir: tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve makasıd, tasavvufi boyut. Son parça sonuçtur: alt soruların cevapları bir araya getirilir ve ana soruya gerekçeli bir cevap verilir. Sekiz ile on iki sayfaya bu kadar bölüm sığdırmak için her bölüme yaklaşık bir ile bir buçuk sayfa düşer; girişe ve sonuca biraz daha az, fıkıh bölümüne biraz daha fazla yer ayrılabilir.

Tefsir bölümü. Bu bölümde meseleyle ilgili ayetler ve onların tefsirleri işlenir. Capstone tanımı en az üç klasik ve bir modern tefsirin mukayeseli olarak taranmasını ister. Mukayeseli tarama, tefsirleri art arda özetlemek değildir. Ders 15.8'de Bakara suresinin ilk ayetlerini mukayeseli olarak okurken yaptığın gibi, müfessirlerin bir ayeti nerede aynı, nerede farklı anladığı ve bu farkın nereden kaynaklandığı gösterilir. Ayetin meseleyle ilişkisi doğrudan değilse bu açıkça söylenir; bir ayeti meseleye zorla bağlamak, tezin güvenilirliğini zayıflatır.

Hadis bölümü. Bu bölümde meseleyle ilgili rivayetler tahric edilir ve senedleri değerlendirilir. Ders 24.2'de gördüğün gibi her hadis kaynağıyla verilir ve sıhhat hükmünün sahibi belirtilir. Zayıf bir rivayet kullanılacaksa zayıflığı açıkça söylenir ve ondan çıkarılan sonucun ağırlığı buna göre ayarlanır. Bir hadis şerhinden, örneğin İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'sinden, rivayetin nasıl anlaşıldığı aktarılır. Ders 16.6'da gördüğün muhtelifü'l-hadis yöntemi, birbiriyle çelişir gibi görünen rivayetler varsa bu bölümde işe yarar.

Fıkıh bölümü. Tezin genellikle en uzun bölümü fıkıh bölümüdür. Bu bölümde dört mezhebin ilkeleri ve, varsa, çağdaş fetva kurullarının görüşleri gerekçeleriyle aktarılır. Klasik fıkıh kitaplarında güncel meselenin kendisi geçmeyebilir; bu durumda o mezhebin benzer bir meseledeki hükmü ve bu hükmün dayandığı ilke gösterilir ve ilkenin güncel meseleye nasıl uygulanabileceği tartışılır. Bu uygulama, Ders 10.5'te gördüğün kıyas yönteminin bir örneğidir ve illetin gerçekten ortak olup olmadığı dikkatle incelenmelidir. Ders 21.8'de fetva metninin görüşler bölümünü yazarken öğrendiğin disiplin burada da geçerlidir.

Kelam, makasıd ve tasavvuf. Kelam ve makasıd bölümünde mesele, hangi kelamî ilkelere ya da şeriatın hangi amaçlarına dokunduğu açısından değerlendirilir. Ders 21.2'de gördüğün beş zaruri amaç, yani dinin, canın, aklın, neslin ve malın korunması, bir meselenin ağırlığını tartmak için güçlü bir çerçevedir. Tasavvufi boyut ise meselenin kişinin manevi hayatına etkisini ele alır. Ders 24.1'de bu boyutun her meselede aynı ağırlıkta olmayabileceğini söylemiştik. Bu bölümde amaç, meseleye bir tasavvufi süs eklemek değil, onun kalp ve ahlak üzerindeki etkisini dürüstçe değerlendirmektir.

Bölümler arası bağlantı. Beş ilmin bölümleri birbirinden kopuk beş küçük makale olarak yazılırsa tez dağılır. Her bölüm, bir öncekinin bıraktığı yerden başlamalı ve bir sonrakine bir soru bırakmalıdır. Örneğin tefsir bölümü bir ayetin genel bir ilke koyduğunu ama ayrıntıyı vermediğini gösteriyorsa, hadis bölümü bu ayrıntının rivayetlerde aranmasıyla başlayabilir. Her bölümün sonuna, o bölümün ana soruya ne kattığını söyleyen bir ya da iki cümlelik bir ara sonuç yazmak bu bağlantıyı kurmanın pratik bir yoludur. Sonuç bölümü bu ara sonuçlardan beslenir.

Karşı görüşlerin adil aktarımı. Capstone değerlendirmesinde karşı görüşlerin adil aktarımı ayrı bir ölçüttür. Adil aktarım, bir görüşü onu savunan birinin kabul edeceği biçimde, en güçlü delilleriyle ve kendi kaynağından aktarmaktır. Ders 18.2'de Teftâzânî'nin Mâtürîdî görüşünü, kendisi farklı düşünse bile, sadakatle aktardığını görmüştün; şârihin bu ilk görevi, tez yazarının da ilk görevidir. Ders 23.4'te bir grup tartışmasında karşı görüşü özetletmeden itiraza izin vermemeyi görmüştün; tezde bu kuralı kendine uygularsın. Bir karşı görüşü zayıf bir biçimde aktarıp sonra kolayca çürütmek, okurun gözünden kaçmaz ve tezin bütün güvenilirliğini sarsar. Karşı görüşün güçlü yanlarını kabul etmek ise kendi görüşünün ağırlığını artırır.

