Zemahşerî ve belagat

Giriş

Hazırlıkta Fâtiha suresini baştan sona okudun ve Allah'tan hangi ayetlerde üçüncü şahısla, hangi ayette ikinci şahısla söz edildiğini işaretledin. İlk ayetlerde "O" diye söz edildiğini gördün: hamd O'nundur, O âlemlerin Rabbidir, O Rahmân'dır, Rahîm'dir, O din gününün sahibidir. Sonra anlatımın aniden değiştiği noktayı buldun: "إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ", yani "Yalnız Sana kulluk eder, yalnız Senden yardım dileriz." Bu geçişin okura nasıl bir etki bıraktığını yazdın; belki bir uzaklıktan bir yakınlığa geçildiğini, anlatılan birinin karşında duran birine dönüştüğünü hissettin. Bu geçişin Arap belâgatinde bir adı vardır: iltifat. Ve bu derste bu sanatı en ünlü biçimde açıklayan müfessiri, Zemahşerî'yi tanıyacaksın. Ders 15.1'de Taberî'nin rivayet merkezli tefsirini görmüştün. Bu derste bambaşka bir yönteme geçiyoruz: Kur'an'ın nahiv ve belâgat inceliklerini merkeze alan bir tefsire. Önce Zemahşerî'yi ve el-Keşşâf'ın özelliklerini, eserin soru-cevap üslubunu göreceksin. Sonra Fâtiha'daki iltifat açıklamasını okuyacak, ardından Bakara 2/7'nin yorumunda Zemahşerî'nin Mu'tezilî tavrının izini süreceksin. Son olarak Ehl-i Sünnet âlimlerinin bu eseri nasıl ihtiyatla okuduğunu ve Beyzâvî'nin onu nasıl Sünnî bir çerçeveye taşıdığını göreceğiz.

Ana anlatım

Zemahşerî kimdir? Ebü'l-Kâsım Mahmûd b. Ömer ez-Zemahşerî, Harezm bölgesindeki Zemahşer kasabasında doğmuş ve 538/1144 yılında vefat etmiştir. Arap dili, nahiv ve belâgat alanında döneminin en büyük âlimlerinden biri kabul edilir. Uzun süre Mekke'de kaldığı için Cârullah, yani "Allah'ın komşusu" lakabıyla anılmıştır. Zemahşerî'nin nahiv ve dil alanında yazdığı eserler, Arap dili öğretiminde uzun süre okutulmuştur. Ama onu asıl meşhur eden eser, el-Keşşâf an hakâikı gavâmızi't-tenzîl adlı tefsiridir. Zemahşerî inanç bakımından Mu'tezile mezhebine mensuptur; Ders 11.3'te gördüğün Mu'tezile'nin beş esası, onun tefsirinin bazı yerlerinde açıkça kendini gösterir.

el-Keşşâf'ın özelliği. el-Keşşâf, nahiv ve belâgat merkezli tefsirin zirvesi olarak kabul edilir. Zemahşerî, bir ayetin anlamını açıklarken kelimelerin seçimine, cümlelerin diziliş sırasına, bir kelimenin neden öne alınıp bir başkasının neden sonraya bırakıldığına, bir ifadenin neden belirli ya da belirsiz geldiğine dikkat eder. Ders 13.5'te gördüğün takdim ve tehir, Ders 13.6'da gördüğün iyyâke'nin öne alınmasındaki tahsis vurgusu gibi incelikler, Keşşâf'ın en çok üzerinde durduğu konulardır. Zemahşerî, Kur'an'ın mucizeliğinin, yani Ders 8.7'de gördüğün i'câzın, büyük ölçüde bu dil ve üslup inceliklerinde yattığını düşünür ve tefsirini bu incelikleri göstermeye adar. Bu yüzden Keşşâf, Mu'tezilî yorumlarına rağmen, Ehl-i Sünnet âlimleri de dahil olmak üzere bütün müfessirlerin başvurduğu bir kaynak olmuştur.

Soru-cevap üslubu. Keşşâf'ın en belirgin üslup özelliği, bir soru-cevap zinciriyle ilerlemesidir. Zemahşerî, okurun aklına gelebilecek bir soruyu kendisi sorar ve ardından cevabını verir. Bunun için kullandığı kalıp şudur: "فإن قلت ... قلت ...", yani "Eğer sen şöyle dersen ... derim ki ...". Bu kalıp, Ders 14.5'te gördüğün kelam metinlerinin "فإن قيل ... قلنا" formülüne benzer; ama önemli bir farkı vardır: Zemahşerî soruyu ikinci şahısla, doğrudan okura yöneltir. Bu, eseri canlı bir diyalog gibi okunur hâle getirir ve okuru tefsirin içine çeker. Keşşâf'ı harekesiz okurken bu kalıbı bulmak, eserin iskeletini çıkarmanın en kolay yoludur: فإن قلت ile başlayan kısım bir soruyu, قلت ile başlayan kısım Zemahşerî'nin cevabını taşır.

