Şerh metodu: İbn Hacer ve Nevevî

Giriş

Hazırlıkta niyet hadisini Tecrîd-i Sarîh Tercemesi'nden ya da erişebildiğin bir Türkçe şerhten okudun ve şerhin bu hadis hakkında verdiği bilgileri türlerine göre bir listede topladın: hadisin geçtiği yerler, kelime anlamları, i'rab, fıkhî hükümler, âlimlerin görüş ayrılıkları ve faydalar. Listende en uzun yer tutan türü de not ettin. Muhtemelen fıkhî hükümler ya da görüş ayrılıkları en uzun kısımdı; belki de şerhin, kısa bir hadisi sayfalarca açtığını görüp şaşırdın. Bu şaşkınlık, bu dersin sorusunu doğurur: bir şârih, iki satırlık bir hadisten nasıl bu kadar çok şey çıkarır ve bu çıkarımları hangi sırayla dizer? Ders 14.3'te hadis şerhi dilini öğrenirken şerhin tipik yapısını, fayda listelerini, niyet hadisinin müteallak meselesini ve Nevevî ile İbn Hacer'in üsluplarını kısaca görmüştün. Bu derste bu bilgilerin üzerine kuracağız. Önce dört büyük şerhi ve müelliflerini tanıyacak, ardından şerhin katmanlarını niyet hadisinin Fethu'l-Bârî'deki şerhi üzerinde tek tek ayıracaksın. Son olarak Türkçedeki şerh geleneğini, Tecrîd-i Sarîh Tercemesi'ni göreceksin.

Ana anlatım

Şerh bir yöntemdir. Bir hadis şerhi, yalnız hadisin ne anlama geldiğini söyleyen bir açıklama değildir; hadisi senet, dil, fıkıh ve ahlak bakımından sistemli olarak inceleyen bir yöntemdir. Büyük şerhlerin her biri kendi önceliklerine sahiptir, ama hepsi benzer katmanlardan oluşur. Bu katmanları tanımak, bir şerhi baştan sona okumak zorunda kalmadan aradığın bilgiyi bulmanı sağlar. Bu yüzden bu dersin hedefi, şerhlerin içeriğini ezberlemek değil, bir şerh sayfasını açtığında hangi paragrafın hangi katmana ait olduğunu görebilmektir. Modül 15'te bir tefsirin önceliğini tespit etmeyi öğrendin; burada aynı beceriyi hadis şerhlerine uygulayacaksın.

Nevevî ve el-Minhâc. Yahyâ b. Şeref en-Nevevî (ö. 676/1277), Şam'da yaşamış Şâfiî bir fakih ve muhaddistir. Kırk Hadis'ini ve Riyâzü's-sâlihîn'ini daha önceki derslerde gördün. Müslim'in Sahîh'ine yazdığı şerhin adı el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc'tır. Nevevî şerhin başına, hadis usulünün temel konularını ve Müslim'in yöntemini özetleyen bir giriş koyar. Şerhin kendisi orta hacimlidir: her hadiste önce garib kelimeleri ve isimlerin zabtını verir, sonra hadisten çıkan hükümleri sıralar, mezheplerin görüşlerini aktarır ve çoğu zaman Şâfiî görüşü gerekçeleriyle tercih eder. Ders 16.2'de gördüğün gibi, bugün Müslim baskılarında gördüğün bab başlıklarının büyük kısmı da ona aittir. Nevevî'nin şerhi, açıklığı ve dengeli hacmi sayesinde hadis şerhi okumaya başlamak için en uygun kapılardan biridir.

İbn Hacer ve Fethu'l-Bârî. İbn Hacer el-Askalânî (ö. 852/1449), Kahire'de yaşamış Şâfiî bir hadis hâfızı ve kadıdır. Ders 9.5'te gördüğün Takrîbü't-Tehzîb de onun eseridir. Buhârî'ye yazdığı Fethu'l-Bârî, uzun yıllar süren bir çalışmanın ürünüdür ve hadis şerhlerinin en kapsamlısı kabul edilir. Eserin mukaddimesi olan Hedyü's-sârî, başlı başına bir kitaptır: Buhârî'nin bab başlıklarını, muallak rivayetlerini, garib kelimelerini, eleştirilen hadislerini ve hakkında konuşulan râvilerini inceler. Ders 16.1'de terâcim türlerini öğrenirken bu mukaddimeyi anmıştık. Fethu'l-Bârî'nin en belirgin özelliği, bir hadisin bütün tarîklerini Buhârî'nin içinde ve dışında toplaması ve rivayetler arasındaki farkları birbirine göre açıklamasıdır.

