Araştırma sorusu belirleme

Giriş

Hazırlıkta bu akademide seni en çok düşündüren güncel bir dinî meseleyi seçtin ve onu önce geniş bir konu olarak bir cümleyle yazdın. Belki "kripto varlıklar ve İslam" ya da "organ bağışı" gibi bir başlık yazdın. Sonra bu konuyu tek bir soruya daraltmayı denedin ve iki cümleyi karşılaştırdın. Muhtemelen ilk cümlenin bir kitap rafının etiketi gibi durduğunu, ikincisinin ise bir yöne işaret ettiğini fark ettin. "Organ bağışı" bir konudur; "Ölümden sonra organ bağışının dinî hükmü, beyin ölümünün ölüm sayılıp sayılmamasına göre nasıl değişir?" bir sorudur. Son olarak bu soruyu cevaplamak için hangi ilimlere başvurman gerektiğini düşündün ve tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve tasavvufun her birinin bu soruya farklı bir kapıdan girdiğini gördün. Bu dersle akademinin son modülü başlıyor. Modül 23'te öğrendiğini öğretmeyi gördün; bu modülde akademinin bütün birikimini tek bir çalışmada toplayacaksın. Güncel bir meseleyi beş ilmin yöntemleriyle baştan sona işleyecek, sekiz ile on iki sayfalık bir tez yazacak, yirmi dakikalık bir ders videosu üretecek ve canlı bir sözlü sınavda savunacaksın. Bu yolun ilk adımı doğru soruyu bulmaktır.

Ana anlatım

Bir modülün haritası. Modül 24 beş birimden oluşur. Bu derste araştırma sorunu belirleyeceksin. Ders 24.2'de kaynakları tarayacak, Ders 24.3'te tezini yazacak, Ders 24.4'te sözlü sınava hazırlanacaksın. Son birim olan 24.5 ise bir ders değil, tezin teslim edildiği, sözlü sınavın yapıldığı ve icazetin verildiği değerlendirme birimidir. Bu modülün projesi, akademi haritasında "Bir Meseleyi Baştan Sona İşlemek" diye adlandırılan capstone çalışmasıdır. Seviye 4'te ayrı bir yazılı sınav yoktur; değerlendirme portfolyo, tez ve sözlü savunma üzerinden yapılır. Tez bu değerlendirmenin en ağır parçasıdır. Bu yüzden bu dersin konusu küçük görünse de bütün modülün temelidir: yanlış seçilmiş bir soru, haftalarca emek verilmiş bir tezi baştan zayıflatır.

Konu ile soru arasındaki fark. Bir konu, bir alanın adıdır; bir soru ise o alanda cevabı aranan belirli bir şeydir. "Faizsiz finans" bir konudur ve üzerine yüzlerce kitap yazılmıştır. Bir talebe bu konuyu sekiz ile on iki sayfada işlemeye kalkarsa, her başlığa birkaç cümle ayırabilir ve hiçbirinde derinleşemez. Sonuç, bir ansiklopedi maddesinin zayıf bir özeti olur. Bir soru ise araştırmaya bir yön verir: neyin okunacağını, neyin dışarıda bırakılacağını ve çalışmanın ne zaman bittiğini belirler. Bir tez, bir soruya verilen gerekçeli bir cevaptır. Sorusu olmayan bir metin tez değil, bir derlemedir.

Konudan soruya: daraltma. Bir konuyu soruya dönüştürmenin en pratik yolu, onu adım adım daraltmaktır. "Zekât" bir konudur. "Modern varlıkların zekâtı" daha dar bir konudur. "Kripto varlıkların zekâtı" daha da dardır. "Kripto varlıklar zekâta tabi midir?" artık bir sorudur. Ama bu soru da hâlâ geniş olabilir, çünkü Ders 21.5'te gördüğün gibi "kripto varlık" tek bir şey değildir ve hükmün ilk adımı vakıanın tasviridir. Daha dar bir soru şöyle olabilir: "Bir yatırımcının uzun süre elinde tuttuğu kripto varlıklar, ticaret malı mı yoksa para mı sayılarak zekâta tabi olur?" Bu soru, cevabın hangi fıkhî kategoriye bağlı olduğunu baştan gösterir ve araştırmanın neyi tartışacağını belirler.

