Ders planı hazırlama

Giriş

Hazırlıkta bu akademide okuduğun derslerden birini açıp yedi bölümüne dikkatle baktın ve her bölümün bir öğrenci için ne işe yaradığını birer cümleyle yazdın. Muhtemelen girişin önceki bilgiyi hatırlatıp yeni konuya köprü kurduğunu, ana anlatımın konuyu açıkladığını, örneklerin konuyu somutlaştırdığını, uygulamanın öğrenciye iş yaptırdığını, mini testin öğrenileni yokladığını, özetin ana noktaları topladığını ve hazırlığın bir sonraki derse zihni hazırladığını yazdın. Ardından bir dersin sonunda öğrencinin neyi "yapabileceğini" söyleyen bir hedef ile neyi "bileceğini" söyleyen bir hedef arasındaki farkı düşündün. Belki şöyle bir örnek buldun: "Öğrenci namazın şartlarını bilir" cümlesi ile "Öğrenci namazın altı şartını sayar ve her birinin dayandığı bir ayeti gösterir" cümlesi. İkincisinin bir öğretmenin gerçekten gözlemleyip ölçebileceği bir davranışı tarif ettiğini fark ettin. Bu fark, bu dersin ilk konusudur. Ders 23.1'de klasik ta'lim geleneğinin öğretmenlik ahlakını gördün. Bu derste o ahlakın uygulamaya dönüşmesinin ilk adımını, yani bir dersin nasıl planlanacağını öğreneceksin. Önce ölçülebilir kazanım yazmayı, sonra içeriği sıralamayı ve süreyi planlamayı, ardından bu akademinin yedi bölümlü ders şablonunun her bölümünün işlevini ve katmanlı tekrar ilkesini göreceksin.

Ana anlatım

Neden plan? Ders 23.1'de İbn Cemâa'nın âlimin derse hazırlıklı gelmesini dersindeki adabın ilk şartı saydığını gördün. Ders planı, bu hazırlığın yazılı biçimidir. Plan, öğretmenin dersin sonunda öğrencide neyin değişmesini istediğini, bunun için hangi içeriği hangi sırayla vereceğini ve öğrencinin bunu öğrenip öğrenmediğini nasıl anlayacağını önceden düşünmesini sağlar. Plansız bir ders çoğu zaman öğretmenin bildiklerini sırayla anlatmasına dönüşür; planlı bir ders ise öğrencinin ne öğreneceğinden yola çıkar. Plan, dersin akışını katılaştırmak için değil, öğretmenin derste karşılaştığı beklenmedik durumlara rağmen hedefi gözden kaybetmemesi için yapılır.

Kazanım ne demektir? Kazanım, bir dersin sonunda öğrencinin kazanması beklenen bilgi, beceri ya da tutumdur. İyi bir kazanım, öğrencinin ne yapabileceğini gözlemlenebilir bir fiille ifade eder. "Bilir", "anlar", "kavrar" gibi fiiller, öğrencinin zihninde olup biteni anlatır, ama öğretmenin bunu nasıl göreceğini söylemez. "Sayar", "açıklar", "karşılaştırır", "gerekçelendirir" gibi fiiller ise bir davranışı tarif eder ve öğretmenin onu gözlemleyip ölçmesine imkân verir. Bu akademinin her dersinin uygulama bölümünün sonunda yer alan "Hedef" satırı, böyle bir kazanım cümlesidir.

Bloom'un revize taksonomisi. Kazanımları yazarken en çok kullanılan araçlardan biri, eğitim bilimlerinde Bloom taksonomisi diye bilinen ve sonradan gözden geçirilerek yeniden düzenlenen sınıflandırmadır. Revize taksonomi, zihinsel becerileri basitten karmaşığa altı basamakta sıralar. Hatırlama, bir bilgiyi tanımak ya da geri çağırmaktır: tanımlar, sayar. Anlama, bir bilgiyi kendi cümleleriyle açıklamaktır: açıklar, özetler, örnek verir. Uygulama, bir bilgiyi yeni bir durumda kullanmaktır: uygular, çözer. Analiz, bir bütünü parçalarına ayırıp aralarındaki ilişkiyi görmektir: ayırt eder, karşılaştırır. Değerlendirme, bir ölçüte göre yargıda bulunmaktır: eleştirir, gerekçelendirir. Yaratma ise parçaları yeni bir bütün hâlinde birleştirmektir: tasarlar, yazar, kurar.