Aynî ve Kastallânî. Buhârî'nin iki büyük şerhi daha vardır. Bedrüddîn el-Aynî (ö. 855/1451), Hanefî bir âlimdir ve Umdetü'l-kârî adlı şerhini yazmıştır. Aynî, İbn Hacer'le aynı dönemde ve aynı şehirde yaşamış, zaman zaman onun görüşlerini eleştirmiştir; İbn Hacer de bu eleştirilerin bir kısmına ayrı bir eserle cevap vermiştir. Umdetü'l-kârî'nin özelliği, özellikle i'rab, belâgat ve fıkıh konularında Hanefî bakışı temsil etmesidir. Bu yüzden bir hadisin Hanefî açıdan nasıl anlaşıldığını görmek için Fethu'l-Bârî'nin yanında Umdetü'l-kârî'ye de bakmak gerekir. Şihâbüddîn el-Kastallânî (ö. 923/1517) ise İrşâdü's-sârî adlı daha özlü bir şerh yazmıştır. İrşâdü's-sârî, Buhârî'nin farklı nüshaları arasındaki farkları ve kelimelerin zabtını titizlikle kaydeder ve önceki şerhlerin özünü derli toplu sunar. Bu dört şerhi bir arada düşün: Nevevî Müslim için, İbn Hacer, Aynî ve Kastallânî ise Buhârî için temel başvuru kaynaklarıdır.

Birinci katman: tarîklerin birleştirilmesi. Şerhin ilk işi, hadisin hangi yollardan geldiğini göstermektir. İbn Hacer niyet hadisini şerh ederken önce hadisin Buhârî'de başka hangi bablarda geçtiğini sayar. Ardından hadisin senet yapısını açıklar: hadis sahih bir şekilde yalnız Hz. Ömer'den, ondan Alkame'den, ondan Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den ve ondan Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'den gelir; yani ilk tabakalarda tek bir yoldan nakledilmiştir. Yahyâ'dan sonra ise pek çok râvi hadisi ondan almış ve hadis yaygınlaşmıştır. Ders 9.4'te öğrendiğin garîb ve meşhur ayrımı burada somut bir örnek bulur: bir hadis, senedin bir kısmında garîb, sonraki kısmında meşhur olabilir. İbn Hacer ayrıca Buhârî'nin ilk rivayetinde hadisin bir kısmının eksik geldiğine dikkat çeker ve bunun sebebine dair görüşleri tartışır.

İkinci katman: lügat ve zabt. Tarîklerden sonra şârih kelimelere geçer. Niyet hadisinde "niyyât" kelimesinin sözlük anlamı, kalbin bir şeye yönelmesi ve kastetmesidir; terim anlamında ise bir ibadeti Allah için yapmayı ve bir fiili öteki fiillerden ayırmayı kastetmektir. "Hicret" kelimesi sözlükte terk etmek anlamına gelir; hadisteki bağlamda bir yerden bir yere göçü, genel anlamda ise Allah'ın yasakladığını terk etmeyi anlatır. Şârih ayrıca hadisteki isimlerin nasıl okunacağını, Ders 14.3'te gördüğün zabt ifadeleriyle kaydeder. Bu katman, hadisin anlaşılmasının ön şartıdır: bir kelimenin anlamı değişirse, ondan çıkan hüküm de değişir.

Üçüncü katman: i'rab. Lügatten sonra i'rab gelir. Niyet hadisinde en önemli i'rab meselesi, Ders 14.3'te gördüğün "bi'n-niyyât" ifadesinin müteallakıdır: ameller niyetlerle sahih mi olur, yoksa kâmil mi? Şârihler bu iki takdiri aktarır ve hangisinin daha isabetli olduğunu tartışır. "İnnemâ" edatının hasr anlamı da bu katmanda incelenir. Ayrıca "fe-men kânet hicretuhû" cümlesinde şart ile cevabın aynı kelimelerle gelmesi, yani "hicreti Allah'a ve Resûlü'ne olanın hicreti Allah'a ve Resûlü'nedir" yapısı, bir belâgat meselesi olarak ele alınır: cevap şartı tekrar ediyor gibi görünür, ama burada niyetin makbul olduğunu ve sevabın büyüklüğünü bildirmektedir.

