Kaynak taraması

Giriş

Hazırlıkta araştırma önerine yazdığın kaynakları yeniden gözden geçirdin ve her birinin birincil mi ikincil mi olduğunu yanına not ettin. Muhtemelen listenin büyük kısmının ikincil kaynaklardan, yani makalelerden, ansiklopedi maddelerinden ve çağdaş kitaplardan oluştuğunu gördün. Belki tefsir ve hadis bölümleri için henüz tek bir klasik eser yazmadığını fark ettin. Sonra Ders 1.5'teki beş soruyu listendeki bir internet kaynağına uyguladın ve onun yazarını, kaynaklarını ya da kimlerin ona atıf yaptığını bulmakta zorlandın. Son olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nde konunla ilgili bir madde buldun ve maddenin sonundaki kaynakçaya baktın; orada senin listende olmayan birkaç eser gördün. Bu üç gözlem, iyi bir kaynak taramasının neden bir yöntem gerektirdiğini gösterir. Ders 24.1'de araştırma sorunu belirledin ve bir araştırma önerisi hazırladın. Bu derste o önerideki kaynak listesini sistemli bir taramayla genişletecek, kaynakları güvenilirliklerine göre değerlendirecek, notlarını ve alıntılarını düzenleyecek ve İsnad Atıf Sistemi'ni tanıyacaksın.

Ana anlatım

Birincil ve ikincil kaynak. Bir araştırmada kaynaklar iki gruba ayrılır. Birincil kaynaklar, meselenin doğrudan dayandığı metinlerdir: Kur'an, hadis kitapları, klasik tefsirler, mezheplerin muteber fıkıh eserleri, kelam ve makasıd kitapları. İkincil kaynaklar ise bu metinler hakkında yazılmış çalışmalardır: ansiklopedi maddeleri, makaleler, tezler ve çağdaş kitaplar. İkincil kaynaklar çok değerlidir; bir meselenin haritasını çıkarır, tartışmaları özetler ve birincil kaynaklara yol gösterir. Ama bir tez, bir görüşü ikincil bir kaynağın aktarımından değil, mümkün olduğunca o görüşün yer aldığı birincil eserden göstermelidir. Bu modülün capstone tanımı da bunu ister: kaynakların birincil ve doğru atıflı olması, değerlendirme ölçütlerinden biridir.

Capstone'un asgari kaynakları. Bu modülde her tezde bazı kaynaklar zorunludur: en az üç klasik ve bir modern tefsir, bir hadis şerhi, dört mezhebin muteber birer eseri ve bir kelam ya da makasıd kaynağı. Bu akademide bu türlerin her birinden örnekler tanıdın. Klasik tefsirlerden Ders 15.1'de Taberî'yi, Ders 15.3'te Râzî'yi, Ders 15.4'te Kurtubî'yi, Ders 15.5'te İbn Kesîr'i gördün; modern tefsirlerden Ders 22.8'de Elmalılı'yı andık, Ders 1.5'te de Kur'an Yolu tefsirini güvenli bir başlangıç olarak tanımıştın. Hadis şerhlerinden Ders 16.3'te İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'sini ve Nevevî'nin şerhini gördün. Mezheplerin eserlerinden Hanefî fıkhında el-Hidâye'yi, Şâfiî fıkhında Nevevî'nin el-Mecmû'unu, Mâlikî fıkhında Halîl b. İshak'ın Muhtasar'ını ve Hanbelî fıkhında İbn Kudâme'nin el-Muğnî'sini tanıdın. Makasıd için Ders 21.2'de Şâtıbî'nin el-Muvâfakât'ını gördün. Bu liste bir başlangıçtır; seçtiğin meseleye göre danışmanınla birlikte daraltılır ya da genişletilir.

Birincil kaynaklara ulaşmak. Klasik eserlerin pek çoğu bugün hem basılı hem de dijital olarak bulunabilir. Tefsir, hadis, fıkıh ve kelam külliyatının büyük kısmını içeren dijital metin veri tabanları, bir kelimeyi ya da bir ifadeyi yüzlerce ciltte saniyeler içinde aramaya imkân verir. Bu imkân bir araştırmacı için büyük bir kolaylıktır, ama iki dikkat gerektirir. Birincisi, dijital metinlerde dizgi hataları bulunabilir; bir alıntı tezde kullanılmadan önce güvenilir bir basılı baskıyla ya da onun taranmış sayfasıyla karşılaştırılmalıdır. İkincisi, dijital metnin hangi basılı baskıya dayandığı ve sayfa numaralarının o baskıya uyup uymadığı kontrol edilmelidir; atıfta basılı baskının cilt ve sayfası verilir. Ders 23.5'te ekrandaki Arapça metnin harf harf doğrulanması gerektiğini görmüştün; aynı titizlik tezdeki alıntılar için de geçerlidir.

