Tahric uygulaması

Giriş

Hazırlıkta "Din nasihattir" hadisini mümkün olduğu kadar çok kaynakta aradın. Ders 9.7'de bu hadisi iki Kütüb-i Sitte eserinde bulup künye satırları yazmıştın; bu kez aramayı genişlettin ve Ahmed b. Hanbel'in Müsned'ine de baktın. Her bulduğun yer için kitabı, bölümü ve hadisin hangi sahabiden geldiğini not ettin, arama için hangi aracı kullandığını da yazdın. Muhtemelen bazı kaynaklarda hadisi kolayca buldun, bazılarında ise nerede arayacağını bilemedin. Belki farklı baskıların farklı numaralar verdiğini, belki de hadisin birden fazla sahabiden geldiğini fark ettin. Bu dağınık bulgular, bu dersin konusunun ham malzemesidir. Tahric, bir hadisin kaynaklarını bulmayı ve bu kaynakları düzenli bir raporla değerlendirmeyi öğreten bir yöntemdir. Bu derste önce tahricin tanımını göreceksin. Sonra bir hadisi bulmanın beş yolunu ve her yolun temel eserini tanıyacaksın. Ardından klasik bir tahric örneği olarak Zeylaî'nin Nasbu'r-râye'sini inceleyeceğiz. Son olarak bir tahric raporunun unsurlarını öğrenip nasîha hadisi için rapor hazırlayacaksın.

Ana anlatım

Tahricin iki anlamı. Tahric, sözlükte "çıkarmak, ortaya koymak" demektir. Hadis ilminde bu kelime iki farklı anlamda kullanılır ve ikisini ayırmak gerekir. Birinci anlamda tahric, bir muhaddisin hadisi kendi senediyle rivayet edip kitabına almasıdır. Ders 14.3'te gördüğün "أخرجه البخاري" ifadesi bu anlamdadır: Buhârî onu kendi senediyle tahric etmiş, yani rivayet etmiştir. İkinci anlamda tahric, sonraki bir âlimin bir hadisin hangi asıl kaynaklarda, hangi senetlerle geçtiğini göstermesi ve gerekirse hadisin derecesini belirtmesidir. Bu derste ikinci anlamla ilgileneceğiz: bir hadisi asıl kaynaklarına götürmek ve onu değerlendirmek.

Asıl kaynak ve ikincil kaynak. Tahricin temel kuralı, bir hadisi asıl kaynağına götürmektir. Asıl kaynak, hadisi kendi senediyle rivayet eden eserdir: Kütüb-i Sitte, Müsned'ler, Musannef'ler gibi. İkincil kaynak ise hadisi senetsiz ya da başka bir kitaptan alarak aktaran eserdir: bir tefsir, bir fıkıh kitabı, bir vaaz kitabı ya da bir Kırk Hadis derlemesi. Bir hadisi "Riyâzü's-sâlihîn'de geçer" diye göstermek, tahric değildir; Nevevî'nin onu nereden aldığını bulup o asıl kaynağı göstermek gerekir. Bu kural, Ders 9.6'da gördüğün uydurma hadislerin yayılma yolunu kesmek için de önemlidir: bir söz ancak senediyle rivayet edildiği bir asıl kaynağa ulaştırıldığında değerlendirilebilir.

Birinci yol: sahabiye göre. Bir hadisi hangi sahabinin rivayet ettiğini biliyorsan, eserleri sahabeye göre düzenlenmiş kaynaklara başvurabilirsin. Bu türün en önemlileri Müsned'ler ve atraf kitaplarıdır. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i hadisleri sahabilere göre gruplandırır. Atraf kitapları ise her hadisin yalnız bir parçasını, yani ucunu verir ve onun hangi kitaplarda hangi senetlerle geçtiğini gösterir. Mizzî'nin Tuhfetü'l-eşrâf bi-ma'rifeti'l-etrâf'ı bu türün en önemli örneğidir: Kütüb-i Sitte'deki hadisleri sahabiye, sonra sahabiden rivayet eden râviye göre düzenler. Tuhfe, özellikle bir hadisin bütün tarîklerini Kütüb-i Sitte içinde toplamak için çok değerlidir.

