Bir sayfa Taberî okuma sınavı

Giriş

Hazırlıkta Ders 14.2'deki tefsir kalıplarını ve Ders 14.3'teki rivayet kısaltmalarını gözden geçirdin. Taberî'nin künyesinin Ebû Ca'fer olduğunu ve eserinde kendi görüşünü "قال أبو جعفر" diye başlattığını öğrendin. Sonra bu kalıbın, Ders 14.2'de gördüğün قيل ve قال ابن عباس kalıplarından hangi bakımdan farklı bir işlev gördüğünü düşündün. Muhtemelen şu sonuca vardın: قيل sahibi anılmayan ve çoğu zaman benimsenmeyen bir görüşü, قال ابن عباس ise bir sahabinin görüşünü aktarır; قال أبو جعفر ise müellifin kendi sesidir ve tefsirin asıl omurgasını taşır. Bu ayrım, bu dersin konusu olan sınavın anahtarıdır. Bu ders Modül 14'ün kapanış dersi ve aynı zamanda modül projesidir. Modülün yedi dersinde öğrendiğin her şeyi, harekesiz okuma stratejisini, tefsir ve hadis dilini, i'rabı ve sözlük kullanımını tek bir sayfada sınayacaksın. Sınav metni, Taberî'nin Câmiu'l-beyân'ından Fâtiha 1/2'nin, yani "الْحَمْدُ لِلّٰهِ" ayetinin tefsirinin başından seçilmiş harekesiz bir sayfadır. Bu derste önce Taberî'yi ve eserinin yapısını tanıyacak, sonra eserin kalıplarını ve isnadlı rivayet sunumunu göreceksin. Ardından sınavın nasıl yürüyeceğini ve nasıl değerlendirileceğini, son olarak da sınava nasıl hazırlanacağını konuşacağız.

Ana anlatım

Neden Taberî? Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin Câmiu'l-beyân an te'vîli âyi'l-Kur'ân adlı tefsiri, günümüze ulaşan en eski kapsamlı tefsirlerden biridir ve Ders 8.8'de gördüğün rivayet tefsirinin temel eseridir. Taberî, kendisinden önceki sahabe ve tâbiûn nesillerinin ayetler hakkındaki görüşlerini senetleriyle birlikte aktarmış ve bu görüşler arasında dil ve akıl yoluyla tercih yapmıştır. Bu yüzden eser, sonraki tefsirlerin hemen hepsinin başvurduğu bir kaynak olmuştur. Modül 14'ün sınav metni olarak Taberî'nin seçilmesinin sebebi de budur: onun bir sayfası, bu modülde öğrendiğin bütün becerileri bir arada gerektirir. Senet okumak hadis dilini, görüşleri ayırt etmek tefsir dilini, ayetin i'rabını tartışmak nahvi, bir kelimenin anlamını açıklamak sözlük bilgisini ister. Modül 15'te Taberî'nin yöntemini daha ayrıntılı göreceksin; bu sınav o derse bir giriş niteliği de taşır.

Taberî kimdir? Taberî, Hazar Denizi'nin güneyindeki Taberistan bölgesinde doğmuş, ilim için uzun yolculuklar yaptıktan sonra Bağdat'a yerleşmiş ve hayatının büyük kısmını orada geçirmiştir. Yalnızca bir müfessir değil, aynı zamanda bir tarihçi ve bir fakihtir: Târîhu'r-rusül ve'l-mülûk adlı büyük tarih eseri, İslam tarih yazıcılığının temel kaynaklarındandır; fıkıhta ise kendi adıyla anılan ve bir süre takipçi bulan bir mezhep kurmuştur. Bu çok yönlülük, tefsirine de yansır: Taberî bir ayeti açıklarken rivayet bilgisini, dil ve şiir bilgisini ve bir fakihin hüküm çıkarma becerisini bir arada kullanır. Hayatını ve eserinin yöntemini Ders 15.1'de daha ayrıntılı göreceksin; burada bilmen gereken, sınav sayfasının arkasında bu çok yönlü bir âlimin durduğudur.

Neden 1/2? Sınav metninin Fâtiha 1/2 olarak anılması bir sayım meselesidir. Türkiye'de yaygın olan Kûfe sayımında besmele Fâtiha'nın ilk ayeti sayılır; bu yüzden "الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ" ikinci ayettir. Ders 8.4'te gördüğün kıraat ve mushaf farklılıkları gibi, ayet sayımı da farklı gelenekler arasında değişebilir. Taberî de besmelenin Fâtiha'dan bir ayet olup olmadığı tartışmasını eserinin başında ele alır. Bir tefsirde bir ayetin numarasını görürken hangi sayımın esas alındığını bilmek, yanlış ayete bakmaktan kurtarır.

