Çağdaş meseleler: finans

Giriş

Hazırlıkta Ders 17.6'da gördüğün murâbaha ve bey'u'l-îne tartışmasını hatırladın. Ardından bir bankadan faizli tüketici kredisi çekmek ile bir katılım bankasından murâbaha yoluyla bir mal almak arasındaki farkı adım adım yazdın. Faizli kredide banka müşteriye para verir, müşteri bu parayı belirli bir süre sonra fazlasıyla geri öder; banka hiçbir zaman malın sahibi olmaz. Murâbahada ise banka malı satıcıdan kendi adına satın alır, bir an için malın sahibi olur, sonra onu üzerine bir kâr ekleyerek müşteriye vadeli satar. Son olarak iki işlemin müşteriye maliyeti aynı olsa bile fıkıh açısından aralarında bir fark olabilir mi diye sordun. Muhtemelen farkın mülkiyette ve riskte olduğunu yazdın: birinde paranın zaman içinde parayı doğurması, ötekinde bir malın alınıp satılması vardır. Bu soru, çağdaş finans tartışmalarının tam merkezindedir. Ders 21.3'te vakıanın doğru tasvirinin hükmün ön şartı olduğunu, Ders 21.4'te fetva adabını gördün. Bu derste bu ilkeleri çağdaş finansın en çok tartışılan meselelerine uygulayacak, farklı kurumların yaklaşımlarını gerekçeleriyle ve tarafsız biçimde tanıyacaksın.

Ana anlatım

Bu derste nasıl çalışacağız? Çağdaş finans meseleleri, Modül 21'de öğrendiğin yöntemin en zorlu sınavıdır. Bu meselelerde vakıa karmaşıktır ve sürekli değişir; aynı adı taşıyan bir ürün, farklı bankalarda farklı bir yapıda işleyebilir. Âlimler ve kurumlar bu meselelerde farklı sonuçlara varmıştır. Bu yüzden bu ders sana hazır hükümler sunmayacak; her mesele için hangi soruların sorulduğunu, hangi delillerin ve kaidelerin kullanıldığını ve görüşlerin nerede ayrıldığını gösterecek. Bir kurumun bir konudaki güncel kararını bilmek istediğinde, o kurumun kendi yayımladığı metne başvurmalısın; kararlar zamanla güncellenebilir.

Banka faizi ribâ mıdır? İlk ve en temel soru, modern bankacılıktaki faizin Ders 17.6'da gördüğün ribâ olup olmadığıdır. Çağdaş âlimlerin ve fıkıh akademilerinin büyük çoğunluğu, bir borç karşılığında vadeye bağlı olarak şart koşulan her fazlalığın ribâ olduğu, bu yüzden banka faizinin de bu kapsama girdiği görüşündedir. Bu görüşe göre faizin oranının düşük ya da yüksek olması, tarafların rızası ya da bankanın bir tüzel kişi olması hükmü değiştirmez. Azınlıkta kalan bazı âlimler ise Kur'an'ın yasakladığı ribânın, muhtaç kişiyi ezen kat kat artan faiz olduğunu, üretime yönelik ve düzenlenmiş banka işlemlerinin farklı değerlendirilebileceğini ileri sürmüştür. Çoğunluk bu görüşü, nasların borçtaki her şartlı fazlalığı kapsadığı gerekçesiyle reddeder.

Katılım bankacılığı. Faize alternatif arayışı, faizsiz bankacılık modellerini doğurdu. Türkiye'de bu kurumlar önce özel finans kurumları adıyla kuruldu, bugün katılım bankaları olarak faaliyet gösterir. Katılım bankaları klasik fıkıhtaki akitleri modern finansın ihtiyaçlarına uyarlamaya çalışır. Başlıca dört akit kullanılır. Murâbaha, Ders 17.6'da gördüğün maliyet artı kâr satışıdır. Müşâreke, banka ile müşterinin bir işe ya da bir mala birlikte ortak olmasıdır; konut finansmanında bankanın payını zamanla müşteriye devrettiği azalan ortaklık biçimi de kullanılır. Mudârebe, birinin sermaye, ötekinin emek koyduğu ortaklıktır; katılım hesaplarında hesap sahibi sermayeyi, banka işletmeyi üstlenir ve kâr önceden belirlenen oranlarla paylaşılır. İcâre ise kiralamadır; bazı ürünlerde kira süresinin sonunda malın mülkiyeti kiracıya geçer.

