Hadis şerhi dili

Giriş

Hazırlıkta niyet hadisini, "إنما الأعمال بالنيات" diye başlayan hadisi, harekesiz olarak bir kâğıda yazdın ve Ders 14.1'deki stratejiyle harekeledin: إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ. Sonra iki soruyu düşündün: başındaki إنما kelimesi cümleye nasıl bir anlam katıyor, ve بالنيات ifadesi neye müteallak olabilir? Bu iki soru, hadis şerhlerinin tam da ilk sayfalarında sorduğu sorulardır ve bu derste göreceğin gibi, ikinci sorunun cevabı fıkhî bir ihtilafın kapısını açar. Ders 9.8'de niyet hadisini usul bakımından incelemiş, senedini, derecesini ve Buhârî'nin Sahîh'ini neden bu hadisle açtığını görmüştün. Ders 14.2'de de tefsir metinlerinin dilini öğrendin. Bu derste hadis şerhlerinin diline geçiyoruz. Önce bir hadis şerhinin tipik yapısını, yani bab başlığından fayda listesine kadar uzanan bölümlerini göreceksin. Sonra şerhlerde sık geçen hadis terimlerini ve rivayet kısaltmalarını tanıyacaksın. Ardından Nevevî'nin Şerhu Müslim'i ile İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'sinin niyet hadisini nasıl ele aldığına bakacak, iki şerhin üslubunu karşılaştıracaksın.

Ana anlatım

Hadis şerhi nedir? Hadis şerhi, bir hadis kitabındaki rivayetleri açıklayan eserdir. Ders 14.1'de gördüğün metin, şerh ve hâşiye katmanlarında hadis kitabı metin, onu açıklayan eser ise şerhtir. Büyük hadis kitaplarının hemen hepsinin şerhleri vardır ve bu şerhler, hadis ilminin, fıkhın, dilin ve ahlakın bir araya geldiği zengin bir literatür oluşturur. Bir hadis şerhini okumak, bir hadisi yalnızca ne dediği bakımından değil, nasıl rivayet edildiği, hangi kelimelerle aktarıldığı, hangi hükümlere kaynaklık ettiği ve hangi ahlakî derslere yol açtığı bakımından okumak demektir.

Şerhin tipik yapısı. Büyük hadis şerhleri, her hadisi çoğunlukla belirli bir sırayla ele alır. Önce bab başlığı açıklanır; buna tercemetü'l-bâb denir. Özellikle Buhârî'nin bab başlıkları, onun hadisten çıkardığı hükmü gösterdiği için ayrıca incelenir; "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" sözü bu önemi anlatır. İkinci olarak senet ele alınır: ravilerin kim olduğu, isimlerin nasıl okunacağı ve senedin özellikleri açıklanır. Üçüncü olarak lügat izahı yapılır, yani hadisteki kelimelerin anlamları açıklanır. Dördüncü olarak gerekli yerlerde i'rab tartışmaları verilir. Beşinci olarak hadisten çıkan fıkhî hükümler, yani istinbatlar ele alınır ve farklı mezheplerin görüşleri aktarılır. Son olarak hadisten çıkan faydalar, çoğu zaman وَفِيهِ, yani "bu hadiste şu da vardır" ifadesiyle başlayan maddeler hâlinde sıralanır. Bu yapıyı bilmek, uzun bir şerh sayfasında hangi bölümde olduğunu anlamanı sağlar.

Fayda listeleri. Şerhlerin en öğretici bölümlerinden biri, وَفِيهِ ile başlayan fayda listeleridir. Şârih, hadisi açıkladıktan sonra ondan çıkan dersleri tek tek sayar: "وفيه جواز كذا" (bu hadiste şunun caiz olduğu vardır), "وفيه استحباب كذا" (bunda şunun müstehap olduğu vardır), "وفيه أن كذا" (bunda şu vardır ki). Bazen bu listeler onlarca maddeye ulaşır. Bu maddeleri okurken dikkat edilmesi gereken nokta, her maddenin hadisten nasıl çıkarıldığıdır: bazıları hadisin açık lafzından, bazıları dolaylı bir işaretinden, bazıları ise şârihin kendi yorumundan gelir. Ders 10.7'de gördüğün delâlet türleri, bu listelerdeki çıkarımların gücünü değerlendirmek için bir ölçü sunar.