Eserin yapısı ve açılış kalıbı. Taberî her ayetin ya da ayet parçasının tefsirine belirli bir kalıpla başlar: "القول في تأويل قوله تعالى", yani "Yüce Allah'ın şu sözünün yorumu hakkında söz". Ardından tefsir edilecek ifade gelir. Bu kalıbı gördüğünde yeni bir bölümün başladığını ve ardından tefsir edilecek ayet parçasının geleceğini anlarsın. Taberî'nin kullandığı te'vîl kelimesi, Ders 8.8'de gördüğün tefsir ve te'vil ayrımından biraz farklıdır; Taberî bu kelimeyi genel olarak "yorum, açıklama" anlamında, tefsirle eş anlamlı kullanır. Bu da Ders 14.7'de gördüğün ilkeyi hatırlatır: bir terimin anlamı, onu kullanan müellife ve döneme göre değişebilir.

Kâle Ebû Ca'fer: müellifin sesi. Hazırlıkta gördüğün "قال أبو جعفر" kalıbı, Taberî'nin eserindeki en önemli işarettir. Taberî, bir ayeti açıklamaya çoğu zaman bu kalıpla başlar ve ayetin anlamı hakkındaki kendi görüşünü verir. Burada küçük bir tuhaflık dikkat çeker: müellif kendinden üçüncü şahısla, "Ebû Ca'fer dedi ki" diye söz eder. Bu durum genellikle, eserin Taberî'nin öğrencilerine okuttuğu ve onların kaydettiği bir ders metni olarak aktarılmasının izi diye açıklanır. Harekesiz bir Taberî sayfasında قال أبو جعفر ifadesini bulmak, sayfanın iskeletini bulmaktır: bu ifadeden sonra gelen paragraf Taberî'nin kendi yorumudur, ardından gelen rivayetler ise bu yorumu destekleyen ya da ona farklı görüşler ekleyen nakillerdir.

Rivayetlerin sunumu. Taberî kendi yorumunu verdikten sonra çoğu zaman bir geçiş cümlesi kullanır: "وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل", yani "Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyi te'vil ehli de söylemiştir". Ardından sahabe ve tâbiûn görüşlerini senetleriyle birlikte sıralar. Her rivayet, Ders 14.3'te gördüğün حدثنا kalıbıyla, çoğu zaman kısaltılmış biçimiyle başlar ve bir zincir hâlinde ilerler: "حدثنا فلان قال حدثنا فلان عن فلان عن ابن عباس قال...". Bu zinciri harekesiz okurken, Ders 14.3'te gördüğün zabt bilgisi ve isimlerin nisbeleri işe yarar. Senedin sonunda, genellikle "قال" kelimesinden sonra, sahabinin ya da tâbiînin sözü gelir; bu söz, ayetin anlamı hakkındaki asıl bilgidir. Bir Taberî sayfasının büyük kısmı bu tür rivayetlerden oluşabilir ve sınavda bunları doğru okumak önemli bir beceridir.

İhtilaf ve tercih. Bir ayet hakkında farklı görüşler olduğunda Taberî bunu açıkça belirtir: "واختلف أهل التأويل في تأويل ذلك", yani "Te'vil ehli bunun yorumunda ihtilaf etti". Ardından her görüşü ve onu destekleyen rivayetleri ayrı ayrı sıralar. Son olarak kendi tercihini yapar ve bunun için belirli kalıplar kullanır; bunların en bilineni "وأولى الأقوال في ذلك بالصواب", yani "Bu konudaki görüşlerin doğruya en yakını" ifadesidir. Tercihini çoğu zaman dil, Arap şiiri ya da ayetin bağlamıyla gerekçelendirir. Ders 14.2'de gördüğün tefsir tercih ifadeleri, Taberî'de bu kalıplarla karşına çıkar. Modül 15'te bu tercih yöntemini bir ayet üzerinde ayrıntılı olarak çözümleyeceksin.