Katılım hesabı ve risk. Mudârebe esaslı katılım hesabı, mevduat hesabından fıkhî bakımdan önemli bir noktada ayrılır: hesap sahibi bir faiz oranı değil, bir kâr payı oranı üzerinde anlaşır ve teorik olarak zarar ihtimalini de üstlenir. Fıkıhta mudârebe ortaklığında zarar, emekçinin bir kusuru yoksa sermaye sahibine aittir; getirinin önceden kesin bir miktar olarak garanti edilmesi ise ortaklığı bozar. Bu yüzden bir katılım hesabını değerlendirirken sorulması gereken soru, getirinin gerçekten işletmenin sonucuna bağlı olup olmadığıdır. Uygulamada getirilerin düzenli ve öngörülebilir olması, bu konuda da sorular doğurmuştur; bankalar ise bunun, yönetilen bir fon havuzunun ve ihtiyat yedeklerinin sonucu olduğunu söyler.

Murâbaha ve vaat meselesi. Ders 17.6'da klasik murâbahanın sade bir satış olduğunu, çağdaş kullanımının ise ayrı bir tartışma konusu olduğunu not etmiştin. Katılım bankasındaki murâbahada müşteri önce bankaya belirli bir malı satın almasını ister ve onu bankadan alacağına dair bir vaatte bulunur. Tartışma bu vaadin bağlayıcı olup olmadığındadır. Vaat bağlayıcı sayılmazsa, banka malı satın aldıktan sonra müşteri vazgeçebilir ve risk bankada kalır. Vaat bağlayıcı sayılırsa, banka bu riski büyük ölçüde müşteriye aktarmış olur ve eleştirmenlere göre işlem, sahip olunmayan bir şeyi satmaya ya da bir borca yaklaşır. Bazı kurumlar, Mâlikî mezhebindeki bir görüşe dayanarak, karşı tarafı masrafa sokan vaatlerin bağlayıcı olabileceğini kabul eder; ama bu durumda bile bankanın malı gerçekten mülkiyetine alması ve teslimden önceki riski üstlenmesi şart koşulur. Ders 21.3'teki ilke burada belirleyicidir: fıkhî değerlendirme ürünün adına değil, mülkiyetin ve riskin gerçekte kimde olduğuna bakar.

Şekil ve öz eleştirisi. Katılım bankacılığına yöneltilen en önemli eleştiri, Ders 17.6'da gördüğün şekil ve öz tartışmasının yeniden canlanmasıdır. Eleştirmenler, katılım bankalarının ürünlerinin büyük ölçüde murâbahaya dayandığını, kâr oranlarının piyasadaki faiz oranlarını izlediğini ve sonuç bakımından faizli bankacılıktan çok az farklılaştığını ileri sürer. Savunanlar ise iki cevap verir. Birincisi, kâr oranında piyasa faizini bir ölçüt olarak kullanmak, akdin kendisini faizli yapmaz; önemli olan akdin yapısıdır. İkincisi, mülkiyetin ve riskin gerçekten devredildiği bir akit, sonucu benzer olsa bile, şeriatın meşru saydığı bir yoldan geçer. Bu tartışmada iki tarafı da dinlemek, Ders 21.4'te gördüğün tesâhül ile kolaylaştırma arasındaki ayrımı somut bir alanda düşünmeyi gerektirir.

Sukuk ve tekâfül. Sukuk, belirli bir varlığın ya da projenin mülkiyetine ortaklığı temsil eden sertifikalardır. Tahvilden farkı, yatırımcının bir alacak hakkına değil, bir varlığın getirisine ortak olmasıdır. Türkiye'de sukuk, kira sertifikası adıyla hem kamu hem de özel kurumlar tarafından ihraç edilmektedir. Tekâfül ise geleneksel sigortaya bir alternatif olarak geliştirilmiştir. Geleneksel sigortaya yöneltilen fıkhî eleştiriler, Ders 17.6'da gördüğün garar ile kumarın yasaklanmasına dayanır: prim ödeyen kişi karşılığında ne alacağını bilmez. Tekâfülde ise katılımcılar bir fona dayanışma amacıyla bağışta bulunur ve zarara uğrayana bu fondan ödeme yapılır; şirket fonu yöneten bir vekil konumundadır. Bu ayrımın uygulamada ne ölçüde korunduğu da tartışma konusudur.