Hadislerde tahric. Hadis bölümü için kaynak taraması, Ders 16.5'te gördüğün tahric yöntemine dayanır. Bir hadisin yalnız bir kitapta geçtiğini bilmek yetmez; hadisin hangi kitaplarda, hangi senedlerle geçtiği ve hadis âlimlerinin onu nasıl değerlendirdiği araştırılır. Ders 16.4'te gördüğün rical kitapları, senedlerdeki ravilerin değerlendirilmesinde başvurulacak kaynaklardır. Bir makalede ya da bir sitede bir hadisin "sahih" diye nitelendiğini görmek, o hükmü kendi tezine aktarmak için yeterli değildir; hükmün hangi âlime ait olduğu ve hangi esere dayandığı belirtilmelidir.

İkincil literatür: ansiklopedi. İkincil literatür taramasının en iyi başlangıç noktası çoğu zaman TDV İslâm Ansiklopedisi'dir. Ders 22.8'de bu ansiklopedinin İSAM'ın hazırladığı ve dönemin büyük ilmî kazanımlarından biri sayılan bir eser olduğunu görmüştün. Ansiklopedinin çevrim içi sürümü ücretsiz erişilebilir. Bir maddenin kendisi meseleye genel bir giriş sunar; ama araştırmacı için asıl değerli kısım çoğu zaman maddenin sonundaki kaynakçadır. Bu kaynakça, konuyla ilgili temel birincil ve ikincil eserlerin bir uzmanca seçilmiş listesidir. Bir maddeyi okuduktan sonra onun kaynakçasındaki eserlere gitmek ve onların kaynakçalarına bakmak, literatürü zincirleme biçimde genişletmenin en verimli yoludur.

Makale ve tez veri tabanları. Türkçe ilahiyat literatürü için birkaç veri tabanı özellikle önemlidir. İSAM Kütüphanesi'nin kataloğu ve makale veri tabanı, kitapları ve Türkiye'de yayımlanmış makaleleri konu, yazar ve anahtar kelimeyle aramaya imkân verir. DergiPark, TÜBİTAK ULAKBİM'in akademik dergi platformudur ve ilahiyat fakültelerinin dergilerinin büyük kısmı bu platformda tam metin olarak yayımlanır. Yükseköğretim Kurulu'nun Ulusal Tez Merkezi ise Türkiye'de yapılmış yüksek lisans ve doktora tezlerini aramaya, izin verilmiş olanlarını tam metin olarak okumaya imkân verir. Bir lisansüstü tezin kaynakçası, o konudaki literatürün geniş bir dökümünü sunduğu için ayrıca değerlidir. Arapça ve İngilizce literatür için de benzer veri tabanları vardır; seçtiğin meselenin uluslararası boyutu varsa danışmanınla bu kaynakları da konuşabilirsin.

Arama stratejisi. Veri tabanlarında verimli arama, doğru anahtar kelimelerle başlar. Araştırma sorundaki ana kavramları çıkar ve her biri için eş anlamlı ve yakın kelimeleri listele. Kripto varlıkların zekâtı sorusunda "kripto para", "dijital para", "sanal para", "bitcoin" ve "zekât", "ticaret malı", "nakit" gibi kelimeler farklı yazarlar tarafından kullanılmış olabilir. Arapça terimleri de Türkçe yazımlarının farklı biçimleriyle aramak gerekir, çünkü aynı terim farklı makalelerde farklı transkripsiyonla yazılabilir. Aramaya geniş başlayıp sonuçlara göre daraltmak, en baştan çok dar bir kelimeyle arayıp önemli bir çalışmayı kaçırmaktan daha güvenlidir.

Güvenilirlik değerlendirmesi. Bulduğun her kaynak aynı güvende değildir. Ders 1.5'te bir kaynağı sınamak için beş soru görmüştün: Yazar kim ve hangi ilimde uzman? Eser hangi dönemde ve hangi ekolde yazıldı? Kaynaklarını gösteriyor mu? Başka âlimler bu esere atıf yapıyor mu? İddiası ana akım ilimle çelişiyorsa bunu açıkça söyleyip gerekçelendiriyor mu? O derste, bu sorulardan ikisine cevap yoksa kaynağın delil değeri taşımadığını söylemiştik. Tez yazarken bu test her ikincil kaynağa uygulanır. Hakemli bir dergide yayımlanmış, kaynaklarını gösteren ve başkalarınca atıf yapılan bir makale ile yazarı belli olmayan bir internet yazısı aynı tezde aynı ağırlıkta kullanılamaz. İkincisi, en fazla bir tartışmanın kamuoyundaki yansımasını göstermek için anılabilir.

