Harekeler, sükûn, şedde, tenvin

Giriş

Bu derste harflere ses veren işaretleri ve bir sesin ne kadar süreceğini belirleyen "hareke birimi"ni öğreneceksin. Tecvidin zaman ölçüsü buradan başlar: med çeşitleri (Ders 2.3) hareke birimiyle sayılır.

Ana anlatım

Üç hareke. Fetha (üstün; harfin üstünde kısa eğik çizgi): "e/a" sesi; Türkiye'deki okuyuş geleneğinde ince harflerde "e", kalın harflerde "a" (بَ be, قَ ka). Kesra (esre; harfin altında çizgi): "i" sesi; kalın harflerde "ı"ya yaklaşır ama tam "ı" olmaz (قِ kı). Damme (ötre; harfin üstünde küçük vav): "u" sesi; dudaklar yuvarlatılarak söylenir. Türkiye'deki geleneksel elifba okuyuşunda ince harflerde "ü"ye yakın söylenir (بُ bü); ancak Arapçada ayrı bir "ü" sesi yoktur, bu yüzden dudak yuvarlaklığını koruyarak "u"ya yakın okumak daha doğrudur. Kalın harflerde açık "u" okunur (قُ ku). Kural: Arapçada Türkçedeki sekiz ünlü yoktur; üç hareke vardır ve rengini harfin kalınlığı-inceliği belirler.

Hareke birimi. Bir harekeli harf bir birim sürer; bu, parmağı bir kez açıp kapama süresi kadardır. Bir elif miktarı = iki hareke. Bütün med ölçüleri (2, 4, 5, 6 hareke) bu birimle sayılır; hareke birimi okuyuş hızına göre kısalıp uzar ama oranlar sabittir.

Sükûn (cezm). Harfin üstündeki küçük daire (veya küçük "cezm" işareti): harf harekesizdir ve kendinden önceki harfe bitişir (أَبْ eb). Sâkin harfin okunuşu harfin sıfatına göre değişir: kalkale harfi sıçrar, hems harfi nefesle biter, rihvet harfi akar. Bu ders bunları fark etmeyi ister; kuralları Ders 2.5'te gelir.

Şedde. Harfin üstündeki küçük "w" biçimli işaret: harf iki kez okunur, ilki sâkin, ikincisi harekeli (رَبَّ rabbe = rab + be). Şeddeli harfe basılır ve iki birim sürer. Şeddeli nun ve mim'de gunne zorunludur ve yaklaşık iki hareke sürer (إِنَّ inne, ثُمَّ sümme).

Tenvin. Kelime sonunda çift hareke: iki üstün (ـً -en/-an), iki esre (ـٍ -in), iki ötre (ـٌ -un). Okunuşu hareke + sâkin nun'dur; yazıda nun görünmez ama tecvidde nun-i sâkin gibi davranır (Ders 2.4). Fethalı tenvinde genellikle sonuna bir elif yazılır (كِتَابًا); durulunca tenvin düşer, elif iki hareke uzatılır (kitābā).

Med harfleri ve işaretleri. Elif (öncesi fethalı), vav-ı sâkin (öncesi dammeli), ya-i sâkin (öncesi kesralı) iki hareke uzatır; buna medd-i tabiî denir. Mushafta harfin üstündeki küçük dik elif (veya küçük vav, küçük ya) yazılmayan bir med harfinin işaretidir: ذَٰلِكَ zālike — zel iki hareke uzatılır. Med harfi üzerine konan dalgalı işaret (ـٓ, medde) uzatmanın iki harekeden fazla olduğunu gösterir.

Hemze-i vasl ve hemze-i kat'. Kelime başındaki elif iki türlüdür. Kat' hemzesi (üstünde veya altında küçük hemze başı: أ إ) her durumda okunur. Vasl hemzesi (Arap baskılarında üstünde küçük sad: ٱ; Türk baskılarında çoğu zaman işaretsiz elif) yalnız başlarken okunur, geçerken düşer: بِسْمِ ٱللَّهِ = bismillāh (elif okunmaz).

Okunmayan harfler. Arap baskılarında iki işaret vardır: üzerinde küçük yuvarlak sıfır (sıfr-ı müstedîr) olan harf hiç okunmaz (أُو۟لَٰٓئِكَ ülāike: vav okunmaz); üzerinde dikdörtgen/oval sıfır (sıfr-ı müstatîl) olan elif geçerken okunmaz, durulunca okunur (أَنَا۠ ene; durulunca enā). Türkiye baskılarında okunmayan harfler çoğunlukla harekesiz bırakılarak gösterilir; hangi baskıyı kullanıyorsan onun işaret tablosuna (Mushafın sonundaki açıklamalar) bak.

Örnekler

• Basit: كَتَبَ ketebe: üç fetha, üç birim. كُتُبْ kütüb: iki damme, son harf sâkin.
• Orta: مُحَمَّدٌ Muhammedun: mim damme, ha fetha, şeddeli mim (mem + me), dal tenvin (dun). Toplam ses: mu-ham-me-dun.
• Gerçek hayat: اللَّهُ أَكْبَرُ Allāhu ekber. Lafzatullah'ta şeddeli lam üzerinde gizli elif vardır: geçerken iki hareke uzatılır (medd-i tabiî); "Allah" kelimesinde durulursa medd-i ârız olur (2, 4 veya 6) — ama kelime ortasındaki bu uzatmayı abartmak yaygın bir hatadır. "Ekber"de kef sâkindir: hems sıfatı nedeniyle hafif nefesle biter; be fetha; sonda durulunca ra sâkin olur ve öncesi fethalı olduğu için kalın okunur.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Fatiha'yı satır satır al, her harfin altına harekesini yaz (f/k/d/sükûn/şedde/tenvin/med), sonra parmakla birim sayarak okuyup kaydet. Başka bir şey düşünme; yalnız süreleri eşitle. Hedef: iki harekelik medleri ne kısa ne uzun, tam iki birim okumak.

Mini test

1. Damme ince harfte ve kalın harfte nasıl okunur?
2. Bir elif miktarı kaç harekedir?
3. Şeddeli nun'da hangi sıfat zorunludur ve kaç hareke sürer?
4. Tenvin tecvid açısından neye eşittir?
5. Vasl hemzesi ile kat' hemzesinin farkı nedir?

Özet

• Üç hareke vardır; rengini harfin kalınlığı-inceliği verir.
• Hareke birimi tecvidin zaman ölçüsüdür; bir elif = iki hareke.
• Sükûn harfi öncekine bitiştirir, şedde harfi ikiler, tenvin sâkin nun ekler.
• Med harfleri iki hareke uzatır; vasl hemzesi geçerken düşer.

Sonraki derse hazırlık

Ders 2.3'te medlerin neden bazen 2, bazen 4-5, bazen 6 hareke olduğunu öğreneceksin. Hazırlık: Fatiha'da وَلَا الضَّالِّينَ kelimesinin okuyuşunu dinle; "dā" hecesinin diğerlerinden ne kadar uzun olduğunu say.