Rical kitapları

Giriş

Hazırlıkta niyet hadisinin Buhârî'deki ilk senedini yeniden yazdın ve sahabe dışındaki beş râviyi sırayla listeledin: Humeydî, Süfyân b. Uyeyne, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî ve Alkame b. Vakkâs. Ders 9.5'te gördüğün Takrîb'in on iki mertebesini hatırladın ve her râvi hakkında şu an bildiklerini birer cümleyle yazdın. Muhtemelen bazı râviler hakkında Ders 9.2'den hatırladığın bir iki bilgi vardı; Humeydî'nin Buhârî'nin hocası, Süfyân'ın Mekke'nin büyük âlimlerinden olduğu gibi. Bazıları hakkında ise neredeyse hiçbir şey bilmiyordun. Hangisinin en yüksek mertebede olabileceğini tahmin ederken dayanağının zayıf olduğunu da fark ettin. Bu ders, o tahmini bir bilgiye dönüştürecek araçları tanıtır: rical kitapları. Ders 9.5'te cerh ve ta'dîl ilminin kavramlarını, mertebelerini ve Tehzîbü'l-Kemâl'den Takrîb'e uzanan eser zincirini öğrenmiştin. Bu derste o eserleri ve onların yanındaki öteki rical türlerini, bir kütüphanede nasıl kullanılacakları açısından ele alacağız. Önce rical literatürünün türlerini göreceksin, sonra her türün temsilci eserini tanıyacaksın. Ardından Takrîb'in bir kaydını okumayı, kısaltmalarını ve rumuzlarını çözmeyi öğreneceksin.

Ana anlatım

Rical ilmi ve türleri. Rical, sözlükte "adamlar" demektir; hadis ilminde ise râviler anlamına gelir. Rical kitapları, râvilerin kimliklerini, hayatlarını, hocalarını ve talebelerini, vefat tarihlerini ve güvenilirlikleri hakkındaki değerlendirmeleri toplayan eserlerdir. Bu literatür zamanla farklı ihtiyaçlara cevap veren türlere ayrılmıştır. Bir râviyi hangi kitapta arayacağını bilmek, aradığın bilginin türüne bağlıdır: râvinin hangi kuşaktan olduğunu mu, kimden hadis aldığını mı, güvenilir olup olmadığını mı, yoksa hayatının ayrıntılarını mı öğrenmek istiyorsun? Bu dersteki türler, bu sorulara göre sıralanmıştır. Her türü tanırken şu soruyu sor: bu kitap bana hangi soruda yardım eder?

Tabakât: kuşaklara göre. İlk tür, râvileri kuşaklarına ve yaşadıkları şehirlere göre düzenleyen tabakât kitaplarıdır. Bu türün en erken ve en önemli örneklerinden biri İbn Sa'd'ın (ö. 230/845) et-Tabakâtü'l-kebîr'idir. İbn Sa'd önce Resûlullah'ın hayatını anlatır, sonra sahabeyi, ardından tâbiûnu ve sonraki kuşakları, Medine, Mekke, Kûfe, Basra, Şam gibi şehirlere göre gruplandırarak tanıtır. Tabakât kitapları, bir râvinin kimlerle aynı kuşakta yaşadığını ve hangi ilim çevresinde yetiştiğini görmeni sağlar. Bu bilgi, Ders 9.3'te gördüğün muâsara ve likâ sorusunu cevaplamak için önemlidir: iki râvi aynı şehirde ve aynı kuşakta yaşamışsa, karşılaşmaları mümkündür.

Târih: bütün râviler. İkinci tür, râvileri harf sırasına göre sıralayan genel târih kitaplarıdır. Bu türün en önemli örneği Buhârî'nin et-Târîhu'l-kebîr'idir. Buhârî bu eserde çok sayıda râviyi tanıtır; Resûlullah'ın ismine hürmeten Muhammed adını taşıyan râvilerle başlar, sonra alfabetik sıraya geçer. Eserin özelliği, pek çok râvi hakkında kısa bilgiler vermesi, kimden rivayet ettiğini ve kimin ondan rivayet ettiğini kaydetmesi, ama çoğu zaman açık bir cerh ya da ta'dîl hükmü vermemesidir. Bu yüzden et-Târîhu'l-kebîr, bir râvinin kimliğini tespit etmek için değerlidir; güvenilirliğini öğrenmek için ise başka kaynaklara bakmak gerekir. Buhârî'nin bu eseri, sonraki rical kitaplarının önemli bir kaynağı olmuştur.