Basamakları ilim geleneğine uygulamak. Bu altı basamak, İslam ilimlerinin öğretimine de kolayca uygulanabilir. Bir talebenin namazın farzlarını sayması hatırlama, bir şartın neden şart olduğunu açıklaması anlama, bir yolculuk durumunda namazın nasıl kılınacağını belirlemesi uygulama, iki mezhebin bir meseledeki görüşlerini karşılaştırması analiz, bir fetvanın gerekçesini değerlendirmesi değerlendirme, kendi fetva metnini yazması ise yaratmadır. Ders 21.8'deki fetva yazma projesi bu basamağın bir örneğiydi. İyi bir ders planı, yalnız hatırlama basamağında kalmaz; öğrenciyi seviyesine uygun olarak daha üst basamaklara taşır.

İçerik sıralama. Kazanımlar belirlendikten sonra, onlara ulaştıracak içerik bir sıraya konur. Ders 23.1'de gördüğün İbn Haldun'un tedricîlik ilkesi burada yol göstericidir. Genel olarak üç sıralama ilkesi kullanılır: bilinenden bilinmeyene, basitten karmaşığa ve somuttan soyuta. Bu akademinin her dersinin girişi, öğrencinin hazırlıkta yaptığı çalışmadan, yani bilinenden başlar; ana anlatım kavramları basitten karmaşığa sıralar; örnekler ise soyut bir ilkeyi somut bir durumda gösterir.

Süre planı. Bir ders planı, içeriğin hangi bölümüne ne kadar zaman ayrılacağını da gösterir. Örneğin kırk dakikalık bir derste girişe beş dakika, ana anlatıma on beş dakika, örneklere beş dakika, öğrencilerin uygulama yapmasına on dakika, kısa bir test ve özete de beş dakika ayrılabilir. Süre planı, öğretmenin ana anlatıma fazla zaman ayırıp öğrencinin kendi çalışmasına zaman bırakmama hatasından kaçınmasını sağlar. Ders 23.1'de gördüğün gibi, öğrencinin kendisinin bir iş yapması, dinlemesinden daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

Yedi bölümlü şablon: giriş ve ana anlatım. Bu akademinin her dersi aynı yedi bölümlü şablonu izler ve her bölümün belirli bir işlevi vardır. Giriş, öğrencinin hazırlıkta yaptığı çalışmayı hatırlatır, bir önceki dersle bağ kurar ve bu dersin ne öğreteceğini önceden haber verir; öğrencinin zihnini derse açar. Ana anlatım, dersin kavramlarını ve tartışmalarını italik başlıklarla bölünmüş paragraflar hâlinde açıklar; her başlık tek bir fikri işler, böylece öğrenci uzun bir metnin içinde kaybolmaz.

Örnekler ve uygulama. Örnekler bölümü üç düzeyde örnek verir: basit, orta ve gerçek hayattan bir örnek. Bu üç düzey, öğrenciyi bir kavramı önce en sade hâliyle, sonra daha karmaşık bir durumda, en sonunda da kendi günlük hayatında görmeye taşır. Uygulama bölümü ise öğrenciye bir iş yaptırır: bir tablo hazırlamasını, bir metni tahlil etmesini ya da bir yazı yazmasını ister. Uygulama genellikle Bloom'un üst basamaklarından birini hedefler ve sonunda bir "Hedef" cümlesiyle biter.

Mini test, özet ve hazırlık. Mini test, beş soruyla öğrencinin dersin ana noktalarını kavrayıp kavramadığını yoklar; cevaplar bölümü ise öğrencinin kendi cevabını kontrol etmesini sağlar. Özet, dersin ana fikirlerini dört ile yedi madde arasında toplar ve öğrencinin tekrar ederken başvuracağı kısa bir harita sunar. Hazırlık ise bir sonraki derse köprü kurar: öğrenciye küçük bir okuma, bir hatırlama ya da bir düşünme görevi verir. Bu görev, bir sonraki dersin girişinde yeniden ele alınır; böylece dersler birbirine zincirleme bağlanır.