İyi bir sorunun dört özelliği. İyi bir araştırma sorusunun dört özelliği vardır. Birincisi sınırlı olmasıdır: soru, ayrılan süre ve sayfa içinde gerçekten cevaplanabilecek kadar dar olmalıdır. İkincisi kaynakla cevaplanabilir olmasıdır: sorunun cevabı, ulaşılabilecek birincil ve ikincil kaynaklarda aranabilmelidir. "Allah kripto varlıklar hakkında ne düşünür?" bu ölçütü karşılamaz; "Kripto varlıklar hakkındaki çağdaş görüşler hangi fıkhî kategorilere dayanır?" karşılar. Üçüncüsü özgün olmasıdır: soru, başkalarının zaten tam olarak cevapladığı bir sorunun tekrarı olmamalıdır. Özgünlük, hiç kimsenin düşünmediği bir soru bulmak demek değildir; var olan bir tartışmaya yeni bir açıdan bakmak, iki tartışmayı birleştirmek ya da çağdaş bir duruma klasik bir ilkeyi uygulamak da özgündür. Dördüncüsü anlamlı olmasıdır: sorunun cevabı birilerinin hayatında ya da ilmî bir tartışmada bir fark yaratmalıdır.

Geniş ve dar sorular. Bu modülün planı üç örnek soru verir. Bunlara bu dört özellikle bakmak öğreticidir. "Kripto varlıklar zekâta tabi midir?" sorusu anlamlıdır ve kaynakla cevaplanabilir, ama yukarıda gördüğün gibi vakıanın türüne göre bölünmedikçe geniştir. "Yapay zekâ ile verilen dinî cevapların bağlayıcılığı var mıdır?" sorusu güncel ve anlamlıdır. Ders 21.7'de bu soruyu müftînin şartları üzerinden tartışmıştın. Ama "bağlayıcılık" kelimesi netleştirilmelidir: fetva zaten bağlayıcı değil, bilgilendiricidir, ve Ders 21.4'te fetva ile kaza arasındaki farkı görmüştün. Daha dar bir biçim şöyle olabilir: "Bir dil modelinin verdiği dinî bir cevaba, fetva adabı literatüründeki müftînin şartları açısından fetva denebilir mi?" "Organ bağışının dinî hükmü nedir?" sorusu ise üç örnekten en geniş olanıdır. Ders 21.6'da gördüğün gibi canlıdan nakil ile ölümden sonra nakil farklı sorular doğurur; ölümden sonraki nakil de beyin ölümü tartışmasına bağlıdır. Bu soru da ancak bu alt meselelerden birine odaklandığında bir tez sorusu olur.

Alt sorular. İyi bir ana soru, birkaç alt soruya bölünebilir. Alt sorular, ana sorunun cevabına ulaşmak için hangi adımların atılması gerektiğini gösterir ve tezin bölümlerinin taslağını oluşturur. Bu modülde tez, beş ilmin her birine bir bölüm ayırır; bu yüzden alt soruları beş ilme göre kurmak işe yarar. Tefsir için: Bu meseleyle ilgili hangi ayetler var ve klasik ve modern müfessirler onları nasıl anlamış? Hadis için: Hangi rivayetler meseleyle ilgilidir, senedleri nasıldır? Fıkıh için: Dört mezhebin ilkeleri bu meseleye nasıl uygulanır ve çağdaş fetva kurulları ne demiştir? Kelam ve makasıd için: Mesele hangi kelamî ilkelere ya da şeriatın hangi amaçlarına dokunur? Tasavvuf için: Bu meselenin kişinin manevi hayatına etkisi nedir? Her ilme ait alt soru, o ilmin yöntemiyle cevaplanır.

Her meselede beş ilim gerekir mi? Bazı talebeler, seçtikleri meselenin bazı ilimlerle ilgisinin zayıf olduğunu düşünür. Örneğin kripto varlıkların zekâtı sorusunda tasavvufun ne söyleyeceği ilk bakışta belirsiz görünebilir. Ama capstone tanımı beş ilmin tamamının tek dosyada uygulanmasını ister ve bu bir zorlama değil, bir öğrenme amacıdır. Tasavvufi boyut her meselede aynı ağırlıkta olmayabilir; zekât sorusunda bu boyut, mala bağlılık, kanaat ve zekâtın kalbi arındırma işlevi üzerinden kurulabilir. Önemli olan, her ilme ait bölümün o ilmin yöntemiyle ve kaynaklarıyla yazılması, meseleyle ilgisinin dürüstçe değerlendirilmesidir. Bir ilmin bu meseleye katkısı sınırlıysa, bunu açıkça söylemek de bir ilmî sonuçtur.