Cerh ve ta'dîl kitapları. Üçüncü tür, doğrudan râvilerin güvenilirliğini ele alan eserlerdir. Ders 9.5'te İbn Ebî Hâtim'in (ö. 327/938) el-Cerh ve't-ta'dîl'ini ve mukaddimesindeki mertebeleri görmüştün. Eserin kendisi, her râvi için babası Ebû Hâtim'in ve Ebû Zür'a'nın, ayrıca önceki münekkitlerin hükümlerini aktarır. Bir kaydı okurken "babamı şöyle derken işittim" ya da "Ebû Zür'a'ya sordum" gibi ifadelerle karşılaşırsın; bunlar hükmün kime ait olduğunu gösterir. Bu türün başka örnekleri de vardır: yalnız güvenilir râvileri toplayan kitaplar ve yalnız zayıf râvileri toplayan kitaplar. İbn Hibbân'ın es-Sikât'ı birinci, İbn Adî'nin el-Kâmil'i ikinci türe örnektir.

Belirli kitapların râvileri. Dördüncü tür, belirli hadis kitaplarının râvilerini toplayan eserlerdir ve pratikte en çok kullanılan türdür. Abdülganî el-Makdisî, Kütüb-i Sitte râvilerini el-Kemâl fî esmâi'r-ricâl adlı eserinde toplamıştı. Mizzî (ö. 742/1341) bu eseri gözden geçirip genişleterek Tehzîbü'l-Kemâl'i yazdı. Tehzîbü'l-Kemâl'in en büyük değeri, her râvi için hocalarının ve talebelerinin uzun listelerini vermesidir; bir senette iki râvinin karşılaşıp karşılaşmadığını kontrol ederken ilk başvurulacak yer burasıdır. İbn Hacer bu eseri Tehzîbü't-Tehzîb'de özetledi ve münekkitlerin hükümlerini genişletti; sonra her râviyi birkaç kelimeye indirdiği Takrîbü't-Tehzîb'i yazdı. Zehebî de el-Kâşif adlı özlü bir eser hazırlamıştır. Bu zincirde yukarı çıktıkça ayrıntı artar, aşağı indikçe özlü bir hüküm elde edersin.

Zayıf râviler: Mîzânü'l-i'tidâl. Beşinci tür, hakkında konuşulan râvileri toplayan eserlerdir. Bu türün en önemli örneği Zehebî'nin (ö. 748/1348) Mîzânü'l-i'tidâl'idir. Zehebî bu eserde yalnız zayıf râvileri değil, bir münekkit tarafından eleştirilmiş olan ama genel olarak güvenilir kabul edilen râvileri de toplar ve bu eleştirinin haklı olup olmadığını değerlendirir. Bu yüzden bir râvinin Mîzân'da bulunması, onun zayıf olduğu anlamına gelmez; yalnız hakkında bir şey söylendiği anlamına gelir. Mîzân'ın kayıtları, çoğu zaman râvinin münker sayılan rivayetlerinden örnekler de verir. İbn Hacer bu eseri Lisânü'l-Mîzân adıyla genişletmiş ve özellikle Kütüb-i Sitte dışındaki râvilere yoğunlaşmıştır.

Biyografi: Siyeru a'lâmi'n-nübelâ. Altıncı tür, âlimlerin hayatlarını ayrıntılı olarak anlatan biyografi eserleridir. Zehebî'nin Siyeru a'lâmi'n-nübelâ'sı bu türün en büyük örneklerinden biridir. Eser sahabeden Zehebî'nin kendi zamanına kadar pek çok âlimin hayatını, ilmî yolculuklarını, eserlerini, sözlerini ve hakkındaki değerlendirmeleri aktarır. Siyer, bir râvinin güvenilirliğinden çok onun kişiliğini, ilmî çevresini ve dönemini anlamak için değerlidir. Bir râvi hakkında yalnız bir hüküm değil, bir insan tanımak istediğinde Siyer'e başvurursun. Zehebî'nin Tezkiretü'l-huffâz'ı ise yalnız hadis hâfızlarını tabakalar hâlinde tanıtan daha dar bir eserdir.

Takrîb kaydının yapısı. Takrîb'de bir kayıt genellikle şu sırayla ilerler: râvinin adı, babasının ve dedesinin adı, künyesi ve nisbesi; ardından tek bir hüküm lafzı ya da kısa bir değerlendirme; ardından râvinin tabakası; ardından vefat yılı; en sonda da râvinin hangi kitaplarda rivayeti bulunduğunu gösteren rumuzlar. Örneğin bir kayıt "…, ثقة ثبت, من الخامسة, مات سنة …" biçiminde ilerleyebilir. Bu kısa satırın her parçası bir bilgi taşır: "sika sebt" hükümdür, "beşinci tabakadan" kuşak bilgisidir, "şu yılda öldü" vefat tarihidir. Bir kaydı okurken bu parçaları ayrı ayrı işaretlemek, onu anlamanın en güvenli yoludur.