Kredi kartı ve enflasyon. Kredi kartı meselesinde tartışma, kartın kendisinden çok, sözleşmedeki gecikme faizi şartına odaklanır. Bazı âlimler, borcunu her zaman zamanında ödeyen ve faize düşmeyen kişinin kartı kullanmasını, faiz şartını içeren bir sözleşmeyi kabul etmenin sakıncası nedeniyle tartışmalı bulur; bazıları ise faiz fiilen doğmadığı sürece kullanımın caiz olduğunu söyler. Enflasyon meselesinde ise soru şudur: borç olarak verilen para, yüksek enflasyon nedeniyle değerini kaybettiğinde, alacaklıya aynı miktarı mı, yoksa değerini mi ödemek gerekir? Klasik fıkhın genel ilkesi, misli borcun misliyle ödenmesidir. Çağdaş âlimlerin bir kısmı, aşırı enflasyon durumunda adaletin korunması için değer kaybının dikkate alınabileceğini ileri sürer; bir kısmı ise bunun faize kapı açacağı endişesiyle karşı çıkar. Borcun baştan altın ya da istikrarlı bir değerle belirlenmesi, sık önerilen bir çözümdür.

Kripto varlıklar. Kripto varlıklar en yeni ve en tartışmalı meselelerdendir. Bu meselede fıkhî değerlendirme, Ders 21.3'teki ilkeye göre önce vakıanın tasviriyle başlar: kripto varlık bir para mıdır, bir mal mıdır, yoksa bir ödeme aracı mıdır? Bu soruya verilen cevap, onun alım satımına ve zekâtına uygulanacak hükümleri belirler. Farklı fetva kurumları bu konuda yasaklayıcı, ihtiyatlı ve şartlı cevaz veren görüşler açıklamıştır. Yasaklayıcı görüşler çoğunlukla aşırı spekülasyonu, garar unsurunu, denetim eksikliğini ve yasa dışı kullanım riskini gerekçe gösterir. Şartlı cevaz veren görüşler ise bir varlığın değerinin toplumda kabul görmesini ve bazı ülkelerde hukuken tanınmasını öne çıkarır. Teknoloji ve piyasa hızla değiştiği için, bu alanda verilen her fetvanın vakıa bilgisinin güncel olup olmadığına özellikle dikkat edilmelidir.

Modern varlıkların zekâtı. Modern ekonomi, klasik fıkıh kitaplarında doğrudan geçmeyen pek çok varlık türü doğurmuştur: hisse senetleri, yatırım fonları, kira getirisi sağlayan gayrimenkuller, maaştan biriktirilen paralar. Ders 4.6'da zekâtın temel kavramlarını, nisap ve havl şartlarını görmüştün. Çağdaş âlimler bu varlıkların zekâtını, onları klasik kategorilere benzeterek belirlemeye çalışır: ticaret amacıyla alınıp satılan hisseler ticaret malına, temettü için tutulan hisseler ise şirketin zekâta tabi varlıklarına göre değerlendirilebilir. Bu konuda fıkıh akademilerinin kararları ve Türkiye'de Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşleri ayrıntılı rehberlik sunar.

Kurumlar ve standartlar. Bu meselelerde görüş bildiren kurumlar arasında üçü öne çıkar. Bahreyn merkezli AAOIFI, yani İslami Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetim Kurumu, faizsiz finans kurumları için şer'î standartlar yayımlar ve bu standartlar pek çok ülkede referans alınır. İslam İşbirliği Teşkilatı'na bağlı Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi, Ders 21.1'de gördüğün kolektif içtihadın en geniş örneklerinden biridir ve finans meselelerinde pek çok karar almıştır. Türkiye'de ise Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşlerinin yanında, katılım bankacılığı sektörünün kendi danışma kurulu ürünlerin şer'î uygunluğunu denetler. Bu kurumların görüşleri her zaman örtüşmez; bir öğrenci olarak görevin, farklılıkların gerekçelerini anlamak ve kendi değerlendirmeni bu gerekçelere dayandırmaktır.