Kesinlik derecesi. Bir tezde her iddia aynı kesinlikte değildir ve iyi bir yazar bunu diline yansıtır. Ders 10.2'de bir delilin sübutu ile delâletinin ayrı ayrı kesin ya da zannî olabileceğini görmüştün. Ders 20.6'da kesin öncüllerden kurulan burhan ile zan ifade eden akıl yürütmeler arasındaki farkı öğrenmiştin. Bu ayrımlar tezin diline de yansımalıdır. Kesin bir delile dayanan bir hükmü "kesindir" diye, ihtilaflı bir meselede ağır basan bir görüşü "ağır basan görüşe göre" ya da "daha güçlü görünen" diye, bir ihtimali de "olabilir" ya da "bir ihtimal olarak" diye ifade etmek gerekir. Zannî bir sonucu kesin bir dille sunmak bir abartıdır; kesin bir hükmü gereksiz yere "belki" diye sulandırmak da bir başka hatadır. Ders 10.8'de içtihadın zannî bir alan olduğunu görmüştün; güncel bir meselede varılan bir sonuç çoğu zaman bu alana girer ve dili de buna uygun olmalıdır.

Sonucu usulle gerekçelendirmek. Sonuç bölümü bir özet değildir. Bu bölümde yazar, bölümlerin ara sonuçlarını bir araya getirir ve ana soruya bir cevap verir. Bu cevap, usul kurallarına dayanan bir gerekçeyle desteklenir: hangi delil neden tercih edildi, hangi görüş neden daha güçlü bulundu, hangi kaide uygulandı? Capstone değerlendirmesinde bu, en ağır ölçütlerden biridir. Sonuç ayrıca tezin sınırlarını da söyler: hangi alt meseleler incelenmedi, hangi kaynaklara ulaşılamadı, hangi sorular ileride araştırılmayı bekliyor? Kendi sınırlarını bilen bir sonuç, her şeyi çözdüğünü iddia eden bir sonuçtan daha güvenilirdir. Ve Ders 21.6'da gördüğün gibi, tıp ya da finans gibi bir alana dokunan bir tezin sonucu, bir kişinin kendi durumu için uzmana ve bir fetva merciine danışmasının yerini tutmadığını hatırlatır.

Akademik Türkçe üslup. Tezin dili açık, ölçülü ve tutarlıdır. Cümleler gereksiz yere uzatılmaz; bir cümle tek bir iddia taşır. Bu akademinin derslerinde olduğu gibi, Arapça bir terim ilk geçtiği yerde Türkçe karşılığıyla açıklanır ve sonra aynı biçimde kullanılır. Bir terimin yazımı tez boyunca değişmez. Övgü ya da yergi taşıyan sıfatlardan, "şüphesiz", "apaçık" gibi tartışmayı kapatan ifadelerden ve bir gruba ya da kişiye yönelik polemik dilinden kaçınılır. Ders 22.8'de tartışmalı konuları dengeli bir dille yazmanın ilkelerini görmüştün; tezin dili de aynı dengeyi taşır. Birinci tekil şahıs, kendi tercihini ya da yöntemini belirttiğin yerlerde kullanılabilir, ama tezin büyük kısmında konu ve deliller ön plandadır.

İki aşamalı taslak. Bu modülde tez iki aşamada teslim edilir. İlk taslak danışman hocanın geri bildirimine açılır. Danışman bu aşamada daha çok yapıya, kaynaklara ve gerekçelendirmeye bakar: bölümler soruya cevap veriyor mu, kaynaklar birincil mi, sonuç usulle gerekçelendirilmiş mi? İkinci taslak ise akran değerlendirmesine açılır. Bir arkadaşın tezini capstone rubriğiyle okur; özellikle karşı görüşlerin adil aktarılıp aktarılmadığına ve dilin açık olup olmadığına bakar. Ders 23.6'da gördüğün etkili geri bildirimin üç özelliği, yani zamanında, somut ve düzeltmeye yönelik olması, her iki aşamada da geçerlidir. Bir geri bildirimi aldığında savunmaya geçmeden önce onu anlamaya çalış; Ders 20.7'de gördüğün gibi hakkı karşı taraftan geldiğinde de kabul etmek ilmin ahlakıdır.

Arapça bölüm. İsteyen talebe, tezinin bir bölümünü Arapça yazabilir; bu bir bonus olarak değerlendirilir. Bu seçenek, Seviye 3'te kazandığın Arapça okuma becerisini yazma yönünde bir adım ileri taşımak isteyenler içindir. Arapça bir bölüm yazmayı seçersen kısa bir bölümü, örneğin sonucu ya da kavramsal çerçeveyi seçmek, uzun bir bölümü aceleyle yazmaktan daha iyidir. Bu bölümün dilini, gücün yetiyorsa Arapçayı iyi bilen bir hocaya ya da arkadaşa göstermek de faydalıdır.