Hadis terimleri: tarîk. Şerhlerde sık geçen terimlerin başında tarîk gelir; çoğulu turuk'tur. Tarîk, bir hadisin rivayet yolu, yani belirli bir senettir. Aynı hadisin farklı ravilerden gelen birden fazla tarîki olabilir. Şârihler bir hadisin farklı tarîklerini karşılaştırarak metindeki küçük farkları, bir kelimenin eklendiği ya da çıkarıldığı yerleri tespit eder. Ders 9.4'te gördüğün garîb, azîz ve meşhur ayrımları, tarîklerin sayısıyla ilgilidir. Bir şârih "ولهذا الحديث طرق" dediğinde, yani "bu hadisin birçok tarîki vardır" dediğinde, ardından bu yolların bir dökümü ve karşılaştırması gelir.

Mütâbi' ve şâhid. Bir rivayeti desteklemek için kullanılan iki terim vardır. Mütâbi', aynı sahabiden gelen ve bir ravinin rivayetine başka bir ravinin katıldığı, onu takip ettiği bir tarîktir; bu işe mütâbaat denir. Şâhid ise aynı ya da benzer anlamı başka bir sahabiden aktaran bir rivayettir. Kabaca söylemek gerekirse, mütâbi' aynı kaynaktan gelen ikinci bir tanık, şâhid ise farklı bir kaynaktan gelen bağımsız bir tanıktır. Ders 9.3'te gördüğün li-gayrihî hasen kavramı, zayıf bir rivayetin bu tür destekler sayesinde güçlenebileceği fikrine dayanır. Şerhlerde "له شاهد من حديث فلان" (onun falanın hadisinden bir şâhidi vardır) gibi ifadeler bu desteği gösterir.

Ziyâdetü's-sika. Bir başka önemli terim ziyâdetü's-sikadır, yani güvenilir bir ravinin, aynı hadisi rivayet eden öteki ravilerin aktarmadığı bir fazlalığı aktarmasıdır. Bu fazlalık bir kelime, bir cümle ya da bir ek bilgi olabilir. Hadis âlimleri bu fazlalığın kabul edilip edilmeyeceğini, fazlalığı aktaran ravinin güvenilirliğine ve fazlalığın öteki rivayetlerle çelişip çelişmediğine göre tartışmıştır. Ders 9.3'te gördüğün şâz kavramı bu tartışmayla doğrudan ilişkilidir: güvenilir bir ravinin daha güvenilir ravilere aykırı düşen bir rivayeti şâz sayılır.

Tahric ve rivayet kısaltmaları. Şerhlerde bir hadisin hangi kaynaklarda geçtiğini bildiren fiil أَخْرَجَهُ'dir: "أخرجه البخاري ومسلم", yani "Buhârî ve Müslim onu tahric etti", rivayet etti. Bu ifadeyi gördüğünde şârihin hadisin kaynaklarını saydığını anlarsın. Senetlerde ise rivayet kalıpları çoğu zaman kısaltılarak yazılır. Ders 9.2'de gördüğün حَدَّثَنَا kalıbı, harekesiz baskılarda çoğu zaman ثنا ya da yalnızca نا biçiminde, أَخْبَرَنَا kalıbı ise أنا biçiminde kısaltılır. Bir senedin ortasında tek başına duran bir ح harfi ise tahvîl işaretidir; ravinin bir senetten öbürüne geçtiğini, yani aynı hadisin ikinci bir tarîkini vermeye başladığını gösterir. Bu kısaltmaları tanımayan biri, harekesiz bir senedi okurken ravilerin isimlerini birbirine karıştırabilir.

İsimlerin zabtı. Harekesiz metinlerde en çok hataya açık kelimeler özel isimlerdir, çünkü bir ismin harekesi çoğu zaman ne kalıptan ne de i'rabdan çıkarılabilir. Şârihler bu yüzden ravi isimlerinin ve nadir kelimelerin nasıl okunacağını harf harf tarif eder; buna zabt denir. Bir şerhte "بفتح الحاء وسكون الميم" gibi bir ifade gördüğünde, bu "hânın fethası ve mîmin sükûnuyla" demektir ve şârih bir kelimenin harekesini yazıya dökmektedir. Benzer ifadeler şunlardır: بضم (dammesiyle), بكسر (kesresiyle), بالتشديد (şeddeyle), بالتخفيف (şeddesiz). Bu tarifleri takip etmek, harekesiz bir senedi doğru okumanın en güvenilir yoludur. Aynı ismi taşıyan farklı ravileri birbirinden ayırmak için de şârihler ravinin babasını, dedesini, lakabını ve nisbesini verir; Ders 9.5'te gördüğün ricâl kitapları bu ayrımın başvuru kaynaklarıdır. Nadir kelimelerin anlamını açıklayan garîbü'l-hadîs kitapları da şârihlerin sık başvurduğu kaynaklardır.

