Kesmenin sanatı: Kısa ve net yazmak

Soğuk açılış

Bir belediye duyurusu: "Vatandaşlarımızın herhangi bir mağduriyet yaşamaması adına, ilgili birimlerimizin koordinasyonu çerçevesinde gerçekleştirilecek altyapı iyileştirme çalışmaları kapsamında, salı günü mahallemizde evsel atık toplama hizmeti geçici olarak sunulamayacaktır." Kırk kelimeye yakın. Aynı bilgi şöyle de verilebilirdi: "Salı günü çöp toplanmayacak. Lütfen çöplerinizi çarşamba sabahı çıkarın." On kelime. İkincisi daha az şey söylemiyor; daha çok şey söylüyor, çünkü okur onu ilk okumada anlıyor ve ne yapacağını biliyor. Uzun ve ağdalı yazmak çoğu zaman ciddi ve yetkin görünmenin yolu sanılır. Bu ders, bunun neden çoğu zaman ters işlediğini, bir metnin anlamını koruyarak nasıl yarıya indirileceğini ve kesmenin nerede bir saklamaya dönüştüğünü anlatıyor.

Sahne

Gazetedeki ikinci yazının konusu, Afyon'da şoförlerin kendi hazırladığı mola noktası listesidir. Editörün sınırıyla Kaan'ın metni arasında iki yüz kırk kelimelik bir açık vardır. Kaan metni baştan sona üç kez okur; her okuyuşta silinecek bir cümle arar, her seferinde aradığı cümleyi savunacak bir gerekçe bulur.

Sonunda metni Füsun Hanım'a uzatır. Füsun Hanım bir kalemle oturur, öğle arası bitmeden kesilmiş hâli masaya bırakır: beş yüz seksen kelime. Kaan iki metni yan yana koyup neyin gittiğine bakar.

İlk giden şey açılış paragrafıdır. Kaan'ın yazısı "Günümüzde ulaşım sektörünün karşı karşıya kaldığı çok boyutlu sorunlar arasında" diye başlayan üç cümleyle açılıyordu; okura hiçbir yeni bilgi vermeyen bir ısınma. Füsun Hanım yazıyı doğrudan dördüncü cümleden başlatmıştır: "Afyon'da mola noktalarını haritaya bakan bir dernek değil, yolu bilen şoförler seçti."

İkinci giden şey, Kaan'ın kelimeleridir. "Operasyonel sürdürülebilirlik", "paydaşların katılımıyla optimize edilen süreç", "saha temelli veri" gibi ifadeler yerini düz kelimelere bırakmıştır: "Şoförler hangi benzinlikte gece çay olduğunu biliyordu." Kaan buna itiraz eder: "Kurumsal görünmüyor." Elif bir soru sorar: "Kimin gözünde?" Gazetenin okurları bir derneğin kurumsal görünmesini değil, ne yaptığını anlamak istemektedir.

Üçüncü giden şey tekrarlardır. Kaan'ın taslağında aynı fikir, şoförlerin yolu haritadan iyi bildiği, üç ayrı paragrafta üç ayrı cümleyle söyleniyordu. Füsun Hanım en güçlü olanı bırakmıştır. Dördüncü olarak "çok", "gerçekten", "son derece" gibi kelimelerin neredeyse hepsi gitmiştir. Son olarak iki örnekten biri çıkmıştır: Sandıklı'daki arıza gecesi kalmış, ikinci ve daha zayıf olan hikâye gitmiştir.

Kaan bir şey daha fark eder. Füsun Hanım bir cümleyi kesmemiştir, hatta uzatmıştır: "Liste şimdilik yalnızca Afyon hattında denendi; başka hatlar için aynı yöntemin işe yarayıp yaramadığını henüz bilmiyoruz." Kaan bu cümleyi yer kazanmak için silmeyi önerir. Füsun Hanım onu yerinde bırakır.

Yazı yayımlandıktan sonra, Manisa'da bir firmanın şoförü dernek numarasını arar ve bir şey söyler: yazıyı okuduğunda "bunu bizden biri yazmış" diye düşünmüştür. Yazıyı bir dernek yazmıştı; ama artık bir dernek gibi konuşmuyordu.