Dördüncü katman: fıkıh ve ihtilaf. Şerhin en uzun kısmı çoğu zaman fıkıhtır. Niyet hadisinden abdestte, gusülde, teyemmümde, namazda ve oruçta niyetin hükmü gibi pek çok mesele çıkarılır. Şârih her mesele için mezheplerin görüşlerini ve delillerini aktarır. Abdestte niyetin farz olup olmadığı meselesinde cumhur niyeti şart sayar, Hanefîler ise abdesti başlı başına bir ibadet olmaktan çok namazın bir vasıtası kabul ettikleri için niyeti sünnet sayar. Burada İbn Hacer ile Aynî arasındaki farkı görebilirsin: İbn Hacer cumhurun görüşünü destekleyen gerekçeleri öne çıkarır, Aynî ise Hanefî görüşü savunur. Modül 17'de mukayeseli fıkıh okurken bu tartışmaların fıkıh kitaplarındaki karşılığını göreceksin.

Beşinci katman: sebeb-i vürûd. Bazı şerhler hadisin hangi olay üzerine söylendiğini de tartışır. Niyet hadisi için, Mekke'den Medine'ye bir kadınla evlenmek için hicret eden bir adamın hikâyesi nakledilir ve bu adama "Ümmü Kays muhaciri" dendiği anlatılır. İbn Hacer bu hikâyeyi aktarır, ama hikâyenin hadisin söylenme sebebi olduğunu gösteren bir delil bulunmadığını belirtir. Bu, şerh okurken dikkat edilmesi gereken önemli bir ayrımdır: bir olayın hadisle ilişkili olarak anlatılması, hadisin o olay üzerine söylendiğini kanıtlamaz. Ders 8.3'te sebeb-i nüzûl için gördüğün "nezelet fî" ifadesinin farklı anlamlara gelebilmesi, burada hadis için de geçerlidir.

Altıncı katman: faydalar. Şerhin son katmanı, Ders 14.3'te gördüğün "وَفِيهِ" ile başlayan fayda listeleridir. Niyet hadisinden çıkan faydalar arasında amellerin değerinin niyete bağlı olması, bir amelin dışa görünüşünün aynı olmasına rağmen niyete göre farklı hükümler alabilmesi, dünya için yapılan bir amelin ahirette karşılığının olmaması ve ihlâsın her amelin temeli olması sayılır. Bu faydalar hadisin ahlakî ve manevî boyutunu ortaya koyar. Şârihler bu hadisin önemini anlatırken selefin sözlerini de aktarır; Ders 9.8'de İmam Ahmed'in İslam'ın esasını üç hadise bağladığını ve niyet hadisinin bunlardan biri olduğunu görmüştün.

Tecrîd-i Sarîh Tercemesi. Türkçedeki en önemli hadis şerhi çalışması Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi'dir. Tecrîd-i Sarîh, Zebîdî'nin Buhârî'den senetleri ve tekrarları çıkararak hazırladığı bir özettir. Ders 15.7'de 1925'teki Meclis kararıyla bir hadis kitabının tercümesinin de yaptırılmasına karar verildiğini görmüştün; bu tercüme, Tecrîd-i Sarîh'in tercümesi ve şerhi olarak gerçekleşti. Çalışmaya Ahmed Naim başladı ve esere hadis usulünü anlatan uzun bir mukaddime yazdı; bu mukaddime, Türkçedeki hadis usulü literatürünün önemli metinlerinden biri kabul edilir. Ahmed Naim'in vefatından sonra eseri Kâmil Miras tamamladı. Eser, Fethu'l-Bârî ve Umdetü'l-kârî gibi büyük şerhlerden yararlanarak her hadisi Türkçe açıklar. Arapça bilmeyen bir okur için büyük şerh geleneğine açılan en önemli kapıdır.

Bir şerh paragrafını okuma. Bir şerh paragrafını okurken şu soruyu sor: bu paragraf hangi katmana ait? Paragrafta "أخرجه" ya da "رواه" gibi ifadeler varsa tarîk katmanındasın. "بفتح" ya da "بضم" gibi zabt ifadeleri, "لغةً" ya da "في اللغة" gibi kelimeler lügat katmanını gösterir. "مبتدأ", "خبر", "متعلق" gibi terimler i'rab katmanını, "مذهب" ve mezhep adları fıkıh katmanını, "وفيه" ile başlayan cümleler ise faydalar katmanını gösterir. Bu işaretleri tanımak, uzun bir şerh sayfasında yolunu bulmanı sağlar ve Ders 14.1'de öğrendiğin metin-şerh-hâşiye ayrımının bir adım ötesine geçmeni mümkün kılar.