İ'rab ve fıkıh: niyet hadisinin müteallakı. Hazırlıktaki ikinci sorunun cevabı, hadis şerhlerinin dil ile fıkıh arasında nasıl bir köprü kurduğunu çok iyi gösterir. "إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ" cümlesinde الْأَعْمَالُ mübtedadır ve بِالنِّيَّاتِ haberdir; Ders 13.7'de gördüğün gibi bu câr-mecrûr, gizli bir kelimeye müteallaktır. Şârihler bu gizli kelimenin ne olduğu konusunda farklı takdirler aktarır. Bir takdire göre cümle "ameller ancak niyetlerle sahih olur" anlamına gelir; bu takdir, niyetin ibadetin geçerlilik şartı olduğu sonucuna götürür. Bir başka takdire göre cümle "ameller ancak niyetlerle kâmil olur" anlamına gelir; bu takdir ise niyetin bazı ibadetlerde geçerlilik şartı değil, sevap ve kemal şartı olduğu sonucuna götürür. Şârihler bu iki takdiri, abdestte niyetin farz olup olmadığı gibi mezhepler arasındaki ihtilaflarla ilişkilendirmiştir. Bu örnek, Ders 13.7'de gördüğün müteallak sorusunun bir dil inceliği olmaktan öte, bir hükmün kaynağı olabileceğini gösterir. Hazırlıktaki birinci soru da benzer bir önem taşır: إِنَّمَا bir hasr edatıdır, yani "ancak, yalnızca" anlamı katarak amellerin değerini niyete bağlar.

Nevevî'nin Şerhu Müslim'i. Ders 9.8'de Kırk Hadis'ini gördüğün Nevevî, Müslim'in Sahîh'ine de kapsamlı bir şerh yazmıştır; bu eser el-Minhâc adıyla bilinir ve genellikle Şerhu Müslim diye anılır. Nevevî'nin şerh üslubu açık, düzenli ve öğreticidir: önce hadisin kelimelerini açıklar, sonra hükümlerini sıralar, mezheplerin görüşlerini aktarır ve kendi tercihini, çoğu zaman Şâfiî mezhebinin görüşünü, gerekçeleriyle bildirir. Nevevî'nin cümleleri görece kısadır ve teknik terimleri kullanırken onları çoğu zaman açıklar. Bu yüzden Nevevî'nin şerhi, harekesiz hadis şerhi okumaya başlamak için uygun bir metindir; Ders 14.2'de gördüğün Celâleyn'in tefsirdeki rolüne benzer bir rol oynar.

İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'si. İbn Hacer el-Askalânî'nin Buhârî'nin Sahîh'ine yazdığı Fethu'l-Bârî ise hadis şerhlerinin en kapsamlılarından biri sayılır. İbn Hacer, niyet hadisini Buhârî'nin kitabının ilk hadisi olarak şerh ederken önce Buhârî'nin kitabını neden bu hadisle açtığını tartışır ve bu konuda önceki âlimlerden görüşler aktarır; bunlardan biri, kitap yazan herkesin eserine bu hadisle başlamasının uygun olacağını söyleyen, Abdurrahman b. Mehdî'ye nispet edilen sözdür. Ardından İbn Hacer hadisin tarîklerini, ravilerini, kelimelerini, i'rabını ve hükümlerini son derece ayrıntılı biçimde ele alır. İbn Hacer'in üslubu yoğun ve teknik olup sık sık başka kaynaklara göndermede bulunur. Fethu'l-Bârî, Ders 14.2'deki Beyzâvî gibi, bir alanda uzmanlaşmak isteyenin er geç dönüp okuyacağı bir eserdir.