Örnekler

• Basit: Bir talebe, bir katılım bankasının reklamında "faizsiz kredi" ifadesini görür ve bunun bir çelişki olup olmadığını merak eder. Ders 21.3'teki "hüküm tasavvurun fer'idir" ilkesini hatırlar ve ürünün adına değil, akdin yapısına bakması gerektiğini fark eder. Bankanın internet sitesinden ürünün murâbaha mı, icâre mi, yoksa başka bir akitle mi işlediğini, malın mülkiyetinin hangi aşamada kime geçtiğini öğrenmeye karar verir.
• Orta: Bir çalışma grubu, konut finansmanında kullanılan azalan ortaklık modelini incelemek için bir katılım bankasının ürün açıklamasını okur. Grup, bankanın ve müşterinin evin mülkiyetine birlikte ortak olduğunu, müşterinin bankanın payını taksitlerle satın aldığını ve bu süre boyunca bankanın payı için kira ödediğini tespit eder. Ardından bu yapıyı Ders 17.6'daki klasik ortaklık ve kira akitleriyle karşılaştırır ve hangi noktaların tartışmalı olabileceğini not eder.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, yüksek enflasyon döneminde bir yakınına borç verdiğini, bir yıl sonra aynı miktarı geri aldığında paranın değerinin çok düştüğünü anlatır ve bundan sonra ne yapması gerektiğini sorar. Sen ona bu konudaki görüş ayrılığını anlatırsın ve sık önerilen bir çözümü paylaşırsın: borcun baştan altın gibi istikrarlı bir değerle belirlenmesi. Ama bu konuda kendi durumuna uygun bir değerlendirme için Din İşleri Yüksek Kurulu'nun görüşüne ya da güvendiği bir hocaya başvurmasını önerirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Bir katılım bankası ürününün akit yapısını, Ders 17.6'daki klasik akitlerle karşılaştır. Bir katılım bankasının internet sitesinden somut bir ürün seç: bir konut ya da taşıt finansmanı, bir katılım hesabı ya da bir kira sertifikası olabilir. Önce ürünün nasıl işlediğini adım adım yaz: kim kime ne veriyor, mal ya da para hangi sırayla el değiştiriyor, mülkiyet hangi aşamada kime geçiyor, risk kimde kalıyor ve getiri ya da kâr nasıl belirleniyor? Ardından bu yapının hangi klasik akde ya da akitlere dayandığını belirle: murâbaha, müşâreke, mudârebe, icâre ya da bunların bir birleşimi. Üçüncü adımda klasik akdin şartlarını Ders 17.6'dan yaz ve ürünün bu şartları nasıl karşıladığını tek tek kontrol et. Dördüncü adımda ürüne yöneltilebilecek en güçlü fıkhî eleştiriyi ve bu eleştiriye verilebilecek en güçlü cevabı, Ders 20.7'deki münazara adabının diliyle yaz. Son olarak bir paragrafta kendi değerlendirmeni gerekçesiyle ifade et; emin olmadığın noktaları açıkça belirt. Hedef: Çağdaş bir finans ürününü klasik akit kategorileriyle tahlil edebilmek ve tartışmalı noktalarda farklı görüşleri adil biçimde değerlendirebilmek.

Mini test

1. Çağdaş âlimlerin çoğunluğu banka faizini neden ribâ sayar?
2. Katılım bankacılığında kullanılan dört temel akit nelerdir?
3. Çağdaş murâbahadaki vaat meselesi nedir ve neden tartışmalıdır?
4. Katılım bankacılığına yöneltilen şekil ve öz eleştirisi nedir ve savunanlar nasıl cevap verir?
5. Kripto varlıklar hakkında fıkhî değerlendirme neden önce vakıanın tasviriyle başlar?

Özet

• Çağdaş âlimlerin çoğunluğu banka faizini ribâ sayar; azınlıkta kalan farklı görüşler de vardır.
• Katılım bankacılığı murâbaha, müşâreke, mudârebe ve icâre akitlerini kullanır; değerlendirme ürünün adına değil, mülkiyet ve riskin yapısına bakar.
• Murâbahadaki vaat meselesi ve şekil-öz eleştirisi, katılım bankacılığının en çok tartışılan noktalarıdır.
• Sukuk, tekâfül, kredi kartı, enflasyonda borç, kripto varlıklar ve modern varlıkların zekâtı, klasik kavramların yeni vakıalara uygulanmasını gerektirir.
• AAOIFI, Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi ve Din İşleri Yüksek Kurulu gibi kurumların görüşleri gerekçeleriyle birlikte okunmalıdır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 21.6'da tıp ve biyoetik meselelerini işleyeceğiz. Hazırlık: Ders 17.8'de gördüğün "zarar giderilir" kaidesini ve onun alt kaidelerini hatırla. Ardından organ bağışı meselesini düşün: bir insanın hayatını kurtarmak için başka birinin organını kullanmak hangi değerleri karşı karşıya getirir? Ders 21.2'deki beş zarurî değerden hangileri bu meselede rol oynar? Son olarak, bu meselede bir fetva verebilmek için tıbbî vakıa hakkında uzmandan öğrenmen gereken en az iki bilgiyi yaz; örneğin bağışın hangi aşamada yapıldığı ya da bağışçının durumu hakkında.