Kavramın adı

Kaan'ın taslağındaki "operasyonel sürdürülebilirlik" gibi ifadelerin adı:

Bu karmaşıklığın okurda neye yol açtığını 6.9'da gördüğümüz işleme akıcılığı açıklar: kolay işlenen bir bilgi daha tanıdık ve daha doğru gelir; zor işlenen bir metin ise okurda bir güçlük duygusu bırakır, ve okur bu güçlüğü çoğu zaman metne ve yazarına dair bir yargıya dönüştürür. Bu etkinin bir sınırı da vardır, ve onun da bir adı var:

Füsun Hanım'ın yaptığı işin adı:

Burada 21.1'in bıraktığı yerden devam ediyoruz. Orada yazıda sesin kaybolduğunu ve okurun boşluğu kendi yorumuyla doldurduğunu görmüştük. Burada boşluğun tersini görüyoruz: fazlalık. Ses yokken her gereksiz kelime, okurun dikkatinden bir parça yer; ve ağdalı bir kelime, yanlış okunacak bir ton daha ekler. Kaan'ın "operasyonel sürdürülebilirlik" ifadesi, bir şoförün kulağında bir yabancının sesi gibi duyulurdu.

Perde arkası

Kaan'ın "Kurumsal görünmüyor" itirazı, Oppenheimer'ın anketindeki öğrencilerin inancının bir başka biçimiydi: büyük kelimeler ciddiyet ve yetkinlik gösterir. Deneyler tersini gösterdi. Füsun Hanım'ın sade cümleleri yazıyı küçültmedi; okurun onu ve derneği daha net görmesini sağladı.

Rozetin "Tartışmalı" olması tek bir makaleye dayanılmasından; deneylerin katılımcıları üniversite öğrencileriydi ve metinler İngilizceydi. Türkçede, farklı okur gruplarında ve gazete yazıları gibi metinlerde etkinin büyüklüğü ayrıca sınanmadı. Bir de kazanımın kendisi, bir metni anlamını koruyarak yarıya indirmek, bir deney sonucundan çok bir beceridir; bu ders o beceriyi Oppenheimer'ın bulgusunun gösterdiği yöne dayandırıyor.

Yaygın yanılgı

"Kısaltmak, söylenecek şeyi azaltmaktır." Füsun Hanım'ın beş yüz seksen kelimesi, Kaan'ın sekiz yüz kırk kelimesinden daha az fikir taşımıyordu; aynı tezi, aynı hikâyeyi ve aynı sınırı taşıyordu. Kesilen şey fikir değil, fikrin önündeki engellerdi: ısınma cümleleri, tekrarlar, ağdalı kelimeler ve vurgu kelimeleri. İyi bir kesme, metni zayıflatmaz; onu kendi tezine çıplak bir yoldan ulaştırır.

Hayatın içinden

Gölge ve kalkan

Bu dersin gölgesi, kesmeyi bir saklama aracına çevirmektir. "Yer yok" ya da "kısa ve net olsun" gerekçesi, okurun hükmünü değiştirebilecek bir bilgiyi, bir koşulu, bir sınırı ya da bir riski metinden çıkarmanın kolay bir bahanesi olabilir. Kısalık bir erdemdir; ama hangi kelimelerin kesildiği, bir metnin dürüst olup olmadığını belirler.

Kaan bu gölgeye Füsun Hanım'ın metni üzerinde yaklaşır. Listenin yalnızca Afyon hattında denendiğini söyleyen cümleyi silmeyi önerir: yazı altı yüz kelimeyi geçmesin diye. Füsun Hanım öneriyi geri çevirir ve yerine başka bir yerden iki cümle keser. O cümle, okura yöntemin henüz kanıtlanmadığını söylüyordu; onu kesmek, yazıyı kısaltmanın değil, okuru yanıltmanın bir yolu olurdu. Mazlum Bey'in broşüründeki hasat uyarısı da aynı türden bir cümleydi.

Gölgenin ikinci biçimi, sadeliği bir maske olarak kullanmaktır. Oppenheimer'ın bulgusu, sade bir metnin yazarı daha zeki ve dolayısıyla daha güvenilir gösterdiğini söyler. Bu, sade bir dille karmaşık ya da tartışmalı bir şeyi basitmiş gibi göstermek için de kullanılabilir. Sade dil, okurun anlamasına hizmet etmelidir; bir konunun gerçek karmaşıklığını gizlemeye değil.

