Buhârî okuma

Giriş

Hazırlıkta Buhârî'nin Kitâbü'l-îmân bölümündeki ilk on bab başlığını listeledin ve her birinin bir ayet mi, bir hadis parçası mı, yoksa Buhârî'nin kendi cümlesi mi olduğunu işaretledin. Muhtemelen üçünün de listede bulunduğunu gördün. Bazı başlıklar bir hadisin ilk cümlesiydi, bazıları bir ayetle başlıyordu, bazıları ise kısa ve kesin bir hükümdü: "Namaz imandandır" gibi. Bu son tür başlıkların bir görüş savunduğunu da sezdin; bir başlığın iman hakkında hangi kanaati taşıdığını tahmin etmeye çalıştın. Bu derste o tahmini bir okumaya dönüştüreceğiz. Ders 9.7'de Buhârî'yi Kütüb-i Sitte'nin ilk eseri olarak tanımış, bab başlıklarının onun en özgün yanı olduğunu öğrenmiştin. Ders 9.2'de de eserin ilk hadisinin senedini halka halka incelemiştin. Bu modül, Modül 9'da kavram olarak öğrendiğin hadis usulünü uygulamaya dönüştürür: artık bir hadis kitabını aslından okuyacaksın. Önce eserin tam adını ve tertibini, sonra bab başlıklarının türlerini, muallak rivayetleri ve tekrarları göreceksin. Ardından Kitâbü'l-îmân'dan üç babı Arapça aslından okuyacak ve Buhârî'nin bu başlıklarla hangi görüşü savunduğunu tartışacaksın.

Ana anlatım

Modülün yeri. Modül 16, Modül 9'un devamıdır. Orada hadis usulünün kavramlarını öğrendin: senet, sahih ve hasen, cerh ve ta'dîl, mevzû hadis, Kütüb-i Sitte. Bu modülde aynı kavramları metinler üzerinde kullanacaksın. Önce Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerini aslından okuyacak, sonra bir şerhin katmanlarını ayırt edecek, rical kitaplarında râvi arayacak, bir hadisin tahricini yapacak ve birbiriyle çelişir görünen hadisleri usulüyle uzlaştıracaksın. Modül 14'te kazandığın harekesiz metin okuma ve hadis şerhi dili becerileri, bu modülün her dersinde işine yarayacak. Buhârî ile başlamamızın sebebi basittir: hem hadis ilminde en yüksek itibara sahip eserdir, hem de bab başlıklarıyla okuruna sürekli düşündüren bir kitaptır.

Eserin tam adı. Ders 9.7'de eserin kısa adının el-Câmiu's-sahîh olduğunu söylemiştik. Tam adı ise el-Câmiu'l-müsnedü's-sahîhu'l-muhtasar min umûri Resûlillâh ve sünenihî ve eyyâmih'tir. Bu adın her kelimesi bir şart ya da bir kapsam bildirir. "Câmi'", eserin iman, ahkâm, tefsir, siyer, ahlak ve ahiret gibi bütün konuları toplayan bir kitap olduğunu söyler. "Müsned", hadislerin senetleriyle Resûlullah'a ulaştırıldığını anlatır. "Sahîh", yalnız sahih hadislerin alındığını bildirir. "Muhtasar" ise eserin bütün sahih hadisleri toplama iddiasında olmadığını, bir seçki olduğunu gösterir. Son kısım, eserin Resûlullah'ın işlerini, sünnetlerini ve günlerini, yani hayatını ve savaşlarını kapsadığını söyler. Adın kendisi, bir okuma rehberidir: eserde senetsiz bir söz gördüğünde, onun "müsned" şartına girmediğini, başka bir işlev taşıdığını anlaman gerekir.

Tertip. Eser kitaplara, kitaplar da bablara bölünmüştür. İlk bölüm Bed'ü'l-vahy'dir, yani vahyin başlangıcı. Buhârî eserini vahiyle açar, çünkü ardından gelen her şeyin kaynağı vahiydir. Bu bölümün ilk hadisi, Ders 9.2'de senedini incelediğin "Ameller ancak niyetlere göredir" hadisidir; şârihler, Buhârî'nin eserine bu hadisle başlamasını bir niyet tashihi ve okura bir uyarı olarak yorumlar. Ardından Kitâbü'l-îmân gelir, sonra Kitâbü'l-ilm, sonra temizlik ve namazla başlayan ibadet kitapları. Eser muamelat, cihad ve siyer, tefsir, fezâil, edep ve rikak kitaplarıyla devam eder ve tevhid kitabıyla biter. Bu sıra da bir anlam taşır: vahiy, iman ve ilim önce gelir, çünkü amel onlara dayanır.

