Allah'ın varlığının delilleri

Giriş

Hazırlıkta Tûr suresinin 35. ve 36. ayetlerini okudun ve sorduğu soruları tek tek yazdın: yaratan olmaksızın mı yaratıldılar, yoksa kendileri mi yaratıcıdır, yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattı? Her sorunun bir ihtimali ortadan kaldırmaya yöneldiğini fark ettin. Bu derste Kur'an'ın bu sorularla başlattığı akıl yürütmenin, kelamcıların ve filozofların elinde nasıl sistemli delillere dönüştüğünü göreceksin. Ders 11.1'de kelamın iman esaslarını aklî delillerle ispat eden bir ilim olduğunu öğrenmiştin; şimdi bu ispatın en temel örneğine, Allah'ın varlığının delillerine geçiyoruz. Kelamcıların hudûs delilini, filozofların ve sonraki kelamcıların imkân-vücub delilini ve Kur'an'ın öne çıkardığı nizam ve inayet delilini öncül-sonuç yapısıyla kuracak; delillerin dayandığı teselsülün imkânsızlığı gibi yardımcı öncülleri basit örneklerle anlayacak; Kur'an'daki ilgili ayetleri ve fıtrat delilini işleyeceksin. Dersin sonunda bu delillerin yalnız "ispat" değil, aynı zamanda "hatırlatma" işlevi gördüğünü tartışacağız.

Ana anlatım

Delil ne işe yarar? Bir delil, doğru kabul edilen öncüllerden zorunlu olarak çıkan bir sonuçtur. Kelamda bir delilin gücü iki şeye bağlıdır: öncüllerinin doğruluğu ve öncüllerden sonuca geçişin sağlamlığı. Bu yüzden bu derste her delili üç parçaya ayıracağız: öncüller, ara adımlar ve sonuç. Bir delile itiraz eden kişi ya bir öncülün yanlış olduğunu ya da geçişte bir boşluk bulunduğunu göstermek zorundadır; Ders 10.5'te kıyasın gücünün illet tespitinin sağlamlığına bağlı olduğunu görmüştün, aklî delillerin gücü de benzer biçimde öncüllerin sağlamlığına bağlıdır. Bu yapıyı bilmek, bir delile yöneltilen itirazı da doğru yerde karşılamanı sağlar.

Hudûs delili. Kelamcıların en çok kullandığı delil hudûs delilidir. Hudûs, sonradan var olmak demektir ve Ders 9.1'de "hadis" kelimesinin aynı kökten geldiğini görmüştün. Delil şöyle kurulur. Birinci öncül: âlem değişkendir; içindeki her şey hareket eder, durur, oluşur, bozulur, bir hâlden başka bir hâle geçer. İkinci öncül: değişen her şey sonradan var olmuştur, yani hâdistir; çünkü değişim, bir önceki hâlin yok olup yeni bir hâlin var olması demektir ve yeni hâl sonradan var olmuştur. Kelamcılar bu öncülü daha teknik biçimde kurar: âlemdeki cisimler, sürekli değişen niteliklerden (araz) ayrı düşünülemez; sonradan var olan niteliklerden hiçbir zaman ayrılmayan bir şey de sonradan var olmuştur. Üçüncü öncül: sonradan var olan her şeyin, onu var eden bir sebebi (muhdis) vardır; hiçbir şey kendiliğinden, sebepsiz olarak yokluktan varlığa çıkmaz. Sonuç: âlemin onu var eden bir yaratıcısı vardır. Bu yaratıcı da sonradan var olmuş olsaydı onun da bir yaratıcısı gerekirdi; bu zincirin sonsuza gidemeyeceği için, sonunda kendisi sonradan var olmamış, ezelî (kadîm) bir yaratıcıya ulaşılır.