Sınav metninin içeriği. Sınav sayfası, Taberî'nin "الْحَمْدُ لِلّٰهِ" ifadesini tefsir ettiği bölümün başından seçilmiştir. Taberî bu ifadeyi, Allah'a has kılınmış bir şükür olarak açıklar ve hamd ile şükrü aynı anlamda gören bir yaklaşımı benimser; bu yorumunu sahabeden gelen rivayetlerle destekler. Bu eşitleme, sonraki müfessirler arasında tartışılmıştır; bazıları hamdin şükürden daha geniş bir anlamı olduğunu savunmuştur. Sınav sayfasında bu tartışmanın izlerini görebilirsin. Ders 13.4'te الْحَمْدُ kelimesinin mübteda, لِلّٰهِ ifadesinin de haber olduğunu ve bu câr-mecrûrun, Ders 13.7'de gördüğün gibi gizli bir kelimeye müteallak olduğunu öğrenmiştin. Taberî'nin sayfasında da bu tür dil tartışmalarına rastlayabilirsin; Ders 14.2'deki i'rab terimlerini burada kullanacaksın.

Sınavın yürüyüşü. Sınav iki aşamada yürür. Birinci aşama bireysel çalışmadır: sayfayı önce kendi başına, Ders 14.1'deki üç adımlı stratejiyle harekelersin, sonra Ders 14.7'deki sözlük bilgisiyle tercüme edersin. Bu aşamada sözlük kullanmak serbesttir; amaç ezber değil, bir klasik metni yöntemle açabilmektir. İkinci aşama canlı oturumdur: harekelediğin sayfayı hocanın önünde sesli okursun, ardından hoca sana sorular sorar. Bu sorular üç türdendir: bir kelimenin sîgası, yani kalıbı ve babı; bir kelimenin i'rabı ve âmili; ve bir terimin anlamı. Bu soru türleri, Modül 13 ve 14'ün bütün içeriğini kapsar.

Değerlendirme ve proje dosyası. Modül projesi olan "Taberî Sayfası" dosyası dört parçadan oluşur: sayfanın harekelenmiş metni, tam Türkçe tercümesi, sayfadan seçilmiş yirmi kelimelik bir terim ve sözlük notu ve canlı okuma oturumu. Değerlendirme beş ölçüte göre yapılır: harekeleme ve i'rab doğruluğu 30 puan, tercümenin anlama sadakati 30 puan, sözlük ve terim notları 15 puan, canlı okumada akıcılık ve i'rab hatasızlığı 15 puan, hocanın sorularına verilen cevaplar 10 puan. Toplam 100 puandır ve geçme notu 70'tir. Bu dağılım, sınavın bir ezber değil bir beceri sınavı olduğunu gösterir: puanın büyük kısmı metni doğru okumaya ve doğru anlamaya verilir.

Sınava hazırlanma. Sınava hazırlanmanın en iyi yolu, Modül 14'ün derslerinde öğrendiğin okuma sıralarını bir kontrol listesine dönüştürmektir. Önce sayfanın iskeletini çıkar: bölüm başlarını, Taberî'nin kendi sesini, rivayetleri ve tercihleri işaretle. Sonra her rivayetin senedini ve metnini ayır; senedi isim isim, metni kelime kelime oku. Ardından harekeleme sırasında emin olamadığın kelimeleri bir listeye yaz ve bunları sözlükte kontrol et; bu liste aynı zamanda proje dosyasındaki yirmi kelimelik terim notunun ham maddesi olur. Tercüme aşamasında önce kelimesi kelimesine bir tercüme yap, sonra onu akıcı bir Türkçeye dönüştür; iki aşamayı ayırmak, anlam hatalarını görmeyi kolaylaştırır. Son olarak sesli okumayı en az iki kez prova et ve kendini kaydet; kayıtta i'rab hatası yaptığın yerleri işaretleyip düzelt. Bu hazırlık, sınavı bir sonuç olmaktan çıkarıp bir öğrenme sürecine dönüştürür.