Bir metni kesen sensen, kalkan şu sorudur: Kestiğim şey bir süs mü, yoksa okurun kararını etkileyecek bir bilgi mi? Süsleri kes; koşulları, sınırları ve uyarıları koru. Eline kısa ve pürüzsüz bir metin geçtiğinde de, konu sana fazla basit görünüyorsa, neyin dışarıda kaldığını sor.

İKNA etiketi ve Ayna Testi

İKNA Modeli'nde kesmenin en sessiz kazancı Kredi'dedir. Oppenheimer'ın bulgusu, okurun yazarın yetkinliğine dair yargısının metnin akıcılığına bağlı olduğunu gösteriyordu. Kaan'ın ağdalı taslağı, iyi niyetle yazılmış olsa bile, okurun gözünde yazarı uzaklaştırıyordu; Füsun Hanım'ın sade metni, Manisa'daki şoförün "bunu bizden biri yazmış" demesini sağladı.

Füsun Hanım neyi neden kestiğini okurlara anlatabilirdi: "Isınma cümlelerini, tekrarları ve ağır kelimeleri çıkardık; listenin yalnızca bir hatta denendiğini söyleyen cümleye ise dokunmadık." Kaan'ın silme önerisinin gerekçesi ise yüksek sesle söylendiğinde dayanaksız kalırdı: "Yöntemin henüz kanıtlanmadığını söyleyen cümleyi, yer kazanmak için çıkardık."

Bugünün görevi

Kapanış

Üç cümlede

1. Gereksiz karmaşık kelimeler yazarı daha yetkin değil, daha az zeki gösterir; okur, okumanın zorluğunu çoğu zaman yazarın kendisine yükler.
2. Anlamı koruyan bir kısaltma, ısınma cümlelerini, tekrarları, ağdalı kelimeleri ve vurgu kelimelerini çıkarmak ve örneklerden en güçlüsünü bırakmakla yapılır.
3. Gölge, kesmeyi okurun kararını etkileyecek bir koşulu ya da uyarıyı çıkarmanın bahanesi yapmak ve sadeliği bir konunun karmaşıklığını gizlemek için kullanmaktır; kalkan, süsleri kesip koşulları korumaktır.

Mini test

1. Gereksiz karmaşıklık nedir?
2. Oppenheimer'ın ilk üç deneyi karmaşıklık ile yazara atfedilen zekâ arasında nasıl bir ilişki buldu, ve bu ilişki ne üzerinden işliyordu?
3. Oppenheimer'ın beşinci deneyi hangi sınırı gösterdi?
4. Füsun Hanım Kaan'ın taslağından hangi beş şeyi çıkardı?
5. Füsun Hanım hangi cümleyi kesmedi ve neden?

Yanıtlar

1. Bir fikri, daha basit kelimelerle aynı anlamda söylemek mümkünken, uzun, nadir ya da teknik kelimelerle ifade etmek.
2. Olumsuz bir ilişki: metin karmaşıklaştıkça yazar daha az zeki bulundu; bu ilişki işleme akıcılığının düşmesi üzerinden işliyordu.
3. Okumanın zorluğunun yazarla ilgisi olmayan açık bir nedeni olduğunda, örneğin metin mürekkebi azalmış bir yazıcıdan çıkmış gibi silik olduğunda, okurlar bu zorluğu yazara yüklememeye çalıştı ve hatta ters yönde bir yanlılık gösterdi.
4. Isınma cümlelerinden oluşan açılış paragrafını, ağdalı kelimeleri, aynı fikri tekrarlayan cümleleri, vurgu kelimelerini ve iki örnekten daha zayıf olanını.
5. Listenin yalnızca Afyon hattında denendiğini söyleyen cümleyi; çünkü o cümle okura yöntemin henüz kanıtlanmadığını söylüyordu ve onu kesmek okuru yanıltmak olurdu.

Merak kancası

Afyon listesinin yazısından sonra dernek, bir sonraki bölge toplantısını Bursa'da yapmaya karar verir ve Kaan'dan toplantıda beş dakikalık bir konuşma yapmasını ister. Konu, gazetedeki iki yazının nasıl hazırlandığıdır. Kaan yazmakta artık rahattır; ama yüz kişilik bir salonun önünde konuşmayı hiç denememiştir. Toplantıdan bir gece önce elleri terler. Salondaki herkesin sesinin titrediğini fark edeceğinden emindir. Gerçekten fark edecekler mi? 22.1'de buna bakacağız: sahne korkusunun psikolojisi ve yönetimi.