Örnekler

• Basit: Bir talebe tezinin fıkıh bölümünde bir mezhebin görüşünü yalnız bir makalenin aktarımına dayanarak yazmıştır. Danışmanı, bu görüşün o mezhebin muteber bir eserinden gösterilmesini ister. Talebe eseri bulur, ilgili bölümü okur ve makalenin görüşü bir kaydını atlayarak aktardığını görür. Fıkıh bölümünü eserin kendisine dayanarak yeniden yazar.
• Orta: Bir talebe tezinin sonucunda "Bu mesele kesinlikle caizdir" diye yazmıştır. Akran değerlendirmesinde arkadaşı, fıkıh bölümünde iki güçlü görüşün aktarıldığını ve meselenin içtihadi olduğunu hatırlatır. Talebe sonucu yeniden yazar: tercih ettiği görüşü gerekçesiyle "daha güçlü görünen görüş" olarak sunar, karşı görüşün dayandığı delili anar ve sonucun kişinin kendi durumu için bir fetva merciine danışmanın yerini tutmadığını ekler.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, iş yerinde bir rapor yazmakta zorlanır: her bölüm kendi başına iyi ama rapor bir bütün gibi okunmamaktadır. Sen ona bu dersteki ara sonuç tekniğini anlatırsın: her bölümün sonuna, o bölümün raporun ana sorusuna ne kattığını söyleyen bir ya da iki cümle yazmasını önerirsin. Arkadaşın bu cümleleri yazınca raporun sonuç bölümünün de neredeyse kendiliğinden ortaya çıktığını görür.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Tezinin tam ilk taslağını yaz. Sayfanın en üstüne ana soruyu ve beş ilme göre kurduğun alt soruları koy. Tezini bu dersteki sekiz parçalı yapıya göre yaz: giriş ve problem, kavramsal çerçeve, tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve makasıd, tasavvufi boyut ve sonuç. Toplam uzunluk sekiz ile on iki sayfa arasında olsun. Her bölümün sonuna, o bölümün ana soruya ne kattığını söyleyen bir ara sonuç yaz. Fıkıh bölümünde en az bir karşı görüşü, onu savunan birinin kabul edeceği biçimde ve kendi kaynağından aktar. Tezindeki her iddianın kesinlik derecesini gözden geçir ve dilini buna göre ayarla: kesin, ağır basan ve ihtimal olan iddiaları ayrı ifadelerle yaz. Bütün atıfları İsnad Atıf Sistemi'ne göre dipnotlarda ver ve sonuna bir kaynakça ekle. Taslağı danışman hocana teslim et; onun geri bildirimini aldıktan sonra ikinci taslağı hazırla ve bir arkadaşının değerlendirmesine aç. Hedef: Beş ilmin yöntemlerini tek bir meselede birleştiren, bölümleri birbirine bağlı, karşı görüşleri adil aktaran, kesinlik derecelerini doğru ifade eden ve sonucunu usulle gerekçelendiren bir tez taslağı yazabilmek.

Mini test

1. Bu modülde tez hangi sekiz parçadan oluşur?
2. Kavramsal çerçeve bölümünün gerekçesi olan usul ilkesi nedir?
3. Bir karşı görüşü adil biçimde aktarmak ne demektir?
4. Bir tezde kesinlik derecesi neden diline yansıtılmalıdır? Bir örnek ver.
5. Sonuç bölümü neden bir özet değildir?

Özet

• Tez bir soruya verilen gerekçeli bir cevaptır; her bölüm bu cevabın bir parçasını kurar ve sekiz ile on iki sayfalık sınır bir disiplindir.
• Tez giriş, kavramsal çerçeve, beş ilmin bölümleri ve sonuçtan oluşur; her bölüm o ilmin yöntemiyle ve birincil kaynaklarla yazılır.
• Bölümler ara sonuçlarla birbirine bağlanır; karşı görüşler savunucusunun kabul edeceği biçimde ve kendi kaynağından aktarılır.
• Her iddianın kesinlik derecesi dile yansıtılır; sonuç usulle gerekçelendirilir ve tezin sınırlarını söyler.
• Dil açık, ölçülü ve polemikten uzaktır; taslak önce danışmana, sonra akran değerlendirmesine açılır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 24.4'te sözlü sınava hazırlanacağız. Hazırlık: Tezini yeniden oku ve bir jüri üyesinin sana sorabileceği en zor üç soruyu yaz. Bunlardan biri tezindeki bir karşı görüşle, biri kaynaklarınla, biri de sonucunun kesinlik derecesiyle ilgili olsun. Her soruya iki ya da üç cümlelik bir cevap taslağı hazırla. Ardından tezinin ana fikrini bir Seviye 1 talebesine anlatır gibi üç cümleyle yaz; Ders 23.7'de seviyeye göre hitap hakkında gördüklerini hatırla. Son olarak Ders 23.3'te gördüğün harekesiz metin okutma yöntemini ve Seviye 3'te okuduğun bir metni hatırla; sözlü sınavda bir harekesiz metin okutma sorusu da sorulacak.