İltifat nedir? Hazırlıkta gözlemlediğin geçişe gelelim. İltifat, sözlükte "yüzünü çevirmek" demektir. Belâgat terimi olarak bir konuşmanın üçüncü şahıs, ikinci şahıs ve birinci şahıs anlatımları arasında ansızın geçiş yapmasıdır. Fâtiha'da ilk ayetler Allah'tan üçüncü şahısla söz eder; "إِيَّاكَ" ile birlikte anlatım ikinci şahsa, doğrudan hitaba geçer. Arap belâgatinde bu tür geçişler bir kusur değil, bir sanat olarak kabul edilir. İltifatın farklı türleri vardır: üçüncü şahıstan ikinci şahsa, ikinci şahıstan üçüncü şahsa, birinci şahıstan üçüncü şahsa ve diğerleri. Kur'an bu sanatı pek çok yerde kullanır; Fâtiha'daki örnek ise en bilinenidir.

Zemahşerî'nin iltifat açıklaması. Zemahşerî, Fâtiha'daki iltifatı açıklarken iki düzeyde bir yorum yapar. Birinci düzey genel bir ilkedir: Araplar sözü bir anlatım biçiminden başka bir anlatım biçimine taşımayı sever, çünkü bu, dinleyicinin dikkatini tazeler ve onu uyanık tutar. Aynı üslupta süren bir konuşma dinleyiciyi yorabilir; bir geçiş ise onu yeniden uyandırır. İkinci düzey Fâtiha'ya özgü bir inceliktir: kul, önce Allah'ı hamd, rablik, rahmet ve din gününün sahipliği gibi yüce sıfatlarla anar; bu sıfatları andıkça O'nun huzurunda olduğunu hisseder ve sonunda O'na doğrudan yönelerek "Yalnız Sana kulluk ederiz" der. Böylece iltifat, kulun kalbindeki bir değişimin, uzaktan anmaktan yakından hitaba geçişin dildeki ifadesi olur. Hazırlıkta hissettiğin etki, Zemahşerî'nin açıklamasının tam da kendisidir.

Bakara 2/7 ve Mu'tezilî tavır. Keşşâf'ın Ehl-i Sünnet âlimlerince neden ihtiyatla okunduğunu görmek için Bakara 2/7'yi inceleyelim: "خَتَمَ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ", yani "Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir, gözlerinde de perde vardır." Ayet, mühürleme fiilini açıkça Allah'a nispet eder. Ders 11.3'te gördüğün gibi Mu'tezile, adalet ilkesi gereği, Allah'ın bir kulu inkâra zorlayıp sonra onu cezalandırmasını adalete aykırı görür. Zemahşerî bu ayeti bu yüzden mecazî olarak yorumlar: kalplerin mühürlenmesi gerçek bir mühürleme değildir; inkârcılar inkârlarında o kadar ısrar etmişlerdir ki kalpleri mühürlenmiş gibi olmuştur ve fiilin Allah'a nispet edilmesi de bir mecaz ya da bir temsildir. Bu yorumla Zemahşerî, mühürlemenin sorumluluğunu tamamen inkârcılara yükler.

Zemahşerî'nin belâgat araçları. Zemahşerî'nin Bakara 2/7 yorumu, belâgat kavramlarının bir kelam tartışmasında nasıl araç olarak kullanılabileceğini de gösterir. Belâgatte bir fiili, onu gerçekte yapmayan ama onunla bir ilişkisi bulunan birine nispet etmeye mecâz-ı aklî denir: "Bahar çiçekleri açtırdı" dediğimizde, çiçekleri gerçekte bahar açtırmaz, ama bahar onların açılmasının zamanıdır. Temsil ise bir durumu, ona benzeyen başka bir durumla anlatmaktır. Zemahşerî, mühürleme fiilinin Allah'a nispetini bu tür bir mecaz ya da temsil olarak açıklar. Ehl-i Sünnet âlimleri bu belâgat kavramlarının varlığını reddetmez; itirazları, bu kavramların, ayetin açık anlamını değiştirmek için gerekçesiz yere kullanılmasınadır. Bu tartışma, Modül 20'de belâgat derslerinde göreceğin mecaz ve istiâre kavramlarının tefsirde ne kadar büyük sonuçlar doğurabileceğini de önceden gösterir.