Teselsülün imkânsızlığı. Hudûs delilinin son adımı, yardımcı bir öncüle dayanır: sebepler zinciri sonsuza kadar geriye gidemez. Buna teselsülün imkânsızlığı denir. Basit bir örnekle düşün: bir tren istasyondan hareket ediyor ve her vagon önündeki vagon tarafından çekiliyor. Vagonların sayısını istediğin kadar artırabilirsin, yüz, bin, bir milyon vagon; ama önde çeken bir lokomotif yoksa, vagonların sayısı ne kadar artarsa artsın tren hareket etmez. Kendisi çekilmeye muhtaç olan vagonları sonsuza kadar sıralamak, çekme gücünü açıklamaz, yalnız ertelemeye devam eder. Kelamcılar bu sezgiyi farklı aklî ispatlarla desteklemiştir; hepsinin özü, her halkası bir başkasına muhtaç olan bir zincirin, bütün olarak da muhtaç kalacağı ve bu ihtiyacın ancak kimseye muhtaç olmayan bir varlıkla giderileceğidir.

İmkân-vücub delili. İkinci delil, Ders 3.2'de gördüğün "vacib, mümteni, mümkin" üçlüsüne dayanır ve özellikle filozof İbn Sînâ tarafından geliştirilmiş, sonra Fahreddin Râzî gibi kelamcılar tarafından da kullanılmıştır. Delil şöyle kurulur. Birinci öncül: akıl, var olan her şeyi iki gruptan birine yerleştirir; ya varlığı kendi zatından gelen ve yokluğu düşünülemeyen zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) ya da var olması da olmaması da mümkün olan varlık (mümkin). İkinci öncül: mümkin bir varlık, var olmakla yok olmak arasında eşit bir konumdadır; var olması için, onu varlık tarafına ağır basan bir sebebe muhtaçtır. Üçüncü öncül: mümkin varlıkları var eden sebepler de mümkin ise, onlar da bir sebebe muhtaçtır ve bu zincir, teselsülün imkânsızlığı gereği sonsuza gidemez; bir döngü içinde birbirini var etmeleri de (devir) mümkün değildir. Sonuç: mümkin varlıkların zinciri, varlığı başkasına muhtaç olmayan zorunlu bir varlığa dayanmak zorundadır.

Bu delilin hudûs delilinden bir farkı vardır. Hudûs delili âlemin bir başlangıcı olduğundan hareket eder; imkân delili ise âlemin bir başlangıcı olup olmadığından bağımsız olarak işler. Âlem ezelî olsaydı bile, ona ait her şey mümkin olduğu için zorunlu bir varlığa dayanmak zorunda kalırdı. Bu yüzden imkân delili, âlemin ezelîliğini savunan filozoflara karşı da kullanılabilen bir delil olarak değer kazanmıştır. İki delilin ilişkisini Modül 18'de Gazzâlî ile İbn Rüşd arasındaki tartışmada yeniden göreceksin.

Nizam ve inayet delili. Üçüncü delil, Kur'an'ın en çok öne çıkardığı delildir: âlemdeki düzen ve amaca uygunluk. Delil şöyle kurulur. Birinci öncül: âlemde hayranlık uyandıran bir düzen ve uyum vardır; gece ile gündüzün ardışıklığı, mevsimlerin dönüşü, canlıların ihtiyaçlarına göre donatılmış bedenleri. İkinci öncül: böyle bir düzen ve amaca uygunluk, rastlantıyla değil, bilen, dileyen ve güç yetiren bir düzenleyiciyle açıklanabilir. Sonuç: âlemin bilen, dileyen ve kudret sahibi bir yaratıcısı vardır. Kur'an bu düşünmeye açıkça çağırır: "Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesinde akıl sahiblerine şüphesiz deliller vardır." (Âl-i İmrân 3/190). Bir sonraki ayet, bu tefekkürün nereye vardığını gösterir: akıl sahipleri göklerin ve yerin yaratılışını düşünür ve "Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın" derler (Âl-i İmrân 3/191). Endülüslü filozof İbn Rüşd, Kur'an'ın yöntemini anlattığı eserinde, varlıkların insana uygun biçimde düzenlenmesine "inayet", canlıların var edilmesine "ihtirâ'" (icat) delili adını vermiş ve bu iki delili herkesin anlayabileceği Kur'anî deliller olarak öne çıkarmıştır.