Sorunun önemini yazmak. Bir araştırma sorusu yalnız ne sorduğunu değil, neden sorduğunu da söylemelidir. Araştırma yöntemi üzerine yazılmış ve bu modülün kaynakları arasında yer alan The Craft of Research'te, Booth ve arkadaşları araştırmacıya üç parçalı bir cümle kurmasını önerir: neyi incelediğini, bunu neyi öğrenmek için yaptığını ve bunun okura neyi anlamakta yardım edeceğini. Bu kalıbı kendi sorumuza uygulayalım: "Kripto varlıkların fıkhî niteliğini inceliyorum, çünkü bu varlıkların para mı yoksa ticaret malı mı sayıldığını öğrenmek istiyorum; böylece okur, elindeki kripto varlıkların zekâtını hangi ölçütle hesaplayacağını anlayabilir." Bu cümleyi kuramayan bir talebe, sorusunun henüz hazır olmadığını anlar.

Önceden cevap vermemek. Araştırma sorusu belirlemenin en sinsi tuzağı, cevabı önceden bilip soruyu ona göre kurmaktır. "Kripto varlıkların neden haram olduğunu göstermek" bir soru değil, bir iddiadır ve araştırmayı yalnız o iddiayı destekleyen kaynakları aramaya yöneltir. Ders 21.8'de sonuca önceden karar verip delilleri ona göre seçmenin, Ders 21.4'teki tesâhülün bir biçimi olarak fetva metinlerinde sık yapılan bir hata olduğunu görmüştün; aynı ilke tez için de geçerlidir. İyi bir soru açık uçludur: farklı cevaplara izin verir ve araştırmacıyı, bulduğu delil kendi beklentisine aykırı olsa bile onu izlemeye çağırır. Bir talebenin bir hipotezi olabilir ve olmalıdır; ama hipotez, araştırmanın sonunda doğrulanabilecek ya da yanlışlanabilecek bir tahmin olarak tutulur.

Hassas sorular. Güncel meseleler çoğu zaman hassastır ve bu modül de kişilerin hayatına dokunan sorular üzerinde çalışmayı ister. Bu yüzden soru seçerken bir dikkat daha gerekir. Bir tez sorusu, bir grubu ya da bir kişiyi hedef alacak biçimde kurulmamalıdır. "Şu kurumun fetvaları neden yanlıştır?" bir araştırma sorusu değil, bir polemiktir; "Bu meselede farklı kurumların görüşleri hangi usul ilkelerinde ayrılır?" ise bir araştırma sorusudur. Tıp, finans ya da hukuk gibi uzmanlık gerektiren alanlara dokunan bir soruda, Ders 21.3'te gördüğün gibi vakıanın tasviri için ilgili uzmanın bilgisine başvurmak gerekir; tez, bir tıbbî ya da malî tavsiye değil, bir ilmî değerlendirmedir.

Danışman hocayla görüşme. Bu modülde her talebe, sorusunu bir danışman hocayla birebir görüşerek onaylatır. Bu görüşme bir formalite değildir. Danışman, sorunun dört özelliği taşıyıp taşımadığını, seçilen meselenin talebenin Arapça ve kaynak düzeyine uygun olup olmadığını ve beş ilmin her birinde yeterli kaynak bulunup bulunmadığını değerlendirir. Görüşmeye hazırlıklı gitmek gerekir: ana soru, alt sorular, sorunun önemini anlatan cümle ve her ilim için akla gelen ilk birkaç kaynak. Ders 23.1'de okuduğun Zernûcî'nin Ta'lîmü'l-müteallim'i ilim yolunda istişareye ayrıca önem verir ve bu modülün sonunda o bölüm kapanış okuması olarak yeniden okunacak; danışman görüşmesi bu istişarenin bu akademideki biçimidir. Danışmanın sorunun daraltılmasını ya da değiştirilmesini önermesi bir başarısızlık değil, araştırmanın en verimli anlarından biridir.

Araştırma önerisi. Danışman görüşmesinin ürünü bir sayfalık bir araştırma önerisidir. Öneri dört parçadan oluşur: ana soru ve onun önemini anlatan cümle; beş ilme göre kurulmuş alt sorular; her ilim için başvurulacak kaynaklar; ve modülün altı haftasına yayılmış bir zaman planı. Kaynaklar kısmında capstone tanımındaki asgari şartlar akılda tutulur: en az üç klasik ve bir modern tefsir, bir hadis şerhi, dört mezhebin muteber birer eseri ve bir kelam ya da makasıd kaynağı. Bu öneri, Ders 24.2'deki kaynak taramasının haritası olacaktır.