Örnekler

• Basit: Bir talebe harekesiz bir senette ثنا kısaltmasını görür ve onu bir ravinin adı sanır. Hocası ona bu kısaltmanın حَدَّثَنَا olduğunu, ardından gelen ismin ravi olduğunu gösterir. Talebe, rivayet kısaltmalarını tanımadan bir senedi doğru okuyamayacağını ve bu kısaltmaları bir liste hâlinde ezberlemesi gerektiğini fark eder.
• Orta: Bir çalışma grubu, niyet hadisindeki بِالنِّيَّاتِ ifadesinin müteallakı hakkındaki iki takdiri karşılaştırır: "sahih olur" ve "kâmil olur". Grup, birinci takdirin niyeti bir geçerlilik şartı, ikincisinin ise bir kemal şartı yaptığını tespit eder ve abdestte niyetin hükmü konusundaki mezhep farkının bu takdirlerle nasıl ilişkilendirildiğini tartışır. Bir i'rab sorusunun bir fıkıh ihtilafına nasıl bağlandığını birlikte görürler.
• Gerçek hayat: Bir hadis kitabının Türkçe tercümesinde bir hadisin altında "Buhârî ve Müslim tahric etmiştir" notunu görürsün. Bu notun, Arapça şerhlerdeki أَخْرَجَهُ kalıbının bir karşılığı olduğunu ve hadisin hangi kaynaklarda geçtiğini bildirdiğini fark edersin. Bir hadisin kaynağını sorarken artık bu tür notlara bakmayı bilirsin.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Nevevî'nin Şerhu Müslim'inden niyet hadisinin şerhinden bir paragraf seç. Harekesiz bir baskı kullan; harekeli bir baskıyı ya da bir Türkçe tercümeyi yalnızca kontrol için yanında bulundur. Paragrafı Ders 14.1'deki stratejiyle harekele ve cümle cümle Türkçeye çevir. Çevirini bitirdikten sonra paragraftaki bütün hadis terimlerini ve rivayet kısaltmalarını bul ve bir liste yap: tarîk, mütâbi', şâhid, أخرجه, ثنا ya da وفيه gibi her terimi, kullanıldığı ifadeyle birlikte yaz ve bu dersteki tanımına göre ne anlama geldiğini bir cümleyle açıkla. Paragrafın şerhin tipik yapısında hangi bölüme ait olduğunu da belirt: lügat izahı mı, i'rab mı, istinbat mı, fayda listesi mi? Son olarak çevirini bir Türkçe tercümeyle karşılaştır ve farklı çevirdiğin bir yeri not et. Hedef: Bir hadis şerhinden bir paragrafı harekeleyip çevirebilmek, şerhin tipik yapısında nerede olduğunu tespit edebilmek ve hadis terimlerini ve rivayet kısaltmalarını tanıyabilmek.

Mini test

1. Bir hadis şerhinin tipik yapısındaki bölümler nelerdir?
2. وفيه ile başlayan fayda listeleri nedir ve okurken nelere dikkat edilmelidir?
3. Mütâbi' ile şâhid arasındaki fark nedir?
4. أخرجه, ثنا ve ح neyi gösterir?
5. Niyet hadisindeki بِالنِّيَّاتِ ifadesinin müteallakı hakkındaki iki takdir nedir ve fıkıhla nasıl ilişkilidir?

Özet

• Hadis şerhi, bir hadisi senedi, dili, i'rabı, hükümleri ve faydalarıyla açıklar; tipik yapısı bab başlığından fayda listesine uzanır.
• وفيه ile başlayan fayda listelerindeki çıkarımların gücü, hadisten nasıl çıkarıldıklarına göre değişir.
• Tarîk rivayet yoludur; mütâbi' aynı sahabiden, şâhid başka sahabiden gelen destekleyici rivayettir; ziyâdetü's-sika güvenilir ravinin fazlalığıdır.
• أخرجه tahrici, ثنا ve أنا rivayet kalıplarını, ح tahvîli gösterir.
• Niyet hadisinin müteallakı hakkındaki takdirler, bir i'rab sorusunun bir fıkıh ihtilafına nasıl bağlandığını gösterir; Nevevî açık ve öğretici, İbn Hacer kapsamlı ve tekniktir.

Sonraki derse hazırlık

Ders 14.4'te fıkıh metinlerinin dilini işleyeceğiz: mütûn, şerh ve fetâvâ türlerini, fıkıh kitaplarındaki tercih lafızlarını ve Kudûrî ile el-Hidâye'nin taharet bahsinin başını göreceksin. Hazırlık: Mâide 5/6'daki abdest ayetini tekrar oku ve Ders 10.2'de gördüğün tartışmaları hatırla. Hanefî mezhebine göre abdestin farzlarının kaç tane olduğunu ve bunların neler olduğunu yaz. Bu dersteki niyet tartışmasını da düşünerek, Hanefîlerin niyeti abdestin farzları arasında sayıp saymadığını ve bunun sebebini tahmin et.