Ehl-i Sünnet'in cevabı. Ehl-i Sünnet âlimleri bu ayeti farklı yorumlamıştır. Ders 11.7'de gördüğün kader ve kesb anlayışına göre, mühürlemeyi yaratan Allah'tır; ama bu mühürleme, inkârcıların kendi iradeleriyle seçtikleri ve ısrar ettikleri inkârın bir sonucudur. Allah onları inkâra zorlamamıştır; onlar inkârı seçmiş, Allah da bu seçimin sonucunu yaratmıştır. Bu yorum, fiili ayetin açık ifadesine uygun olarak Allah'a nispet eder, ama sorumluluğu kulun seçimine bağlar. İki yorumun arasındaki fark, Ders 11.3 ve 11.7'de gördüğün kelam tartışmasının bir tefsir metnine nasıl yansıdığını açıkça gösterir. Keşşâf'ı okuyan bir talebe, onun belâgat açıklamalarından yararlanırken bu tür kelamî yorumları fark edebilmelidir.

Bağlamın ve öteki ayetlerin rolü. Bu tartışmada iki taraf da ayetin bağlamına ve Kur'an'ın başka yerlerine başvurur. Bakara 2/7'den hemen önceki ayet, inkârcıların uyarılsalar da uyarılmasalar da inanmayacaklarını bildirir; mühürleme, bu ısrarın ardından anılır. Nisâ 4/155 ise aynı konuyu bir sebep bağlamıyla ifade eder: "بَلْ طَبَعَ اللّٰهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ", yani "Allah, inkârlarına karşılık onların kalplerini mühürledi". Ayetteki بِ harfi, Ders 13.7'de gördüğün anlamların yanında bu harfin taşıyabildiği bir başka anlamda, sebep bildirmek için kullanılmıştır: mühürleme, inkârın sonucudur. Zemahşerî bu tür ayetleri, sorumluluğun kulda olduğu görüşüne destek olarak okur; Ehl-i Sünnet âlimleri ise aynı ayetleri, fiilin Allah'a nispet edildiğini ve bu nispetin kulun seçimiyle birlikte düşünülmesi gerektiğini gösteren deliller olarak okur. Bir ayetin anlamını tartışırken Kur'an'ın başka ayetlerine başvurmak, Ders 8.8'de gördüğün tefsirin en güvenilir yolu olan Kur'an'ın Kur'an'la tefsirinin bir uygulamasıdır.

İhtiyatla okumak: İbnü'l-Müneyyir. Keşşâf'ın belâgat değeri ile Mu'tezilî yorumları arasındaki bu gerilim, Ehl-i Sünnet âlimlerini esere hâşiyeler yazmaya yöneltmiştir. Bunların en bilinenlerinden biri İbnü'l-Müneyyir'in el-İntisâf mine'l-Keşşâf adlı eseridir. İbnü'l-Müneyyir, Keşşâf'ı baştan sona takip eder ve Zemahşerî'nin Mu'tezilî görüşlerini yansıtan yorumlarını tek tek tespit edip cevaplar. Keşşâf'ın pek çok matbu baskısında el-İntisâf, sayfanın kenarında ya da altında yer alır; böylece okur Zemahşerî'nin yorumunu ve ona verilen Sünnî cevabı aynı sayfada görebilir. Ders 14.1'de gördüğün metin ve hâşiye katmanları, burada bir kelam tartışmasının aracı hâline gelir.

Beyzâvî'nin rolü. Keşşâf'ın mirasını Sünnî geleneğe taşıyan en etkili eser ise Ders 14.2'de gördüğün Beyzâvî'nin Envârü't-tenzîl'idir. Beyzâvî, Keşşâf'ın belâgat ve dil açıklamalarından büyük ölçüde yararlanmış, ama Mu'tezilî yorumlarını ayıklamış ya da Sünnî bir çerçeveye göre yeniden yorumlamıştır. Bu yüzden Beyzâvî'nin tefsiri, Osmanlı medreselerinde Keşşâf'ın belâgat zenginliğini Sünnî bir akaid çerçevesiyle birlikte sunan bir eser olarak çok okunmuştur. Ders 14.2'de Beyzâvî'nin teknik dilini görmüştün; o dilin kaynaklarından biri Zemahşerî'dir. Bu ilişki, tefsir geleneğinde bir eserin, müellifinin mezhebinden bağımsız olarak nasıl değerlendirilebileceğini gösterir: belâgat değeri korunur, kelamî yorumları ise eleştirel bir gözle okunur.