Mertebe ile tabaka. Takrîb'i okurken en sık yapılan hata, iki ayrı on iki basamaklı sistemi karıştırmaktır. Ders 9.5'te gördüğün on iki mertebe, râvinin güvenilirlik derecesidir: sahabeden başlayıp en ağır cerhe kadar iner. Takrîb'in kayıtlarında geçen "من الخامسة" gibi ifadeler ise mertebeyi değil tabakayı, yani râvinin hangi kuşaktan olduğunu gösterir. İbn Hacer eserin girişinde tabakaları da on iki olarak tanımlar: sahabe birinci tabakadır, tâbiûnun büyükleri ikinci tabakadır ve bu sıra Kütüb-i Sitte müelliflerinin hocalarına kadar iner. Bir râvinin "beşinci tabakadan" olması, onun güvenilirliği hakkında bir şey söylemez; yalnız hangi kuşakta yaşadığını bildirir. Mertebe hükümden, tabaka kuşaktan anlaşılır.

Rumuzlar. Takrîb'in kayıtlarının sonunda, râvinin rivayetlerinin hangi kitaplarda bulunduğunu gösteren harf rumuzları vardır. En sık karşılaşacakların şunlardır: "خ" Buhârî, "م" Müslim, "د" Ebû Dâvûd, "ت" Tirmizî, "س" Nesâî ve "ق" İbn Mâce. "ع" rumuzu, râvinin rivayetinin altı kitabın hepsinde bulunduğunu, "٤" rumuzu ise dört sünen kitabında bulunduğunu gösterir. Bazı rumuzlar bir kitabın özel bir bölümünü ya da müellifin başka bir eserini gösterir; örneğin "خت" Buhârî'nin muallak olarak rivayet ettiğini bildirir. Takrîb'in girişi bu rumuzların tam listesini verir ve bir kaydı okumaya başlamadan önce o listeye bakmak gerekir.

Bir râviyi değerlendirme adımları. Bir senetteki râviyi değerlendirirken birkaç adımı izleyebilirsin. Önce râvinin tam adını ve nisbesini senetten ya da şerhten tespit et; aynı adı taşıyan birden fazla râvi olabilir. İkinci olarak Takrîb'de râvinin kaydını bul ve hükmünü, tabakasını ve rumuzlarını not et. Üçüncü olarak Tehzîbü'l-Kemâl'de râvinin hocalarının ve talebelerinin listesine bak ve senetteki bir önceki ve bir sonraki râvinin bu listelerde bulunup bulunmadığını kontrol et. Dördüncü olarak hüküm tartışmalıysa Tehzîbü't-Tehzîb'deki ve Mîzân'daki ayrıntılara geç. Beşinci olarak, Ders 9.5'teki cerh-i müfesser kuralını hatırlayarak çatışan hükümleri tart. Bu adımlar, bir râvi hakkında tek bir kitaba dayanmadan gerekçeli bir değerlendirme yapmanı sağlar.

Aynı ad, farklı kişiler. Rical çalışmasının bir tuzağı da isim benzerliğidir. Niyet hadisinin senedindeki Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'yi, Ders 9.5'te münekkitler arasında andığımız Yahyâ b. Saîd el-Kattân ile karıştırmamak gerekir: ikisi de aynı adı ve baba adını taşır, ama farklı kişilerdir ve farklı kuşaklardandır. Rical âlimleri bu tür benzerlikleri ayırt etmek için ayrı eserler bile yazmışlardır. Bir râviyi ararken nisbeye, künyeye, hocalarına ve talebelerine birlikte bakmak, bu karışıklığı önler. Senetteki bir önceki ve bir sonraki halka, çoğu zaman hangi kişinin kastedildiğini açıkça gösterir. Bu yüzden bir râviyi yalnız adıyla değil, senetteki yeriyle birlikte aramak, rical çalışmasının temel alışkanlıklarından biridir.

