Med çeşitleri

Giriş

Bu derste uzatmanın kurallarını öğreneceksin: hangi durumda 2, hangi durumda 4-5, hangi durumda 6 hareke. Med, Kur'an okuyuşunun müzikal omurgasıdır; doğru med, "tecvidli" okuma ile "düz" okuma arasındaki en duyulur farktır.

Ana anlatım

Med harfi ve med sebebi. Med harfleri üçtür: elif (öncesi fetha), vav-ı sâkin (öncesi damme), ya-i sâkin (öncesi kesra). Med sebebi ikidir: hemze veya sükûn. Kural: med harfinden sonra sebep yoksa medd-i tabiî (aslî med) olur, iki hareke. Med harfinden sonra hemze veya sükûn gelirse med fer'î (türemiş) olur ve uzar. Bütün med çeşitleri bu tek kuralın dallarıdır.

Medd-i tabiî. Med harfi var, sebep yok: قَالَ kāle, يَقُولُ yekūlu, قِيلَ kīle. İki hareke; ne kısa ne uzun. En sık yapılan hata bunu üç-dört harekeye çekmektir.

Medd-i muttasıl (bitişik). Med harfi ile hemze aynı kelimede: جَاءَ cāe, سُوءَ sūe, جِيءَ cīe, السَّمَاءِ es-semāi. Hafs'ın Şâtıbiyye tarikinde 4 veya 5 hareke; vâcib meddir, kısaltmak caiz değildir. Mushafta med işareti (ـٓ) ile gösterilir.

Medd-i munfasıl (ayrık). Med harfi bir kelimenin sonunda, hemze sonraki kelimenin başında: بِمَا أُنْزِلَ bimā unzile, قُوا أَنْفُسَكُمْ kū enfüseküm, فِي أَنْفُسِكُمْ fī enfüsiküm. Câiz meddir: Hafs'ın Şâtıbiyye tarikinde 4 veya 5 hareke uzatılır; 2 hareke (kasr) yalnız Hafs'ın Tayyibe tarikiyle gelir ve bu akademide okutulmaz. Türkiye'de yaygın okuyuş 4 harekedir. Med harfinin bulunduğu kelimede durulursa hemze sonraki kelimede kaldığı için med tabiîye döner.

Medd-i lâzım. Med harfinden sonra aslî (her durumda var olan) sükûn: 6 hareke, en uzun med. Dört türü vardır:

• Kelime-i müsakkale: med harfinden sonra şeddeli harf, aynı kelimede: الضَّالِّينَ (dāllīn), الْحَاقَّةُ (el-hākkah).
• Kelime-i muhaffefe: med harfinden sonra şeddesiz sükûn, aynı kelimede; Kur'an'da yalnız آلْآنَ kelimesinde (Yûnus 10/51 ve 91). Hafs'ta bu kelimedeki ikinci hemze ya med harfine çevrilip 6 hareke uzatılır (medd-i lâzım) ya da teshil ile okunur; iki vecih de sahihtir.
• Harf-i müsakkale: sure başındaki hurûf-ı mukattaada idgamlı olan: الٓمٓ (elif-lām-mīm: "lām"ın sonundaki mim, sonraki "mīm"in mimine idgam edilir).
• Harf-i muhaffefe: idgamsız olan: صٓ (sād), قٓ (kāf), نٓ (nūn).

Hurûf-ı mukattaada üç harfle okunan harfler (نَقَصَ عَسَلُكُمْ: ن ق ص ع س ل ك م) 6 hareke uzar; ayn (عَيْن) ise ortasındaki harf lîn olduğu için 4 veya 6 okunur (6 tercih edilir). İki harfle okunan harfler (حَيٌّ طَهُرَ: ح ي ط ه ر) 2 hareke uzar; elif hiç uzamaz.

Medd-i ârız. Med harfinden sonra vakf sebebiyle geçici sükûn: الْعَالَمِينَ durulunca ālemīn. 2, 4 veya 6 hareke caizdir; bir okuyuş içinde tutarlı olunur. Geçilirse medd-i tabiî olur (الْعَالَمِينَ ۝ الرَّحْمَٰنِ → ālemīner-rahmān).