Tûr 52/35–36: ihtimallerin elenmesi. Hazırlıkta okuduğun ayetler, kısa ama keskin bir akıl yürütme içerir: "Onlar, yaratan olmaksızın mı yaratıldılar yoksa yaratanlar kendileri midir? Yoksa gökleri ve yeri kendileri mi yarattılar?" (Tûr 52/35–36). Ayet, insanın varlığı için üç ihtimal sayar ve her birini bir soruyla sınar: insan hiçbir sebep olmadan yoktan var olmuş olabilir mi; insan kendi kendini yaratmış olabilir mi; göklerin ve yerin yaratıcısı insan olabilir mi? Birinci ihtimal, hiçbir şeyin sebepsiz var olmayacağı ilkesine, ikinci ihtimal, var olmayan bir şeyin kendini var edemeyeceği ilkesine, üçüncü ihtimal ise açık gözleme aykırıdır. Geriye kalan tek ihtimal, bir yaratıcının varlığıdır. Ders 10.5'te illeti tespit yollarından biri olarak gördüğün "sebr ve taksim", yani ihtimalleri sıralayıp eleme yöntemi, burada bir iman delilinde karşına çıkıyor.

Enbiyâ 21/22: birlik. Kur'an, Allah'ın yalnız varlığını değil birliğini de aklî bir akıl yürütmeyle destekler: "Eğer yerle gökte Allah'tan başka tanrılar olsaydı, ikisi de bozulurdu." (Enbiyâ 21/22). Kelamcılar bu ayetten hareketle "temânu'" (karşılıklı engelleme) delilini kurmuştur: iki mutlak güç sahibi ilah olsaydı, biri bir şeyi dilediğinde öbürü tersini dileyebilirdi; ya biri öbürüne galip gelir ve öbürü ilah olmaktan çıkar, ya da hiçbiri dilediğini gerçekleştiremez ve ikisi de ilah olmaz. Âlemdeki düzenin sürüp gitmesi, bu düzenin tek bir iradeye dayandığını gösterir.

Fıtrat delili. Son olarak, klasik kaynakların en eski ve en kişisel delili olarak gördüğü fıtrat delili vardır. Bu delile göre insan, Allah'ı tanımaya yatkın bir yaratılışla dünyaya gelir. Kur'an şöyle der: "Hakka yönelerek kendini Allah'ın insanlara yaratılışta verdiği dine ver. Zira Allah'ın yaratışında değişme yoktur" (Rûm 30/30). Buhârî ve Müslim'de geçen bir hadis de her çocuğun fıtrat üzere doğduğunu bildirir. A'râf suresinde anlatılan, insanlardan Rablerini tanıdıklarına dair söz alındığı sahne (A'râf 7/172) de âlimlerce bu yatkınlığın bir işareti olarak yorumlanmıştır. Fıtrat delili bir öncül-sonuç zinciri değil, insanın içinde taşıdığı bir yönelişe dikkat çekmedir: özellikle zor anlarda insanın kendiliğinden bir kurtarıcıya yönelmesi, Kur'an'da sık sık hatırlatılan bir tecrübedir.

İspat ve hatırlatma. Bu delillerin işlevini doğru anlamak önemlidir. Kelamcılar delilleri, inanmayana karşı inancı savunmak ve inananın imanını aklî bir temele oturtmak için geliştirmiştir. Ancak Kur'an'ın kendi dili çoğunlukla bir "ispat" dili değil, bir "hatırlatma" (tezkir) dilidir: insana zaten bildiği ama unuttuğu bir şeyi hatırlatır, gözünün önündekini görmeye çağırır. Bu yüzden delillerin iki işlevi birlikte düşünülmelidir. Tartışma ortamında öncül-sonuç yapısıyla kurulan deliller aklı ikna etmeye yöneliktir; tefekkür ortamında aynı deliller kalbin gözünü açmaya yöneliktir. Âl-i İmrân 3/191'deki akıl sahiplerinin tefekkürü bir sonuçla değil, bir duayla biter; bu, delilin en yüksek meyvesinin bir bilgiden çok bir bağlılık olduğunu gösterir.