Bab başlıkları: terâcim. Buhârî'nin her babın başına koyduğu başlığa tercüme, çoğuluyla terâcim denir. Ders 9.7'de âlimlerin "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" dediğini görmüştün. Bu sözün ne anlama geldiğini anlamak için başlıkların türlerini bilmek gerekir. Bazı başlıklar açıktır: babın altındaki hadisin ne dediğini doğrudan söyler. Bazıları ise kapalıdır: başlıkla hadis arasındaki ilişki ilk bakışta görünmez, okurun bir istinbat, yani çıkarım yapması gerekir. Bazı başlıklar bir ayetle, bazıları bir sahabe ya da tâbiûn sözüyle başlar; bazıları bir soru şeklindedir ve Buhârî'nin o konuda kesin bir hüküm vermekten kaçındığını gösterir. İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'nin mukaddimesi olan Hedyü's-sârî'de bu türleri ayrıntılı olarak inceler. Bir başlık okurken şu soruyu sor: Buhârî bu başlıkla bir hadisin anlamını mı özetliyor, yoksa ondan bir hüküm mü çıkarıyor?

Muallak rivayetler. Ders 9.2'de senedin başından bir ya da daha fazla râvinin düşürüldüğü rivayete muallak dendiğini öğrenmiştin. Buhârî'de muallak rivayetler çoğunlukla bab başlıklarında yer alır: Buhârî bir ayet, bir hadis parçası ya da bir sahabe sözünü senetsiz olarak başlığa koyar. Bu rivayetler, eserin "müsned" şartına girmez; onlar, babın konusunu açmak ve desteklemek için vardır. Âlimler burada bir ayrım yapar. Buhârî bir muallakı "qâle", yani "dedi" gibi kesinlik bildiren bir ifadeyle verirse, bunun o kişiye nispetinin Buhârî'ye göre sabit olduğu anlaşılır. "Rivayet edilir" ya da "anılır" gibi belirsiz bir ifade kullanırsa, bu nispetin tartışmalı olabileceğine işaret eder. İbn Hacer, Tağlîku't-ta'lîk adlı eserinde Buhârî'nin muallaklarının senetlerini başka kaynaklardan bularak tamamlamıştır.

Tekrarlar ve bölme. Buhârî'de aynı hadis birçok yerde geçer. Ama bu tekrar çoğu zaman bir aynılık değildir. Buhârî bir hadisi farklı bir senetle, farklı bir lafızla ya da hadisin farklı bir parçasıyla tekrar verir. Uzun bir hadisi parçalara bölüp her parçayı o parçanın ilgili olduğu baba koyması da sık görülen bir yöntemdir; buna taktî' denir. Bu yöntem, bir hadisten birden fazla hüküm çıkarıldığını gösterir: aynı hadisin bir cümlesi iman babında, bir cümlesi abdest babında, bir cümlesi edep babında yer alabilir. Bu yüzden Buhârî'de bir hadisin tamamını görmek için onun bütün geçtiği yerleri toplamak gerekir; Ders 9.7'de gördüğün Wensinck'in fihristi ve bugünkü dijital araçlar bu işi kolaylaştırır.

Birinci bab: İslam'ın beş temeli. Kitâbü'l-îmân'ın ilk babının başlığı şöyledir: بَابُ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: «بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ» وَهُوَ قَوْلٌ وَفِعْلٌ، وَيَزِيدُ وَيَنْقُصُ. Başlığın ilk kısmı bir hadis parçasıdır: "Nebî'nin 'İslam beş şey üzerine bina edilmiştir' sözü babı." İkinci kısım ise Buhârî'nin kendi cümlesidir: "O, söz ve fiildir; artar ve eksilir." Buradaki zamirin imana döndüğü açıktır, çünkü kitabın adı Kitâbü'l-îmân'dır. Buhârî başlığın devamında imanın artmasını anlatan ayetleri sıralar; bunlardan biri Fetih 48/4'teki "İnananların, imanlarını kat kat artırmaları için" ifadesidir. Babın altındaki hadis, Abdullah b. Ömer'den gelen İslam'ın beş temeli hadisidir: kelime-i şehadet, namazı ikame, zekâtı vermek, hac ve Ramazan orucu. Buhârî, bu hadisi imanın bir tarifi olarak iman kitabının başına koyarak, amellerin imanla iç içe olduğunu ima eder.