Medd-i lîn. Lîn harfi (öncesi fethalı sâkin vav veya ya) + vakf sükûnu: خَوْف havf, الْبَيْت el-beyt, قُرَيْش Kureyş. 2, 4 veya 6 hareke; ârız gibi. Geçilirse med yoktur.

Özel medler. Medd-i bedel: hemzeden sonra gelen med harfi (ءَامَنُوا āmenū); Hafs'ta 2 hareke, tabiî hükmündedir. Medd-i ıvaz: fethalı tenvinde durunca okunan elif, 2 hareke (عَلِيمًا → alīmā). Medd-i sıla: müfred müzekker üçüncü şahıs zamiri "hu/hi", hem öncesi hem sonrası harekeli ise 2 hareke uzatılır (sıla-i suğra: لَهُ مَا → lehū mā); sonrası hemze ise 4-5 hareke uzatılır (sıla-i kübra: مَالَهُ أَخْلَدَهُ → mālehū ahledeh); öncesi sâkin ise uzatılmaz (مِنْهُ minhu); sonrası sâkin ise de uzatılmaz (لَهُ الْمُلْكُ lehul-mülk). Hafs'ta iki istisna ezberlenir: يَرْضَهُ لَكُمْ (Zümer 39/7) öncesi harekeli olduğu halde uzatılmaz; فِيهِ مُهَانًا (Furkān 25/69) öncesi sâkin olduğu halde uzatılır.

Örnekler

• Basit: قَالَ (2) – جَاءَ (4-5) – الضَّالِّينَ (6). Aynı elif, üç farklı süre; farkı yapan sonrasında ne olduğudur.
• Orta: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (Kevser 108/1): إِنَّا أَ → munfasıl (4-5). أَعْطَيْ'deki ya ve كَوْ'deki vav lîn harfidir, ama sonraları harekeli olduğu için med yapılmaz. نَا ve كَا'daki elifler tabiî (2). الْكَوْثَرَ'de durulunca sonda med yoktur (ra sâkin olur ve kalın okunur).
• Gerçek hayat: Fatiha'nın sonunda وَلَا الضَّالِّينَ: لَا'daki elif, sonraki sâkin lam ile karşılaştığı için geçişte okunmaz (ve-laddāllīn); ضَّا'daki elif lâzım (6); لِّينَ'deki ya durulunca ârız (2/4/6). Bir ayette birden fazla med türü; imam bunları birbirine eşitlerse cemaat bunu "düz okuyor" diye duyar.

Uygulama

Şimdi sıra sende: İhlas, Felak ve Nas surelerinde bütün medleri bul, türünü ve hareke sayısını yaz (örnek: أَحَدٌ → med yok; الْفَلَقِ durulursa → med yok, kalkale var; إِذَا وَقَبَ → tabiî 2). Sonra üç sureyi parmakla sayarak kaydet. Hedef: her med türünü gördüğün anda tanımak.

Mini test

1. Med sebebi kaç tanedir, nelerdir?
2. Muttasıl ile munfasılın farkı ve Hafs–Şâtıbiyye'deki hareke sayıları nedir?
3. Medd-i lâzımın dört türü nedir?
4. الْعَالَمِينَ kelimesinde durulursa ve geçilirse son med ne olur?
5. لَهُ مَا ve مِنْهُ'de zamir neden farklı okunur?

Özet

• Med harfi + sebep yok = tabiî, 2.
• + hemze aynı kelimede = muttasıl, 4-5; + hemze ayrı kelimede = munfasıl, 4-5 (Şâtıbiyye).
• + aslî sükûn = lâzım, 6.
• + vakf sükûnu = ârız veya lîn, 2/4/6.
• Bedel, ıvaz ve sıla özel hallerdir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 2.4'te nun-i sâkin ve tenvinin dört hükmünü öğreneceksin; tecvidin en sık uygulanan kuralıdır. Hazırlık: مِنْ kelimesini ardından gelen harfe göre farklı okuyuşlarda dinle: مِنْ عَمَلٍ – مِنْ وَالٍ – مِنْ بَعْدِ – مِنْ قَبْلِ. Nun'un başına geleni not et.