Örnekler

• Basit: Bir talebe Fethu'l-Bârî'den niyet hadisinin şerhini okurken bir paragrafın içinde "بكسر النون وتشديد الياء" ifadesini görür. Ders 14.3'teki notlarına bakarak bunun bir zabt ifadesi olduğunu, yani "nûnun kesresi ve yânın şeddesiyle" demek olduğunu anlar. Paragrafın kenarına "lügat ve zabt katmanı" yazar ve kelimenin nasıl okunacağını kendi defterine not eder.
• Orta: Bir çalışma grubu, abdestte niyet meselesini Fethu'l-Bârî'den ve Umdetü'l-kârî'den karşılaştırmalı olarak okur. Grup, İbn Hacer'in cumhurun gerekçelerini öne çıkardığını, Aynî'nin ise Hanefî görüşü savunduğunu tespit eder. Ardından her şârihin niyet hadisindeki "bi'n-niyyât" ifadesini hangi takdirle okuduğunu belirler ve fıkhî farkın bu takdirle nasıl ilişkili olduğunu tartışır.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, bir sosyal medya paylaşımında niyet hadisinin bir kadınla evlenmek için hicret eden bir adam yüzünden söylendiğini okuduğunu anlatır. Sen ona İbn Hacer'in bu hikâyeyi aktardığını, ama hadisin bu olay üzerine söylendiğine dair bir delil bulunmadığını belirttiğini anlatırsın. Bir olayın hadisle birlikte anlatılmasının, onun söylenme sebebi olduğunu kanıtlamadığını gösterirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Fethu'l-Bârî'nin niyet hadisi şerhinden, Arapça aslından ya da güvenilir bir Türkçe tercümesinden bir paragraf seç. Paragraf en az beş cümle uzunluğunda olsun. Önce paragrafı Türkçeye tercüme et; bir Türkçe tercümeden aldıysan, tercümeyi Arapça aslıyla karşılaştırıp düzeltmen gereken yerleri not et. Ardından paragraftaki her cümlenin yanına hangi katmana ait olduğunu yaz: tarîk, lügat ve zabt, i'rab, fıkıh ve ihtilaf, sebeb-i vürûd ya da faydalar. Bir cümle birden fazla katmana giriyorsa ikisini de yaz. Bu kararları verirken dayandığın işaret kelimeleri, örneğin "أخرجه", "بفتح" ya da "وفيه", altını çizerek göster. Son olarak paragrafın ağırlıklı olarak hangi katmana ait olduğunu ve bu paragrafın niyet hadisini anlamana ne kattığını iki cümleyle değerlendir. Hedef: Bir hadis şerhi paragrafını tercüme edebilmek, şerhin katmanlarını ayırt edebilmek ve bunları işaret kelimeleriyle gerekçelendirebilmek.

Mini test

1. Buhârî ve Müslim'in dört büyük şerhi hangileridir ve müellifleri kimlerdir?
2. Hedyü's-sârî nedir ve neleri inceler?
3. Niyet hadisinin senedi garîb ve meşhur ayrımı bakımından nasıl bir yapı gösterir?
4. Niyet hadisinin sebeb-i vürûdu hakkında İbn Hacer ne söyler?
5. Tecrîd-i Sarîh Tercemesi nedir ve kimler tarafından hazırlanmıştır?

Özet

• Hadis şerhi, bir hadisi senet, dil, fıkıh ve ahlak bakımından sistemli olarak inceleyen bir yöntemdir.
• Nevevî'nin el-Minhâc'ı Müslim için; İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'si, Aynî'nin Umdetü'l-kârî'si ve Kastallânî'nin İrşâdü's-sârî'si Buhârî için temel şerhlerdir.
• Şerhin katmanları: tarîkler, lügat ve zabt, i'rab, fıkıh ve ihtilaf, sebeb-i vürûd ve faydalar.
• Niyet hadisi, ilk tabakalarda garîb, sonra meşhur bir senet yapısı gösterir; sebeb-i vürûd olarak anlatılan hikâye kesin değildir.
• Tecrîd-i Sarîh Tercemesi, Ahmed Naim ve Kâmil Miras'ın Türkçedeki büyük şerh çalışmasıdır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 16.4'te rical kitaplarını, yani râvilerin hayatlarını ve güvenilirliklerini anlatan eserleri işleyeceğiz. Hazırlık: Ders 9.2'de incelediğin niyet hadisinin Buhârî'deki ilk senedini yeniden yaz ve sahabe dışındaki beş râviyi sırayla listele: Humeydî, Süfyân b. Uyeyne, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî ve Alkame b. Vakkâs. Ders 9.5'te gördüğün Takrîb'in on iki mertebesini de hatırla. Her râvi hakkında şu an bildiklerini birer cümleyle yaz ve bu râvilerden hangisinin en yüksek mertebede olabileceğini tahmin et.