İkinci bab: imanın işleri. İkinci babın başlığı kısadır: بَابُ أُمُورِ الإِيمَانِ, yani "imanın işleri babı." Buhârî bu başlığın ardından iki ayet koyar. Birincisi Bakara 2/177'dir: "Yüzlerinizi doğudan yana ve batıdan yana çevirmeniz iyi olmak demek değildir; Lakin iyi olan, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitap'a, peygamberlere inanan" diye başlayıp mal vermeyi, namazı, zekâtı, ahde vefayı ve sabrı sayan ayet. İkincisi Mü'minûn suresinin başıdır: "Müminler saadete ermişlerdir." Her iki ayet de imanı amellerle birlikte anar. Babın altındaki hadis ise Ebû Hüreyre'den gelir: الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً، وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الإِيمَانِ, yani "İman altmış küsur şubedir; haya da imandan bir şubedir." Başlık, ayetler ve hadis birlikte tek bir iddiayı kurar: imanın, kalpteki tasdikten ahlaka uzanan pek çok şubesi vardır.

Üçüncü bab: namaz imandandır. Kitâbü'l-îmân'ın ilerleyen bablarından birinin başlığı çok kısadır: بَابٌ: الصَّلاَةُ مِنَ الإِيمَانِ, yani "Namaz imandandır." Buhârî başlığa bir ayet ve bir açıklama ekler: وَقَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ} يَعْنِي صَلاَتَكُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ. Ayet Bakara 2/143'ün bir parçasıdır: "Allah imanınızı zayi edecek değildir." Buhârî "imanınızı" kelimesini "Beyt'in yanında kıldığınız namazlarınızı" diye açıklar. Babın altındaki hadiste Berâ b. Âzib, kıblenin Kudüs'ten Kâbe'ye çevrilmesini ve kıble değişmeden önce vefat edenlerin namazlarının durumunu soranları anlatır; ayet bunun üzerine iner. Burada ilgi çekici bir ayrıntı var: bu derste kullandığımız Diyanet meali bu ayeti "Allah ibadetlerinizi boşa çıkaracak değildir" diye çevirir. Meal, "iman" kelimesini burada ibadet olarak anlamış ve Buhârî'nin başlığındaki yorumu yansıtmıştır.

Buhârî'nin savunduğu görüş. Üç başlık yan yana konunca Buhârî'nin görüşü açıkça belirir: iman söz ve fiildir, amelleri de kapsar, artar ve eksilir. Bu, ehl-i hadisin iman tanımıdır. Ders 11.2'de Mâtürîdî ve Hanefî geleneğin imanı kalpteki tasdik olarak tanımladığını, amelleri imanın parçası saymadığını ve imanın özü bakımından artıp eksilmediğini söylediğini görmüştün. Ders 15.3'te Râzî de Bakara 2/3'teki atıftan amelin imandan ayrı olduğunu çıkarıyordu. Buhârî ise başlıklarıyla karşı görüşü savunur. Şârihler, Kitâbü'l-îmân'daki pek çok başlığın, ameli önemsizleştiren Mürcie'ye karşı bir cevap olduğunu söyler. Bir hadis kitabı böylece bir kelam tartışmasına, tek bir cümle yazmadan, yalnız başlıkların düzeniyle katılır.

Başlığı okurken ölçü. Buhârî'nin başlıklarını okurken iki şeyi ayırmak gerekir. Birincisi hadisin kendisidir: sahih bir senetle nakledilmiş bir metindir ve Buhârî'nin şartına göre sabittir. İkincisi başlıktır: Buhârî'nin o hadisten anladığı ya da çıkardığı bir görüştür. Başlıktaki görüşün itibarı, hadisin sıhhatinden gelmez; Buhârî'nin bir müctehid olarak yaptığı çıkarımın gücünden gelir. Bu yüzden bir hadisin sahih olması, başlıktaki yorumun bütün âlimlerce kabul edildiği anlamına gelmez. Hanefî bir âlim, "Namaz imandandır" başlığının altındaki hadisi sahih kabul eder, ama ayetteki "iman" kelimesinin burada mecazen namaz anlamında kullanıldığını söyleyerek imanın tanımı hakkındaki kendi görüşünü korur.

Okuma adımları. Buhârî'den bir bab okurken dört adımı izleyebilirsin. Önce başlığı oku ve parçalarına ayır: hadis parçası, ayet, sahabe sözü ve Buhârî'nin kendi cümlesi. İkinci olarak başlıktaki muallak rivayetleri işaretle ve kesinlik bildiren bir ifadeyle mi verildiklerine bak. Üçüncü olarak babın altındaki hadisin senedini ve metnini oku; hadisin hangi cümlesinin başlıkla ilgili olduğunu bul. Dördüncü olarak başlıkla hadis arasındaki ilişkiyi kendi cümlenle yaz ve bu ilişkinin açık mı, yoksa bir çıkarım mı olduğunu belirt. Ders 14.3'te hadis şerhi dilini öğrenirken tanıdığın şerh terimleri, özellikle "tarîk" ve "ahracehû", bu okumayı bir şerhle karşılaştırırken işine yarar.