Örnekler

• Basit: Bir talebe danışmanına "Tezimde İslam'da ticaret ahlakını yazmak istiyorum" der. Danışman ona bunun bir konu olduğunu ve sekiz ile on iki sayfada işlenemeyeceğini söyler. Talebe konuyu adım adım daraltır ve sonunda şu soruya ulaşır: "İnternet üzerinden yapılan satışlarda ürünün görülmeden alınması, fıkıhtaki görmeden satış tartışması açısından nasıl değerlendirilir?"
• Orta: Bir talebe araştırma sorusunu "Yapay zekâ ile verilen fetvaların neden geçersiz olduğu" diye yazar. Danışman bu cümlenin bir soru değil bir iddia olduğunu hatırlatır. Talebe soruyu açık uçlu biçimde yeniden kurar ve sorunun önemini anlatan üç parçalı cümleyi yazar. Ardından beş ilme göre alt sorular çıkarır ve tasavvuf alt sorusunu, bir insana danışmak ile bir makineye danışmak arasındaki manevi farka bağlar.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, bir derneğin dergisi için organ bağışı üzerine bir yazı hazırlamaktadır ve elinde yüzlerce sayfalık not birikmiştir ama yazıya başlayamamaktadır. Sen ona önce tek bir soru yazmasını önerirsin: canlıdan nakli mi, ölümden sonra nakli mi ele alacak? Arkadaşın ölümden sonra nakli seçer ve notlarının yarısının bu soruyla ilgisiz olduğunu görür. Yazısı bu daraltmadan sonra ilerlemeye başlar.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Bir sayfalık bir araştırma önerisi hazırla ve danışman hocanla görüşerek konunu onaylat. Önce seçtiğin güncel meseleyi bir konu cümlesi olarak yaz ve onu en az üç adımda daraltarak tek bir ana soruya ulaş; her adımı yaz. Ana sorunun bu dersteki dört özelliği taşıyıp taşımadığını tek tek kontrol et: sınırlı mı, kaynakla cevaplanabilir mi, özgün mü, anlamlı mı? Sorunun bir iddia değil açık uçlu bir soru olduğundan emin ol. Ardından sorunun önemini üç parçalı cümleyle yaz: neyi inceliyorsun, neyi öğrenmek istiyorsun, bu okura neyi anlamakta yardım edecek. Beş ilme göre birer alt soru kur. Her ilim için başvuracağın ilk kaynakları yaz ve capstone tanımındaki asgari kaynak şartlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol et. Son olarak modülün altı haftasına yayılan bir zaman planı hazırla. Bu öneriyi danışman görüşmesine götür ve görüşmeden sonra danışmanın önerilerini dikkate alarak son hâlini yaz. Hedef: Güncel bir dinî meseleyi sınırlı, kaynakla cevaplanabilir, özgün ve anlamlı bir araştırma sorusuna dönüştürebilmek ve onu beş ilme göre alt sorulara bölünmüş, kaynakları ve zaman planı belirlenmiş bir araştırma önerisi olarak yazabilmek.

Mini test

1. Bir konu ile bir araştırma sorusu arasındaki fark nedir?
2. İyi bir araştırma sorusunun dört özelliği nelerdir?
3. "Kripto varlıklar zekâta tabi midir?" sorusu neden hâlâ geniş sayılabilir?
4. Alt sorular tezde hangi işlevi görür ve bu modülde nasıl kurulur?
5. "Kripto varlıkların neden haram olduğunu göstermek" neden iyi bir araştırma sorusu değildir?

Özet

• Modül 24, akademinin bütün birikimini güncel bir meseleyi beş ilimle baştan sona işleyen bir tezde toplar ve icazetle sonuçlanır.
• Bir konu bir alanın adıdır; tez ise bir soruya verilen gerekçeli bir cevaptır ve konu adım adım daraltılarak soruya dönüştürülür.
• İyi bir araştırma sorusu sınırlı, kaynakla cevaplanabilir, özgün ve anlamlıdır; açık uçludur ve cevabı önceden belirlemez.
• Ana soru beş ilme göre alt sorulara bölünür ve sorunun önemi üç parçalı bir cümleyle yazılır.
• Soru danışman hocayla birebir görüşülerek onaylanır ve bir sayfalık araştırma önerisine dönüşür.

Sonraki derse hazırlık

Ders 24.2'de kaynak taramasını öğreneceğiz. Hazırlık: Araştırma önerine yazdığın kaynakları yeniden gözden geçir ve her birinin birincil mi yoksa ikincil bir kaynak mı olduğunu yanına not et. Ardından Ders 1.5'te gördüğün kaynak güvenilirliğini sınayan beş soruyu hatırla ve bu sorulardan birini, listendeki bir internet kaynağına uygula. Son olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nde araştırma konunla ilgili bir madde bul ve maddenin sonundaki kaynakçaya göz at; orada senin listende olmayan bir kaynak var mı?