İkinci yol: ilk kelimeye göre. Hadisin ilk kelimesini biliyorsan, hadisleri alfabetik sıraya göre dizen eserlere bakabilirsin. Bu türün en yaygın örneği Suyûtî'nin el-Câmiu's-sagîr'idir. Suyûtî bu eserde kısa hadisleri ilk kelimelerine göre alfabetik olarak sıralamış, her hadisin yanına hangi kaynaklarda geçtiğini ve derecesini gösteren rumuzlar koymuştur. Bu yolun bir zayıflığı vardır: bir hadisin ilk kelimesi farklı rivayetlerde farklı olabilir. Nasîha hadisi, örneğin, "الدِّينُ النَّصِيحَةُ" diye başlar; ama bir râvi hadisi "إِنَّ الدِّينَ النَّصِيحَةُ" diye aktarmışsa, onu farklı bir harfte aramak gerekir. Ayrıca Suyûtî'nin rumuzlarla verdiği hükümlerin, nüshalar arasında farklılık gösterebildiği ve her zaman tek başına yeterli olmadığı da bilinmelidir.

Üçüncü yol: konuya göre. Hadisin konusunu biliyorsan, eserleri konulara göre düzenlenmiş kaynaklara başvurursun. Kütüb-i Sitte'nin kendisi de konulara göre düzenlenmiştir; nasîha hadisi Müslim'de iman, Ebû Dâvûd'da edep, Nesâî'de biat bahsinde geçer. Konulara göre düzenlenmiş büyük derlemelerin en kapsamlılarından biri, Ali el-Müttakî el-Hindî'nin Kenzü'l-ummâl'ıdır; bu eser, Suyûtî'nin büyük derlemesini konulara göre yeniden düzenler. Konu yolunun zorluğu, bir hadisin birden fazla konuya girebilmesidir: nasîha hadisi iman, edep, siyaset ya da ahlak başlıklarında aranabilir. Bu yüzden konu yolunu kullanırken bir musannifin o hadisi hangi konuda düşünmüş olabileceğini tahmin etmek gerekir.

Dördüncü yol: bir kelimeye göre. Hadisin herhangi bir kelimesini, özellikle nadir bir kelimesini biliyorsan, kelime fihristlerine başvurursun. Ders 9.7'de adını gördüğün Wensinck'in el-Mu'cemü'l-müfehres li-elfâzi'l-hadîsi'n-nebevî'si bu yolun temel eseridir. Mu'cem, dokuz hadis kitabındaki kelimeleri köklerine göre dizer ve her kelimenin geçtiği hadisleri kısa bir parçayla ve rumuzlarla gösterir. Burada Ders 14.7'de sözlük kullanırken öğrendiğin kök esaslı arama doğrudan işe yarar: "النصيحة" kelimesini ن ص ح kökü altında ararsın. Mu'cem'in rumuzları kendi girişinde açıklanır ve Takrîb'dekilerden farklıdır; örneğin İbn Mâce için "جه", Nesâî için "ن" kullanılır. Bir kaydı okumadan önce girişteki rumuz listesine bakmak gerekir.

Beşinci yol: dijital veri tabanları. Bugün hadis aramanın en hızlı yolu dijital veri tabanlarıdır. Pek çok hadis kitabının tam metnini içeren kütüphane programları ve internet siteleri, bir kelimeyi ya da ifadeyi bütün kitaplarda birkaç saniyede aramanı sağlar. Bu hız büyük bir kolaylıktır, ama üç dikkat noktası vardır. Birincisi, dijital metinler basılı nüshalardan alınır ve dizgi hataları içerebilir; önemli bir bulguyu basılı bir nüshayla doğrulamak gerekir. İkincisi, hadis numaraları baskıdan baskıya değişir; bir kaydı verirken hangi baskının numarasını kullandığını belirtmelisin. Üçüncüsü, bir veri tabanının hadise verdiği hüküm, o hükmün kime ait olduğu belirtilmedikçe bir delil değildir. Dijital arama, bir başlangıç noktasıdır; tahricin kendisi değildir.

Klasik bir örnek: Nasbu'r-râye. Tahricin klasik eserlerinden biri, Cemâleddîn ez-Zeylaî'nin (ö. 762/1360) Nasbu'r-râye li-ehâdîsi'l-Hidâye'sidir. Ders 14.4'te fıkıh metinlerinin dilini öğrenirken tanıdığın el-Hidâye, Hanefî fıkhının en çok okunan kitaplarından biridir ve pek çok hadisi senetsiz olarak delil gösterir. Zeylaî, bu hadislerin her birini asıl kaynaklarında aramış, tarîklerini toplamış ve âlimlerin hükümlerini aktarmıştır. Zeylaî bir Hanefî âlim olmasına rağmen, karşı mezheplerin delili olan hadisleri de aynı titizlikle tahric etmesi ve zayıf rivayetleri gizlememesiyle tanınır. Bu tavır, tahricin mezhep savunusu değil, bir ilmî dürüstlük işi olduğunu gösterir. İbn Hacer de Nasbu'r-râye'yi ed-Dirâye adıyla özetlemiştir.