Örnekler

• Basit: Bir talebe, Keşşâf'ta "فإن قلت" ile başlayan bir paragrafı Zemahşerî'nin kendi görüşü sanar. Hocası ona bu kalıbın okurun aklına gelebilecek bir soruyu başlattığını ve Zemahşerî'nin cevabının "قلت" ile geldiğini gösterir. Talebe, Keşşâf'ın bir diyalog gibi ilerlediğini ve soruyu cevaptan ayırmanın eseri okumanın ilk adımı olduğunu fark eder.
• Orta: Bir çalışma grubu, Bakara 2/7 için Keşşâf'ın yorumunu ve Beyzâvî'nin yorumunu yan yana okur. Keşşâf'ta mühürlemenin mecazî olarak yorumlandığını, Beyzâvî'de ise fiilin Allah'a nispetinin korunup sorumluluğun kulun seçimine bağlandığını tespit ederler. Grup, iki yorum arasındaki farkın Ders 11.3 ve 11.7'deki kelam tartışmasına dayandığını not eder.
• Gerçek hayat: Namazda Fâtiha'yı okurken "إِيَّاكَ نَعْبُدُ" ayetine geldiğinde bu dersi hatırlarsın. O ana kadar Allah'ı sıfatlarıyla anlattığını, şimdi ise doğrudan O'na hitap ettiğini fark edersin. Zemahşerî'nin açıkladığı iltifatın, her namazda senin kalbinde de bir yakınlaşma anı olabileceğini düşünür ve ayeti bu şuurla okursun.

Uygulama

Şimdi sıra sende: el-Keşşâf'tan Fâtiha'daki iltifat pasajını, yani Zemahşerî'nin "إِيَّاكَ نَعْبُدُ" ayetine geçişi açıkladığı bölümü bul. Harekesiz bir baskı kullan. Pasajı Ders 14.1'deki stratejiyle harekele ve Türkçeye çevir. Çevirini bitirdikten sonra pasajdaki belâgat kavramlarını işaretle: iltifat, gaybet, hitap, takdim, tahsis gibi terimleri ve bunların Arapça biçimlerini bul. Pasajda "فإن قلت ... قلت" kalıbı geçiyorsa, soruyu ve cevabı ayrı renklerle göster. Son olarak Zemahşerî'nin iltifat açıklamasındaki iki düzeyi, yani genel ilkeyi ve Fâtiha'ya özgü inceliği, kendi cümlelerinle birer paragraf hâlinde yaz ve bu açıklamanın bir Mu'tezilî yorum içerip içermediğini bir cümleyle değerlendir. Hedef: Belâgat merkezli bir tefsir pasajını harekeleyip çevirebilmek, belâgat kavramlarını metinde tanıyabilmek ve bir tefsirin belâgat açıklamalarını kelamî yorumlarından ayırt edebilmek.

Mini test

1. Zemahşerî kimdir ve el-Keşşâf'ın temel özelliği nedir?
2. Keşşâf'ın "فإن قلت ... قلت" kalıbı, kelam metinlerindeki "فإن قيل ... قلنا" kalıbından nasıl ayrılır?
3. İltifat nedir? Fâtiha'daki iltifat nerededir?
4. Zemahşerî Bakara 2/7'yi nasıl yorumlar ve bu yorumun arkasında hangi Mu'tezilî ilke vardır?
5. İbnü'l-Müneyyir ve Beyzâvî, Keşşâf'ın mirasıyla nasıl ilişki kurmuştur?

Özet

• Zemahşerî (ö. 538/1144) Arap dili ve belâgat alanında büyük bir âlim ve Mu'tezilî bir müfessirdir; el-Keşşâf belâgat merkezli tefsirin zirvesidir.
• Keşşâf, "فإن قلت ... قلت" kalıbıyla okura doğrudan soru soran diyalog üslubuyla ilerler.
• Fâtiha'daki iltifat, anlatımın üçüncü şahıstan ikinci şahsa geçişidir; Zemahşerî onu dikkat tazeleme ilkesi ve kulun huzura yaklaşması olarak açıklar.
• Bakara 2/7'de Zemahşerî mühürlemeyi mecazî yorumlar; Ehl-i Sünnet fiili Allah'a nispet eder, sorumluluğu kulun seçimine bağlar.
• İbnü'l-Müneyyir'in el-İntisâf'ı Mu'tezilî yorumları cevaplar; Beyzâvî Keşşâf'ın belâgatini Sünnî bir çerçeveye taşır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 15.3'te Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-gayb adlı tefsirini işleyeceğiz: meseleleri numaralandıran analitik yapısını, kelam ve felsefe tartışmalarını tefsire taşımasını ve ayetler arasındaki münasebete verdiği önemi göreceksin. Hazırlık: Bakara suresinin 3. ayetindeki "الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ" ifadesini düşün. Ders 3.1'de öğrendiğin iman tanımını hatırla ve bu ifadede imanın ameli de kapsayıp kapsamadığı sorusuna nasıl cevap verileceğini, ayetin devamında namazın ve infakın ayrıca anılmasını da hesaba katarak iki cümleyle yaz.