Örnekler

• Basit: Bir talebe Takrîb'de bir râvinin kaydının sonunda "ع" harfini görür ve anlamını bilmez. Takrîb'in girişindeki rumuz listesine bakar ve bu harfin râvinin rivayetlerinin altı kitabın hepsinde bulunduğunu gösterdiğini öğrenir. Defterine rumuz listesinin bir kopyasını çıkarır ve sonraki kayıtları okurken bu listeyi yanında tutar.
• Orta: Bir çalışma grubu, bir râvinin Takrîb kaydında "من السادسة" ifadesini görür ve bunun râvinin altıncı mertebede, yani zayıf olduğu anlamına geldiğini düşünür. Hocaları onlara bunun mertebe değil tabaka olduğunu, yani râvinin kuşağını gösterdiğini hatırlatır. Grup, kaydın hüküm kısmını ayrıca bulur ve râvinin güvenilirliğini oradan belirler; iki sistemi bir tabloda yan yana yazar.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, internette bir hadisin senedinde geçen bir râvinin "Mîzânü'l-i'tidâl'de geçtiği için zayıf olduğunu" okuduğunu söyler. Sen ona Mîzân'ın yalnız zayıfları değil, hakkında bir eleştiri bulunan güvenilir râvileri de topladığını anlatırsın. Bir râvinin bu eserde bulunmasının onun zayıf olduğunu göstermediğini, Zehebî'nin kayıttaki değerlendirmesine bakmak gerektiğini gösterirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Niyet hadisinin Buhârî'deki ilk senedindeki beş râviyi Takrîbü't-Tehzîb'de bul: Humeydî, Süfyân b. Uyeyne, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî ve Alkame b. Vakkâs. Takrîb'in basılı bir nüshasını ya da güvenilir bir dijital metnini kullanabilirsin. Her râvi için bir tablo satırı hazırla. Satırda şunlar olsun: râvinin Takrîb'deki tam adı ve nisbesi, hüküm lafzının Arapçası ve Türkçe karşılığı, bu hükmün Ders 9.5'teki on iki mertebeden hangisine denk geldiği, tabakası, vefat yılı ve rumuzları. Hüküm lafzında bir çekince varsa, örneğin bir râvinin ömrünün sonunda hafızasının değiştiğine dair bir not, onu ayrıca yaz. Tabloyu tamamladıktan sonra beş râviden hangisinin en yüksek mertebede olduğunu ve hazırlıktaki tahmininin doğru çıkıp çıkmadığını iki cümleyle değerlendir. Hedef: Takrîb'de bir râviyi bulup kaydını okuyabilmek, hüküm, tabaka ve rumuzları ayırt edebilmek ve bir senedin râvilerini mertebelerine göre değerlendirebilmek.

Mini test

1. Rical literatürünün başlıca türleri nelerdir?
2. Buhârî'nin et-Târîhu'l-kebîr'i hangi soruda yardımcı olur, hangi soruda başka kaynağa bakmak gerekir?
3. Tehzîbü'l-Kemâl'in en büyük değeri nedir?
4. Bir râvinin Mîzânü'l-i'tidâl'de bulunması ne anlama gelir?
5. Takrîb'de mertebe ile tabaka arasındaki fark nedir?

Özet

• Rical kitapları râvilerin kimliklerini, hayatlarını, hocalarını, talebelerini ve güvenilirliklerini toplar; hangi kitaba bakılacağı aranan bilginin türüne bağlıdır.
• İbn Sa'd'ın Tabakât'ı kuşak ve şehri, Buhârî'nin et-Târîhu'l-kebîr'i kimliği, İbn Ebî Hâtim'in eseri güvenilirliği gösterir.
• Tehzîbü'l-Kemâl, Tehzîbü't-Tehzîb ve Takrîb Kütüb-i Sitte râvileri için temel zinciri oluşturur; Mîzân hakkında konuşulan râvileri, Siyer âlimlerin hayatını anlatır.
• Takrîb kaydı ad, hüküm, tabaka, vefat yılı ve rumuzlardan oluşur; mertebe ile tabaka karıştırılmamalıdır.
• Bir râviyi değerlendirirken birden fazla kaynağa bakmak ve isim benzerliklerine dikkat etmek gerekir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 16.5'te tahric, yani bir hadisin kaynaklarını bulma ve değerlendirme yöntemini öğreneceğiz. Hazırlık: Ders 9.7'de "Din nasihattir" hadisini iki Kütüb-i Sitte eserinde bulup künye satırları yazmıştın. Şimdi aynı hadisi mümkün olduğu kadar çok kaynakta ara: Kütüb-i Sitte'nin yanı sıra Ahmed b. Hanbel'in Müsned'ine de bak. Her bulduğun yer için kitabı, bölümü ve hadisin hangi sahabiden geldiğini not et. Hadisin kaç farklı sahabiden geldiğini ve bu arama için hangi aracı ya da fihristi kullandığını da yaz.