Örnekler

• Basit: Bir talebe "Her şeyin bir yaratıcısı varsa Allah'ı kim yarattı?" diye sorar. Hocası imkân delilini hatırlatır: delil "her şeyin" değil, "varlığı başkasına muhtaç olan her şeyin" bir sebebi olduğunu söyler; zorunlu varlık, tanımı gereği sebebe muhtaç değildir. Sonra tren örneğini verir: soru, lokomotifi de bir vagon saymaktan doğar. Talebe itirazın, delilin öncülünü yanlış okumaktan kaynaklandığını görür.
• Orta: İki talebe, âlemin bir başlangıcı olup olmadığı tartışmasının Allah'ın varlığına dair delilleri geçersiz kılıp kılmadığını tartışır. Hocası hudûs ve imkân delillerinin farkını gösterir: hudûs delili başlangıca dayanır, imkân delili ise âlemin başlangıcı olsa da olmasa da işler. Talebeler farklı delillerin farklı itirazlara karşı güçlü olduğunu ve birbirini tamamladığını öğrenir.
• Gerçek hayat: Bir gece yürüyüşünde bir arkadaşın yıldızlara bakıp "Bütün bunlar rastlantı olabilir mi?" diye sorar. Sen Âl-i İmrân 3/190–191'i hatırlatırsın ve akıl sahiplerinin göklerin yaratılışını düşünüp "Sen bunu boşuna yaratmadın" dediklerini anlatırsın. Sohbet, bir tartışmadan çok bir tefekküre dönüşür; delilin hatırlatma işlevini birlikte yaşarsınız.

Uygulama

Şimdi sıra sende: Bu dersteki üç delili, hudûs, imkân-vücub ve nizam-inayet delillerini, ayrı ayrı öncül-sonuç şemasıyla yaz. Her delil için şemanın satırları şunlar olsun: birinci öncül, ikinci öncül, gerekiyorsa üçüncü öncül ve yardımcı öncül (örneğin teselsülün imkânsızlığı), sonuç. Her şemanın altına, o delile yöneltilebilecek bir itirazı ve bu itiraza verilebilecek bir cevabı ikişer cümleyle ekle. Örneğin nizam delili için "düzen, uzun süreçlerle kendiliğinden oluşmuş olabilir" itirazını ve buna ne cevap verilebileceğini düşünebilirsin. Son olarak, üç delilden hangisinin sana en ikna edici geldiğini ve neden öyle geldiğini iki cümleyle yaz. Hedef: Allah'ın varlığına dair klasik delilleri yapılarıyla birlikte kurabilmek ve bir itirazı delilin hangi öncülüne yöneldiğini tespit ederek karşılayabilmek.

Mini test

1. Hudûs delilinin öncülleri ve sonucu nedir?
2. Teselsülün imkânsızlığı ne demektir? Bir örnekle açıkla.
3. İmkân-vücub delilini hudûs delilinden ayıran fark nedir?
4. Tûr 52/35–36'daki akıl yürütme hangi ihtimalleri eler ve bu hangi yönteme benzer?
5. Enbiyâ 21/22'den hareketle kurulan temânu' delili nedir?

Özet

• Delillerin gücü öncüllerinin doğruluğuna ve öncüllerden sonuca geçişin sağlamlığına bağlıdır.
• Hudûs delili âlemin sonradan var olduğundan, imkân-vücub delili varlıkların mümkin oluşundan hareketle bir yaratıcıya ulaşır; ikisi de teselsülün imkânsızlığına dayanır.
• Nizam ve inayet delili âlemdeki düzene dayanır ve Kur'an'ın en çok öne çıkardığı delildir (Âl-i İmrân 3/190–191).
• Tûr 52/35–36 ihtimalleri eler, Enbiyâ 21/22 temânu' deliliyle birliği destekler, fıtrat delili insanın yaratılıştan gelen yönelişine dikkat çeker.
• Deliller hem ispat hem hatırlatma işlevi görür; tefekkürün meyvesi bir bilgi kadar bir bağlılıktır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 11.6'da Allah'ın sıfatları hakkındaki tartışmaları sistemli olarak işleyeceğiz: zâtî, subûtî, selbî ve haberî sıfatları, sıfatların zatla ilişkisini ve kelâm sıfatını göreceksin. Hazırlık: Sâd suresinin 75. ayetini mealiyle oku. Ayette Allah'ın kendisine nispet ettiği "el" ifadesini bul ve Ders 8.5 ile Ders 11.4'te gördüğün yaklaşımlar arasından bu ifadeyi nasıl anlayabileceğine dair aklına gelen iki farklı yolu yaz.