Örnekler

• Basit: Bir talebe Taberî sayfasını harekelerken uzun bir senet zincirinde kaybolur ve ravilerin isimlerini birbirine karıştırır. Hocası ona önce her حدثنا ve عن ifadesini işaretlemesini, sonra aralarındaki isimleri ayrı ayrı okumasını önerir. Talebe, senedin bir isimler dizisi olduğunu ve her halkanın bir kalıpla başladığını görünce zinciri rahatça okur.
• Orta: Bir çalışma grubu sınav sayfasında قال أبو جعفر ifadesini ve وأولى الأقوال بالصواب kalıbını bulur. Grup, birinci ifadeden sonra gelen paragrafı Taberî'nin kendi yorumu, ikinci kalıptan sonra geleni ise onun tercihi olarak işaretler; aradaki rivayetleri de sahiplerine göre gruplar. Sayfanın iskeletini böylece çıkaran grup, tercüme aşamasına geçmeden metnin yapısını kavramış olur.
• Gerçek hayat: Canlı okuma oturumunda hoca sana لِلّٰهِ ifadesinin neye müteallak olduğunu sorar. Ders 13.7'yi hatırlar ve bu câr-mecrûrun "sabittir" anlamında gizli bir kelimeye müteallak olduğunu, bu gizli kelimeyle birlikte haber olduğunu söylersin. Modül 13'te öğrendiğin bir bilginin, bir klasik metin okuma sınavında doğrudan bir soruya cevap olduğunu yaşayarak görürsün.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Modül projesi olan "Taberî Sayfası" dosyasını hazırla. Hocanın ya da çalışma grubunun verdiği harekesiz sınav sayfasını al; Taberî'nin Fâtiha 1/2 tefsirinin başından bir sayfa olacak. Önce sayfanın iskeletini çıkar: القول في تأويل, قال أبو جعفر, وبنحو الذي قلنا, حدثنا ve وأولى الأقوال kalıplarını işaretle. Sonra sayfayı Ders 14.1'deki stratejiyle harekele ve Ders 14.7'deki sözlüklerin yardımıyla tam olarak Türkçeye çevir. Ardından sayfadan yirmi kelime seç ve her biri için kökünü, kalıbını ve anlamını içeren bir terim ve sözlük notu yaz; en az beşi bir tefsir ya da hadis terimi olsun. Son olarak harekelediğin metni sesli okumaya çalış ve canlı oturuma hazırlanmak için kendini kaydet. Hedef: Harekesiz bir klasik tefsir sayfasını yöntemle harekeleyip çevirebilmek, sayfanın yapısını kalıplarından çıkarabilmek, terim ve sözlük bilgisini belgeleyebilmek ve metni i'rab hatası yapmadan sesli okuyabilmek.

Mini test

1. Taberî'nin eseri neden Modül 14'ün sınav metni olarak seçilmiştir?
2. "قال أبو جعفر" kalıbı neyi gösterir ve müellifin kendinden üçüncü şahısla söz etmesinin sebebi nedir?
3. "وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل" ifadesi ne işe yarar?
4. Taberî'nin tercih için kullandığı kalıplardan biri nedir?
5. Modül projesinin değerlendirme ölçütleri nelerdir ve geçme notu kaçtır?

Özet

• Taberî'nin Câmiu'l-beyân'ı rivayet tefsirinin temel eseridir; bir sayfası Modül 14'ün bütün becerilerini bir arada gerektirir.
• Fâtiha 1/2 numaralandırması Kûfe sayımına dayanır; bir ayetin numarası hangi sayımın esas alındığına bağlıdır.
• القول في تأويل bölüm başını, قال أبو جعفر Taberî'nin kendi sesini, وبنحو الذي قلنا rivayetlere geçişi gösterir.
• Rivayetler حدثنا zincirleriyle sunulur; ihtilaf واختلف أهل التأويل ile açılır, tercih وأولى الأقوال بالصواب ile yapılır.
• Sınav bireysel harekeleme ve tercüme ile canlı okuma ve sorudan oluşur; proje dosyası beş ölçüte göre değerlendirilir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 15.1 ile Modül 15'e, tefsir metinlerine geçeceğiz ve ilk olarak Taberî'nin yöntemini ayrıntılı olarak inceleyeceğiz: onun görüşleri isnadlarıyla nasıl sıraladığını ve tercihini nasıl gerekçelendirdiğini Bakara suresinin ikinci ayeti üzerinde göreceksin. Hazırlık: Ders 13.8'de Bakara suresinin ikinci ayetindeki "ذَلِكَ الْكِتَابُ" ve "هُدًى" kelimeleri için gördüğün farklı i'rab görüşlerini tekrar oku. "ذَلِكَ" işaret isminin uzağı gösterdiğini hatırla ve Kur'an'ın kendisini neden yakını gösteren "هٰذَا" ile değil de uzağı gösteren "ذَلِكَ" ile işaret ettiği sorusuna aklına gelen bir cevabı iki cümleyle yaz.