Tahric raporunun unsurları. Bir tahric raporu, belirli unsurları belirli bir sırayla verir. Birinci unsur hadisin metnidir: incelenen lafız, Arapça aslıyla. İkinci unsur kaynaklardır: hadisin geçtiği asıl kaynaklar, her biri için kitap, bab ve kullanılan baskının numarasıyla. Kaynaklar genellikle önem ve zaman sırasına göre dizilir; Buhârî ve Müslim önce gelir. Üçüncü unsur tarîklerdir: hadisin hangi sahabilerden, hangi râviler yoluyla geldiği ve senetlerin hangi râvide birleştiği. Dördüncü unsur mütâbi' ve şâhidlerdir: Ders 14.3'te gördüğün gibi, aynı sahabiden gelen ek tarîkler ve başka sahabilerden gelen destekleyici rivayetler. Beşinci unsur âlimlerin hükmüdür: hadis hakkında muhaddislerin söyledikleri, kime ait oldukları belirtilerek. Altıncı unsur ise talebenin kendi gerekçeli değerlendirmesidir.

Nasîha hadisinin yapısı. Nasîha hadisinin Müslim'deki rivayeti, Temîm ed-Dârî'den gelir. Müslim'in senedinde hadisi Temîm'den Atâ b. Yezîd el-Leysî, ondan da Süheyl b. Ebî Sâlih nakleder. Hadisin metni şöyledir: الدِّينُ النَّصِيحَةُ، قُلْنَا: لِمَنْ؟ قَالَ: لِلَّهِ وَلِكِتَابِهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ. Yani "Din nasihattir." Dedik ki: "Kimin için?" Buyurdu ki: "Allah için, Kitabı için, Resûlü için, Müslümanların önderleri ve bütün Müslümanlar için." Ders 16.1'de gördüğün gibi Buhârî bu sözü senedini vermeden bir bab başlığına koymuştur. Hazırlıkta bulduğun öteki kaynakları bu yapının içine yerleştirdiğinde, hadisin medarını, yani tarîklerin birleştiği râviyi ve başka sahabilerden gelen şâhidleri görebilirsin.

Sık yapılan hatalar. Tahric yapan talebenin düştüğü birkaç hata vardır. Birincisi, benzer lafızlı ama farklı bir hadisi aynı hadis sanmaktır; iki rivayetin aynı olaydan mı, yoksa farklı durumlardan mı geldiğini metnin bütününe bakarak belirlemek gerekir. İkincisi, bir kitabın hadisi senediyle mi, yoksa bab başlığında senetsiz olarak mı andığını ayırmamaktır; Buhârî'nin muallakları bunun en tipik örneğidir. Üçüncüsü, bir hadisin çok sayıda kaynakta geçmesini onun sahih olduğunun kanıtı saymaktır: yirmi kaynak aynı zayıf râviden geliyorsa, hadis tek bir tarîkten ibarettir. Dördüncüsü, bir âlimin hükmünü bağlamından koparmaktır; bir muhaddis bir senedi zayıf bulmuş olabilir, ama hadisin başka bir senedini sahih saymış olabilir. Bu hataların hepsi, raporun her unsurunu kaynağıyla birlikte yazarak önlenebilir.

Değerlendirmeyi gerekçelendirmek. Tahric raporunun en zor kısmı son unsurdur: talebenin kendi değerlendirmesi. Bu değerlendirme bir hüküm uydurmak değil, toplanan verilerden bir sonuç çıkarmaktır. Hadis Sahîhayn'dan birinde senedi tam olarak geçiyorsa, bu sonuç çoğu zaman kolaydır. Ama hadis yalnız başka kaynaklarda geçiyorsa, Ders 16.4'te öğrendiğin gibi senetteki râvileri rical kitaplarında incelemek, tarîklerin birbirini destekleyip desteklemediğine bakmak ve âlimlerin hükümlerini tartmak gerekir. Değerlendirmende hangi verilere dayandığını açıkça yaz ve emin olmadığın noktalarda çekinceni belirt. İyi bir tahric raporunu kötü olandan ayıran, bulunan kaynak sayısından çok, bu gerekçelendirmenin açıklığıdır.