Kazanım ile ölçmenin eşleşmesi. İyi bir ders planında her kazanımın bir ölçme aracıyla eşleşmesi gerekir. Bir kazanım "öğrenci iki mezhebin görüşünü karşılaştırır" diyorsa, mini testte yalnız bir mezhebin görüşünü soran bir soru bu kazanımı ölçmez; öğrenciden bir karşılaştırma yapmasını isteyen bir soru ya da uygulama gerekir. Plan hazırlarken her kazanımın yanına, onu hangi soru ya da görevin ölçeceğini yazmak bu eşleşmeyi güvence altına alır. Ölçmesi düşünülmemiş bir kazanım, çoğu zaman derste de gerçekten öğretilmemiş bir kazanımdır.

Farklı öğrencilere göre plan. Aynı ders, farklı öğrenci gruplarında farklı biçimde uygulanabilir. Bir ders planı, hızlı ilerleyen öğrenciler için ek bir okuma ya da daha zor bir soru, zorlanan öğrenciler için ise ek bir örnek ya da daha küçük adımlara bölünmüş bir görev öngörebilir. Ders 23.1'de gördüğün Hz. Peygamber'in muhatabın durumuna göre konuşması ve İbn Cemâa'nın her talebenin durumunu gözetme öğüdü, bu planlama anlayışının klasik kökleridir.

Bir plan iskeleti. Bütün bu unsurlar bir araya geldiğinde, bir ders planı kısa ve sade bir belgeye dönüşür. Böyle bir belgenin başında dersin adı, hedef öğrenci grubu ve süresi yazılır. Ardından üç ile beş kazanım, her birinin yanında Bloom basamağı ve onu ölçecek soru ya da görev gelir. Sonra yedi bölümün her biri için birkaç satırlık bir taslak ve her bölüme ayrılan süre yazılır. En sonda öğretmenin kendisi için bir not bölümü bulunur: dersten sonra neyin işe yaradığını, neyin değiştirilmesi gerektiğini yazacağı bir alan. Bu son bölüm, Ders 12.5'te gördüğün muhasebenin öğretmenlikteki bir karşılığıdır: öğretmen her dersinden sonra kendi dersini de hesaba çeker ve bir sonraki planı buna göre düzeltir.

Katmanlı tekrar ilkesi. Bu akademinin müfredatının temel ilkelerinden biri katmanlı tekrardır. Bu ilkeye göre aynı konu farklı seviyelerde, her defasında daha derin olarak yeniden işlenir. Örneğin namaz, Seviye 1'de nasıl kılınacağı, yani amel olarak; Seviye 2'de hükümlerinin dayandığı deliller olarak; Seviye 3'te mezhepler arasındaki farklar olarak; Seviye 4'te ise hikmeti ve manevi anlamı olarak işlenir. Bu ilke, Ders 23.1'de gördüğün İbn Haldun'un tedricîlik ilkesinin bütün bir müfredata uygulanmış hâlidir. Bir öğretmen bir konuyu yeniden planlarken, öğrencinin hangi katmanda olduğunu ve hangi katmana geçmesi gerektiğini sormalıdır.

Bir dersi bir üst katmana taşımak. Bir dersi bir üst katmana taşımak, aynı konunun kazanımlarını ve içeriğini değiştirmek demektir. Ders 4.2'de namazın şartlarını ve rükünlerini bir ilmihal düzeyinde öğrenmiştin: hangi şartın ne olduğunu ve nasıl yerine getirileceğini. Aynı ders Seviye 2 için delil merkezli olarak planlanırsa, kazanımlar değişir: öğrenci artık şartları saymakla kalmaz, her birinin hangi ayete ya da hadise dayandığını gösterir. Örneğin vakit şartı için Nisâ suresinin 4/103. ayetindeki "Namaz şüphesiz, inananlara belirli vakitlerde farz kılınmıştır" ifadesi delil olarak gösterilir. Bu dersin uygulamasında böyle bir yeniden planlamayı kendin yapacaksın.