Kaynakça yönetimi. On beş, yirmi ya da daha fazla kaynakla çalışan bir araştırmacı, kaynaklarını düzenli bir biçimde kaydetmezse kısa sürede kaybolur. Bir kaynakça veri tabanı, her kaynak için künye bilgisini, yani yazarı, eserin adını, tahkik eden ya da çeviren kişiyi, yayınevini, basım yerini ve yılını, cilt ve sayfa bilgisini tek bir yerde tutar. Bu iş için kaynakça yönetim programları kullanılabileceği gibi basit bir tablo da yeterlidir. Önemli olan, bir kaynağı ilk okuduğunda künyesini eksiksiz kaydetmektir. Tezin son haftasında bir alıntının hangi baskının hangi sayfasından geldiğini hatırlamaya çalışmak, araştırmacının en çok vakit kaybettiği anlardan biridir.

Not almak. Ders 1.5'te üç defterli bir not sistemi görmüştün: ders defteri, kavram defteri ve soru defteri. Tez çalışmasında bu sisteme bir şey eklenir: her not, ait olduğu alt soruyla işaretlenir. Bir tefsirden aldığın bir not tefsir bölümüne, bir mezhebin görüşüne dair bir not fıkıh bölümüne gider. Bir notta üç şey birbirinden ayrı tutulur: kaynaktan doğrudan alıntı, kaynağın senin cümlelerinle özeti ve senin kendi yorumun. Bu üçünü ayırmazsan, tezi yazarken bir yazarın cümlesini kendi cümlen sanabilir ya da kendi yorumunu bir yazara nispet edebilirsin.

Alıntılama ahlakı. Ders 1.5'te kaynaksız notun, sana ait olmayan bir cümleyi kendi görüşün sanmanın yolu olduğunu söylemiştik. Alıntılama ahlakı bu ilkenin tezdeki karşılığıdır. Bir başkasının cümlesi, tırnak içinde ve kaynağıyla verilir. Bir başkasının fikri, kendi cümlelerinle aktarılsa bile kaynağıyla verilir. İkincil bir kaynaktan öğrendiğin bir birincil kaynak bilgisini, o birincil kaynağı kendin görmediysen, onu gördüğünü ima edecek biçimde aktarmazsın; "falanın aktardığına göre" diye belirtirsin. Bir alıntıyı bağlamından koparıp yazarın söylemediği bir şeyi söylüyormuş gibi göstermek de bir emanet ihlalidir. Ders 23.5'te başkasının emeğinin bir emanet olduğunu görmüştün; ilmî bir metinde bu emanetin adı atıftır.

İsnad Atıf Sistemi. Türkiye'de ilahiyat alanındaki pek çok dergi ve kurum, atıflar için İsnad Atıf Sistemi'ni kullanır. Bu sistemin Chicago atıf sistemini temel aldığı ve onu Türkçe yayınlara ve İslami ilimlerin kaynak türlerine, örneğin tahkikli klasik eserlere ve hadis kitaplarına uyarladığı bildirilir. Sistem dipnotlu bir yapıya dayanır: bir kaynağa ilk atıfta dipnotta tam künye, sonraki atıflarda kısaltılmış künye verilir ve tezin sonunda bütün kaynaklar alfabetik bir kaynakçada toplanır. Sistemin her kaynak türü için ayrıntılı kuralları vardır ve bu kurallar sistemin resmî rehberinde gösterilir. Bu derste kuralları ezberlemen değil, rehbere başvurmayı alışkanlık hâline getirmen beklenir. Atıf sistemi bir biçim meselesi gibi görünse de amacı ilmîdir: okurun her bilgiyi kaynağına kadar izleyebilmesi. Bu, Ders 1.5'te gördüğün alıntı disiplininin akademik dünyadaki ortak dilidir.

Açıklamalı kaynakça. Bu dersin ürünü açıklamalı bir kaynakçadır. Açıklamalı kaynakça, her kaynağın künyesinin altına o kaynağın ne içerdiğini ve senin araştırman için değerini anlatan kısa bir değerlendirme ekler. İyi bir değerlendirme iki soruyu cevaplar: Bu kaynak ne söylüyor? Benim soruma nasıl katkı yapacak? Örneğin bir değerlendirme şöyle olabilir: "Bu makale kripto varlıklar hakkındaki çağdaş görüşleri para, mal ve emtia kategorilerine göre sınıflandırır. Fıkıh bölümümde görüşlerin haritasını çıkarmak için bu sınıflandırmayı başlangıç noktası olarak kullanacağım, ama aktardığı fetvaları asıl kaynaklarından kontrol edeceğim." Açıklamalı kaynakça, tezi yazmaya başladığında hangi kaynağa neden döneceğini gösteren bir rehber olur.