Örnekler

• Basit: Bir talebe bir vaaz kitabında "Din nasihattir" sözünü görür ve kitabın dipnotunda yalnız "Riyâzü's-sâlihîn" yazdığını fark eder. Hocası ona bunun bir tahric olmadığını, Nevevî'nin hadisi nereden aldığını bulması gerektiğini söyler. Talebe Riyâzü's-sâlihîn'de hadisin yanındaki "Müslim rivayet etti" notunu görür ve hadisi Müslim'in Kitâbü'l-îmân bölümünde bulup kaydını yazar.
• Orta: Bir çalışma grubu, nasîha hadisini Wensinck'in Mu'cem'inde ن ص ح kökü altında arar. Grup, rumuzları çözerek hadisin birkaç kitapta geçtiğini tespit eder. Ardından aynı aramayı bir dijital veri tabanında yapar ve iki sonucu karşılaştırır. Dijital aramanın daha fazla sonuç verdiğini, ama bazı sonuçların hadisin kendisi değil, onu şerh eden metinler olduğunu fark ederler.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, bir sosyal medya paylaşımındaki bir sözün hadis olup olmadığını sorar. Sen ona tahricin adımlarını uygularsın: sözün bir kelimesini bir veri tabanında ararsın, asıl kaynaklarda senediyle geçip geçmediğine bakarsın ve bulduğun kaynakları ve âlimlerin hükmünü ona gösterirsin. Söz asıl kaynaklarda bulunamazsa, bunun hadis olarak aktarılmaması gerektiğini açıklarsın.

Uygulama

Şimdi sıra sende: "Din nasihattir" hadisi için bir tahric raporu hazırla. Raporun altı bölümü olsun. Birinci bölümde hadisin Müslim'deki metnini Arapça aslıyla ve Türkçe tercümesiyle yaz. İkinci bölümde hadisin geçtiği asıl kaynakları, en az dört kaynak olmak üzere, her biri için kitap, bab ve kullandığın baskının numarasıyla sırala; Buhârî'nin bab başlığındaki muallak kullanımını ayrıca belirt. Üçüncü bölümde hadisin tarîklerini kısa bir şemayla göster ve senetlerin hangi râvide birleştiğini işaretle. Dördüncü bölümde, varsa başka sahabilerden gelen şâhid rivayetleri kaynaklarıyla yaz. Beşinci bölümde, bulabildiğin âlim hükümlerini kime ait olduklarıyla birlikte aktar. Altıncı bölümde hadisin durumu hakkında kendi gerekçeli değerlendirmeni üç cümleyle yaz. Her bölümde hangi aracı kullandığını, Tuhfe mi, Mu'cem mi, dijital bir veri tabanı mı, ayrıca not et. Hedef: Bir hadisin asıl kaynaklarını farklı yollarla bulabilmek, tarîklerini ve şâhidlerini düzenleyebilmek ve bunları gerekçeli bir tahric raporunda sunabilmek.

Mini test

1. Tahric kelimesinin hadis ilmindeki iki anlamı nedir?
2. Asıl kaynak ile ikincil kaynak arasındaki fark nedir ve tahricte neden önemlidir?
3. Bir hadisi bulmanın beş yolu nedir ve her yolun temel eserlerinden biri hangisidir?
4. Zeylaî'nin Nasbu'r-râye'si neden klasik bir tahric örneği sayılır?
5. Bir tahric raporunun unsurları nelerdir?

Özet

• Tahric, bir hadisi asıl kaynaklarında senetleriyle göstermek ve gerekirse derecesini belirtmektir; ikincil kaynağı göstermek tahric değildir.
• Hadis bulmanın beş yolu vardır: sahabiye, ilk kelimeye, konuya ve bir kelimeye göre aramak ve dijital veri tabanlarını kullanmak.
• Her yolun kendi eserleri ve zayıflıkları vardır; dijital arama bir başlangıçtır, basılı nüshayla doğrulanmalıdır.
• Zeylaî'nin Nasbu'r-râye'si, mezhep ayırmadan titizlikle yapılmış klasik bir tahric örneğidir.
• Tahric raporu metin, kaynaklar, tarîkler, mütâbi' ve şâhidler, âlim hükümleri ve gerekçeli değerlendirmeden oluşur.

Sonraki derse hazırlık

Ders 16.6'da görünüşte birbiriyle çelişen hadisleri uzlaştırma ilmini, muhtelifü'l-hadîsi işleyeceğiz. Hazırlık: Ayakta su içme konusundaki hadisleri ara. Bir yanda ayakta su içmeyi yasaklayan rivayetleri, öbür yanda Resûlullah'ın ayakta su içtiğini bildiren rivayetleri bul; her birinin hangi kitapta ve hangi sahabiden geldiğini not et. Ardından bu iki grup rivayetin birlikte nasıl anlaşılabileceği hakkında kendi önerini iki cümleyle yaz. Ders 8.6'da gördüğün nesih kavramını da hatırla ve bu örnekte nesih iddiasının mümkün olup olmadığını düşün.