Örnekler

• Basit: Bir talebe, hazırladığı bir ders planına "Öğrenci orucu anlar" diye bir kazanım yazar. Hocası ona bu fiilin gözlemlenemediğini hatırlatır ve kazanımı ölçülebilir bir fiille yeniden yazmasını ister. Talebe kazanımı "Öğrenci orucu bozan durumları sayar ve kaza ile kefaret arasındaki farkı bir örnekle açıklar" diye düzeltir ve bu cümlenin hem hatırlama hem de anlama basamağını hedeflediğini fark eder.
• Orta: Bir çalışma grubu, bu akademinin bir dersini Bloom'un revize taksonomisiyle inceler. Grup, mini test sorularının çoğunun hatırlama ve anlama basamaklarında olduğunu, uygulama bölümünün ise analiz ya da değerlendirme basamağını hedeflediğini tespit eder. Grup, iyi bir dersin öğrenciyi basamaklar boyunca yukarı taşıdığını ve testin ile uygulamanın bu yüzden farklı basamakları ölçtüğünü not eder.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, bir camide gençlere yönelik haftalık bir sohbet hazırlamaktadır ve her hafta konuyu baştan sona anlattığını, ama gençlerin bir hafta sonra neredeyse hiçbir şey hatırlamadığını söyler. Sen ona bir ders planının yapısını anlatırsın: önce gençlerin ne yapabilmesini istediğini bir kazanım cümlesiyle yazmasını, anlatımı kısa tutup gençlerin kendilerinin bir iş yapacağı bir uygulama eklemesini ve bir sonraki haftaya küçük bir hazırlık görevi vermesini önerirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Seviye 1'den bir dersi, örneğin Ders 4.2 Namazın şartları ve rükünleri'ni, Seviye 2 düzeyinde, delil merkezli olarak yeniden planla. Önce Ders 4.2'yi yeniden oku ve onun Seviye 1 için hangi kazanımları hedeflediğini kendi cümlelerinle yaz. Ardından Seviye 2 için üç ile beş ölçülebilir kazanım yaz; her kazanımın Bloom'un revize taksonomisinin hangi basamağını hedeflediğini yanına not et. Kazanımlarından en az biri, öğrencinin bir şartın ya da rüknün dayandığı ayeti ya da hadisi göstermesini istemelidir. Sonra bu dersin yedi bölümünü bir taslak olarak planla: girişte hangi önceki bilgiyi hatırlatacağını, ana anlatımda hangi başlıkları hangi sırayla işleyeceğini, örneklerde hangi üç düzeyde örnek vereceğini, uygulamada öğrenciye ne yaptıracağını, mini testte hangi beş soruyu soracağını, özette hangi maddeleri toplayacağını ve hazırlıkta ne isteyeceğini yaz. Son olarak kırk dakikalık bir ders için bir süre planı hazırla. Delil olarak kullanacağın ayetleri bir meal kaynağından al ve kaynağını belirt. Hedef: Bir dersi ölçülebilir kazanımlarla, yedi bölümlü şablona uygun ve katmanlı tekrar ilkesine göre bir üst seviye için yeniden planlayabilmek.

Mini test

1. İyi bir kazanım neden gözlemlenebilir bir fiille yazılmalıdır?
2. Bloom'un revize taksonomisinin altı basamağı nelerdir?
3. İçerik sıralamada kullanılan üç ilke nelerdir?
4. Bu akademinin yedi bölümlü ders şablonunda örnekler bölümü neden üç düzeyde örnek verir?
5. Katmanlı tekrar ilkesi nedir? Namaz örneğiyle açıkla.

Özet

• Ders planı, öğretmenin derse hazırlığının yazılı biçimidir ve öğrencinin ne öğreneceğinden yola çıkar.
• İyi bir kazanım gözlemlenebilir bir fiille yazılır; Bloom'un revize taksonomisi altı basamaklı bir rehber sunar.
• İçerik bilinenden bilinmeyene, basitten karmaşığa ve somuttan soyuta sıralanır; süre planı öğrencinin kendi çalışmasına zaman bırakır.
• Yedi bölümlü şablonun her bölümünün belirli bir işlevi vardır ve hazırlık dersleri birbirine zincirleme bağlar.
• Katmanlı tekrar ilkesi, aynı konuyu farklı seviyelerde amel, delil, mukayese ve hikmet olarak yeniden işler.

Sonraki derse hazırlık

Ders 23.3'te klasik bir metnin nasıl okutulacağını öğreneceğiz. Hazırlık: Ders 14.1'de harekesiz metin okuma stratejisini, Ders 18.1'de Akâid-i Nesefiyye'yi görmüştün; bunları hatırla. Ardından Akâid-i Nesefiyye'den kısa bir paragraf seç ve onu birine okuttuğunu düşün. Bu okutmada üç aşamayı düşünerek birer cümleyle yaz: okuyan kişi derse gelmeden önce ne yapmalı, ders sırasında okuyan ve dinleyen ne yapmalı, dersten sonra ne yapmalı? Son olarak, birinin bir metni okurken yaptığı bir hatayı onu kırmadan nasıl düzelteceğini bir cümleyle not et.