Örnekler

• Basit: Bir talebe, Kitâbü'l-îmân'ın ilk babının başlığını okurken "وَهُوَ قَوْلٌ وَفِعْلٌ، وَيَزِيدُ وَيَنْقُصُ" cümlesinin hadiste geçmediğini fark eder. Hocası ona bunun Buhârî'nin kendi cümlesi olduğunu söyler. Talebe başlığı iki parçaya ayırır, birinci parçanın altına "hadis", ikinci parçanın altına "Buhârî'nin görüşü" yazar ve babın asıl iddiasının ikinci parçada olduğunu not eder.
• Orta: Bir çalışma grubu, "Namaz imandandır" babını okur ve Buhârî'nin Bakara 2/143'teki "imanınızı" kelimesini "namazlarınızı" diye açıkladığını görür. Ardından Diyanet mealine bakar ve meal ile Buhârî'nin açıklaması arasındaki uyumu fark eder. Grup, ayetin bu yorumunun iman-amel tartışmasında nasıl bir delil olarak kullanıldığını ve Hanefîlerin bu yoruma nasıl cevap verdiğini tartışır.
• Gerçek hayat: Bir arkadaşın, "Buhârî'de geçiyorsa her söz kesin doğrudur" der. Sen ona Buhârî'deki hadislerle bab başlıklarının farklı şeyler olduğunu, başlıkların Buhârî'nin kendi çıkarımlarını taşıdığını ve bu çıkarımların âlimler arasında tartışılabildiğini anlatırsın. Bir başlığın altındaki hadisin sahih olmasının, başlıktaki yorumun herkesçe kabul edildiği anlamına gelmediğini gösterirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Buhârî'nin Kitâbü'l-îmân bölümünden, bu derste okumadığımız bir bab seç. Babın başlığını Arapça aslından yaz ve parçalarına ayır: hadis parçası, ayet, sahabe ya da tâbiûn sözü ve Buhârî'nin kendi cümlesi. Başlıkta muallak bir rivayet varsa, hangi ifadeyle verildiğini belirt. Ardından babın altındaki ilk hadisin metnini Arapça aslından yaz ve Türkçeye çevir. Son olarak başlık ile hadis arasındaki ilişkiyi açıklayan kısa bir not yaz: başlık hadisi doğrudan mı özetliyor, yoksa hadisten bir hüküm mü çıkarıyor? Çıkarıyorsa, bu çıkarımın dayandığı kelime ya da cümle hangisidir? Notunun sonunda, bu başlığın Ders 11.2'deki iman tartışmasıyla bir ilgisi olup olmadığını bir cümleyle belirt. Hedef: Buhârî'nin bir bab başlığını parçalarına ayırabilmek, başlık ile hadis arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek ve başlığın savunduğu görüşü tespit edebilmek.

Mini test

1. Buhârî'nin eserinin tam adı nedir ve bu adın kelimeleri neyi bildirir?
2. Bab başlıkları hangi türlerde olabilir ve "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" sözü ne anlama gelir?
3. Buhârî'deki muallak rivayetler nerede yer alır ve hangi ayrım yapılır?
4. Buhârî'de bir hadisin tekrarlanması ve bölünmesi neyi gösterir?
5. Kitâbü'l-îmân'daki başlıklarla Buhârî hangi görüşü savunur?

Özet

• Modül 16, Modül 9'da öğrenilen hadis usulünü metin okumaya dönüştürür; Buhârî'nin Sahîh'i ilk metindir.
• Eserin tam adı onun kapsamını ve şartlarını bildirir; eser vahiyle başlar, iman ve ilimle devam eder.
• Bab başlıkları açık ya da kapalı olabilir; Buhârî'nin fıkhî görüşleri bu başlıklarda ifade edilir.
• Muallak rivayetler çoğunlukla başlıklarda yer alır; tekrarlar ve bölmeler bir hadisten birden çok hüküm çıkarıldığını gösterir.
• Kitâbü'l-îmân'daki başlıklar imanın söz ve fiil olduğunu, artıp eksildiğini savunur; hadisin sıhhati ile başlıktaki yorum ayrı şeylerdir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 16.2'de Müslim'in Sahîh'ini okuyacağız: mukaddimesini, tarîkleri bir arada sunma yöntemini ve Kitâbü'l-îmân'ın başındaki Cibrîl hadisini. Hazırlık: Ders 9.8'de gördüğün Cibrîl hadisini yeniden oku. Ardından Buhârî'nin Kitâbü'l-îmân'ında, Cibrîl'in Resûlullah'a iman, İslam ve ihsanı sorduğu hadisi bul ve bu rivayetin hangi sahabeden geldiğini not et. Müslim'deki rivayetin başında anlatılan Basra hikâyesini, yani Yahyâ b. Ya'mer'in Abdullah b. Ömer'e ne sormaya gittiğini hatırla. İki rivayet arasında dikkatini çeken üç farkı yaz.