Örnekler

• Basit: Bir talebe, tezinde bir hadisi bir internet sitesinden "sahih" kaydıyla almıştır. Kaynak taraması sırasında hadisi Ders 16.5'teki yöntemle tahric eder, hangi hadis kitaplarında geçtiğini bulur ve sıhhati hakkındaki değerlendirmenin hangi âlime ait olduğunu belirler. Tezine hadisi asıl kaynağıyla ve değerlendirmenin sahibini belirterek yazar.
• Orta: Bir talebe, organ nakli üzerine çalışırken TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki ilgili maddeyi okur ve sonundaki kaynakçadan üç eser seçer. Bu eserlerden birinin kaynakçasında konuya dair bir doktora tezi bulur ve onu Ulusal Tez Merkezi'nde arar. Tezin kaynakçası ona iki klasik fıkıh eserindeki ilgili bölümleri gösterir. Talebe böylece bir maddeden başlayarak kaynak listesini zincirleme biçimde genişletir.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, bir sosyal medya paylaşımında bir âlime nispet edilen bir sözü sana gönderir ve doğru olup olmadığını sorar. Sen sözü kaynağıyla birlikte aramaya başlarsın: paylaşımda bir eser adı yoktur, sözü aktaran başka sitelerin hiçbiri de kaynak göstermemektedir. Arkadaşına, kaynağı bulunamayan bir sözün o âlime nispet edilemeyeceğini ve Ders 1.5'teki beş sorunun bu paylaşımda cevapsız kaldığını açıklarsın.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Araştırma sorun için en az on beş kaynaktan oluşan açıklamalı bir kaynakça hazırla. Listende capstone tanımının asgari kaynakları bulunsun: en az üç klasik ve bir modern tefsir, bir hadis şerhi, dört mezhebin muteber birer eseri ve bir kelam ya da makasıd kaynağı. Bunlara ek olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nden en az bir madde ve İSAM makale veri tabanı, DergiPark ya da Ulusal Tez Merkezi'nden bulduğun en az üç ikincil çalışma ekle. Her kaynağın künyesini İsnad Atıf Sistemi rehberine bakarak yaz. Her kaynağın altına iki cümlelik bir değerlendirme ekle: birinci cümle kaynağın ne söylediğini, ikinci cümle senin araştırmana nasıl katkı yapacağını anlatsın. Her ikincil kaynağa Ders 1.5'teki beş soruyu uygula ve cevapsız kalan bir soru varsa bunu not et. Dijital bir metinden aldığın birincil kaynakları basılı bir baskıyla karşılaştır. Hedef: Bir araştırma sorusu için birincil ve ikincil kaynakları sistemli biçimde tarayabilmek, güvenilirliklerini değerlendirebilmek ve onları doğru atıflı, açıklamalı bir kaynakçada düzenleyebilmek.

Mini test

1. Birincil kaynak ile ikincil kaynak arasındaki fark nedir?
2. Dijital metin veri tabanlarından alınan bir alıntıda hangi iki dikkat gerekir?
3. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin bir maddesi kaynak taramasında nasıl kullanılır?
4. İkincil bir kaynaktan öğrendiğin bir birincil kaynak bilgisini nasıl aktarmalısın?
5. Açıklamalı kaynakçadaki bir değerlendirme hangi iki soruyu cevaplar?

Özet

• Tez görüşleri mümkün olduğunca birincil kaynaklardan gösterir; ikincil kaynaklar haritayı çıkarır ve birincil kaynaklara yol gösterir.
• Capstone'un asgari kaynakları üç klasik ve bir modern tefsir, bir hadis şerhi, dört mezhebin muteber birer eseri ve bir kelam ya da makasıd kaynağıdır.
• Dijital metinler basılı baskıyla karşılaştırılır; hadisler tahric edilir ve sıhhat hükmünün sahibi belirtilir.
• İkincil literatür TDV İslâm Ansiklopedisi, İSAM veri tabanları, DergiPark ve Ulusal Tez Merkezi üzerinden zincirleme taranır ve her kaynak Ders 1.5'teki beş soruyla sınanır.
• Kaynakça baştan düzenli tutulur, notlarda alıntı, özet ve yorum ayrılır; atıflar İsnad Atıf Sistemi'ne göre yazılır ve sonuç açıklamalı bir kaynakçadır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 24.3'te tezini yazmaya başlayacağız. Hazırlık: Açıklamalı kaynakçana bak ve kaynaklarını tezin bölümlerine dağıt: giriş ve kavramsal çerçeve, tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve makasıd, tasavvuf. Hangi bölümün kaynakları zengin, hangisininki zayıf kaldı, not et. Ardından meselene dair iki karşı görüşü seç ve her birini, o görüşü savunan birinin kabul edeceği bir cümleyle yaz. Son olarak tezinin sonuç bölümünde varmayı beklediğin cevabı bir cümleyle yaz ve bu cevabın ne kadar kesin olduğunu düşün: kesin mi, ağır basan bir görüş mü, yoksa bir ihtimal mi?